Ziyosfera

Qozoqlashtirish

"Қозоқлаштириш" норасмий атама бўлиб, Қозоғистонда „миллий, маданий, лингвистик қадриятларни“ жонлантириш[1], қозоқ тилининг ролини кучайтириш[2][3] ва унинг таъсирини кучайтиришга қаратилган миллий сиёсатга давлат бошқарувидаги қозоқзабон кадрлар[3] нисбатан қўлланади. 2004-йилда Қозоғистон Халқ Ассамблеяси миллатидан қатъий назар фуқароларни бирлаштирган „Миллий бирлик“ („Қозоғистон миллати“) доктринасини илгари сурди[4], бу Қозоғистон биринчи Президенти Назарбоев томонидан илгари сурилган эди, аммом кўпгина танқидларга ҳам дучор бўлган эди.

Жараёнлар

Россия империясининг қозоқ даштларини мустамлака қилиш даврига империянинг марказий қисмларидан кўплаб кўчманчилар ҳамроҳ бўлди. 1897—1917-йиллар мобайнида Қозоғистон ҳудудида рус тилида сўзлашувчилар сони 505 минг кишидан сезиларли даражада ошди.

Совет даврида 1920—1930-йилларда Қозоғистонда маҳаллийлаштириш бўйича Бутуниттифоқ кампанияси ўтказилди. Компаниянинг мақсадлари учун Совет раҳбарияти қозоқ тилида сўзлашувчи юқори малакали кадрларни тайёрлашни асосий вазифаси сифатида қараган эди.

Индигенизация бир вақтнинг ўзида икки йўналишда давом этди:

  • Иш юритишда, таълим соҳасида қозоқ тилини жорий этиш (қозоқ тилига иш юритишни қозоқ бўлмаганларга ўргатганда тўлиқ ўтиш назарда тутилган эди). 1923-йил 22-ноябрда Қирғизистон АССР Марказий Ижроия Қўмитаси 1924-йил январдан июлгача бўлган даврда қозоқ волостларида барча расмий иш юритишни қозоқ тилига таржима қилишни кўзда тутувчи қарор қабул қилди[5]. Қозоқ тилида таълим берадиган мактаблар тармоғи кескин кўпайтирилди. 1940—1941 ўқув йилида Совет Қозоғистонида 7790 мактаб (4428 — қозоқ тилида) бўлиб, контингенти 1138 минг ўқувчи (шундан 441 минг қозоқ ўқувчиси) ўқиди[6]. 1937-йилда Қозоғистон ССР ҳудудида 18 та олий ўқув юрти бўлиб, уларда 1453 қозоқ талабаси таҳсил олган (1937—1938 ўқув йили маълумотларига кўра)[7]. 1939—1940-ўқув йилида республика олий ўқув юртларида қозоқ талабалари сони аллақачон 2675 кишини ташкил этган[7]: Шунингдек, қозоқ тили араб ёзувидан янги лотин ёзувига — яналифга ўтказилди.
  • Этник қозоқларни турли лавозимларга кўтариш. Унда маъмурий ва партиявий лавозимларга қозоғистонлик билимли кадрларни кўтариш назарда тутилган эди. Шунингдек, қишлоқ хўжалиги, саноат, қурилиш, транспорт, алоқа ва маданият муассасаларида ишга жойлашиш учун миллий кадрлар тайёрлаш. Давлат аппарати учун миллий фоиз нормалари белгиланди. Қирғизистон АССР МСК ИИ сессияси 100 та талаб қилди. Қозоқ аҳолисининг яшаш жойларида штатларнинг тубжойлашуви ва 50 % аҳолининг этник таркиби аралаш бўлган ҳудудларда маҳаллийлаштириш[8]. 1936-йилда қозоқлар 67 % киши эди КазCИC, 64 % республика халқ комиссарликлари раҳбариятининг, 53 % Ижроия қўмиталарининг юқори лавозимли ходимларининг, 56 % вилоят ижроия қўмиталари раислари, 69 % округ ижроия қўмиталари, 65 % қишлоқ кенгашлари раислари[9]. 1937-йил 1-январда қозоқлар 46,8 % эди[9].

1920—1921-йилларда Совет ҳукумати русийзабон аҳолини Қозоғистонга кўчиришни чеклаш, шунингдек, тортиб олинган ерларнинг бир қисмини қозоқларга қайтариш бўйича қатор чора-тадбирлар кўрди. Қирғизистон Автоном Совет Социалистик Республикаси Халқ Комиссарлари Кенгашининг 1920-йил 8-ноябрдаги қарори билан деҳқонларни рухсациз кўчириш тақиқланган эди[10]. 1920-йилларнинг бошларида Хитойдан (1916-йилги қўзғолон бостирилгандан кейин қочиб кетган) қайтиб келган қозоқлар ташландиқ ерларда русийзабон аҳоли пунктлари пайдо бўлганлигини аниқладилар. Қозоғистон АССР ҳукумати русийзабон аҳолини қувиб чиқарди, бинолари бор ерларни қозоқларга берди. Ҳаммаси бўлиб 120 рус ва украин қишлоқлари, 32 фермер хўжаликлари, 95 аҳоли пунктлари тугатилди ва 6466 фермер хўжаликлари кўчирилди (уларнинг деярли ярми Еттисув вилоятида)[11]. 1920-йилларнинг иккинчи ярмида Қозоғистон ҳудудида русийзабон кўчманчилардан ерларни тортиб олиш оммавий тус олди. 1929-йилдаги расмий статистик маълумотларга кўра, „европалик“ аҳоли сиқиб чиқарилда, бунинг натижасида бутун республикада уй хўжаликлари сони 14 % тага камайди, Совет Қозоғистонининг рус ва украин аҳолиси эса 700 минг кишига камайди[12].

Индигенизация бир-бирига зид эди — унинг фаолият даврлари кескин чекинишлар билан алмашинди. Бундан ташқари, маҳаллийлаштириш турли ҳудудларда нотекис эди. Индигенизация 1920-йилларнинг охирларидаёқ қисқара бошлади.

Маҳаллийлаштиришни чеклаш ерни бошқариш билан бошланди. 1927-йил 8-февралда РСФСР Бутунроссия Марказий Ижроия Қўмитаси Президиуми қозоқ ва русийзабон аҳолини ердан фойдаланиш ҳуқуқида тенглаштирди[13]. 1929-йил февралда СССРнинг Европа қисмидан Қозоғистонга деҳқонларни кўчиришга қўйилган тақиқ[14] бекор қилинди.

1930-йилларда кескин бурилиш бошланди ва маҳаллийлаштириш сиёсатидан воз кечилди. Катта террор кўплаб маҳаллийлаштириш фаолларининг қатағон қилинишига олиб келди. Индигенизациянинг ўзи муваффақияцизликка учради — иш юритишни қозоқ тилига таржима қилишнинг иложи бўлмади. Бироқ, постларнинг салмоқли қисмини қозоқлар эгаллаб, катта қозоқ ишчилар синфи вужудга келди. Қозоқ тили яналифдан кирилл алифбосига қайта ўтди.

Қозоғистондаги очарчилик ва 1987-йилдан 1970-йилгача этник гуруҳлар нисбати.

1932-йилдан 1933-йилгача тайинланган янги раҳбар Голошчекин қаттиқ коллективлаштириш сиёсатини олиб борди, бу эса Қозоғистонда катта очарчиликни келтириб чиқарди, шундан 1 миллиондан 1,75 миллионгача, асосан қозоқ аҳолиси ҳалок бўлди, бу эса келажакдаги қозоқзабон кадрларга қаттиқ зарба берди. 1960—1980-йиллар, очликдан йўқотишлардан сўнг, қозоқ аҳолиси тиклана бошлади ва бунинг натижасида Қозоғистон ССР олий ўқув юртларида қозоқ талабалари ва рус талабалари нисбати 1959-йилда 1:1,15, 1970-йилда. 1.31:1[15] ҳолатни ташкил этди. Энг муҳими, бу жараёнлар талабалар ва ўқитувчилар орасида этник қозоқлар кўп бўлган Олмаота университетларида кузатилди[16].

1986-йил бошида Қозоқ ССР Коммунистик партияси Марказий Комитетининг 166 нафар аъзосидан 92 киши (54 %) қозоқлар, унинг вилоят комитетларининг 18 та биринчи котиблари орасида эса 11 қозоқ (61 %)[17]. Партия раҳбариятидаги этник қозоқларнинг улуши этник руслар устунлик қилган Қозоғистон ССР Коммунистик партиясининг „оддий“ коммунистларидаги улушидан анча юқори эди. Шундай қилиб, 1981-йилда этник қозоқлар атиги 38,6 % кишини ташкил этган, руслар эса 40,7 %ни ташкил этган эди[17].

Бу даврда этномиллий сиёсатга устувор аҳамият берилди, сўнгра фақат қозоқ халқи учун давлат тузувчи миллат мақомини ҳуқуқий жиҳатдан таъминловчи консептуал ҳужжатлар қабул қилинди. Рус тили давлат тили ва халқаро мулоқот тили мақомини расман олди.

Иш юритиш (1988-йил ҳолатига кўра) Қозоғистон ССРнинг аксарият вилоятларида, барча республика вазирликлари ва идораларида, шунингдек, Олма-Отада фақат рус тилида олиб борилди[18]. Маҳаллий ҳокимиятларда қозоқ тилида иш юритиш фақат қозоқлар кўп бўлган бир нечта ҳудудларда амалга оширилган.

Рус тилида сўзлашувчи олий маълумот ва мактаб таълимининг муҳим қисми эди. 1980-йилларнинг ўрталарига келиб Қозоғистонда таълим қозоқ тилида олиб бориладиган мактаб ва синфларнинг кенг тармоғи шаклланди. Болаларнинг аксарияти (жумладан, қозоқлар ҳам) рус мактаблари ва синфларида ўқиган. 1987—1988 ўқув йилида Қозоғистон ССРда 7900 та мактаб бўлиб, уларда 3917000 ўқувчи таълим олди[19]:

  • 4179 та таълим рус тилида олиб бориладиган мактаблар (2009 минг мактаб ўқувчилари);
  • Қозоқ тилида таълим берадиган 2540 та мактаб (908 минг киши) мактаб ўқувчилари);
  • 1094 та аралаш мактаб;
  • 73 та ўзбек тилидаги мактаб (58 000 ўқувчи) мактаб ўқувчилари);
  • Уйғур тилида ўқитиладиган 11 мактаб (13 000 ўқувчи) мактаб ўқувчилари);
  • Таълим тожик тилида олиб бориладиган 9 та мактаб (2 минг ўқувчи) мактаб ўқувчилари).

1986-йилда Москва раҳбарияти Қозоғистон халқининг норозилигига учраган Геннадий Колбинни Қозоғистон раҳбари этиб тайинлади. Минглаб митинглар бошланди, Колбин уларни шафқацизларча бостирди. Шундан сўнг, янги раҳбар Қозоғистон давлат аппаратини тозалашга киришди, олдинги раҳбар Кунаэвнинг бир қатор шерикларини лавозимидан четлатишди, улар орасида этник қозоқлар ҳам кўп эди. Колбиннинг сўзларига кўра, 1987-йил февралдан августгача Қозоғистон ССР Коммунистик партияси Марказий Қўмитаси номенклатурасига киритилган 144 киши ўз лавозимларидан четлаштирилган, улардан 12 нафари партиядан чиқарилган[20]. Аслида бундай олиб қараганда, бу қисман де-қозоқлаштириш эди, чунки ўз лавозимларидан четлатилганлар ўрнига янги кадрлар қўйилди, улар орасида қозоқ бўлмаганлар ҳам кўп эди. Республика Коммунистик партиясининг юқори раҳбариятидаги қозоқларнинг улуши 1987-йил охирида 50 %дан пастга тушиб кетди[20]:

  • Қозоғистон Компартияси Марказий Қўмитаси Бюросининг 32 нафар аъзосидан 13 нафари;
  • Қозоғистон Компартияси Марказий Қўмитасининг 156 нафар аъзосидан 65 нафари;
  • 18 та вилоят комитетларининг биринчи котибларидан 7 нафари.

Колбин даврида кураш ва кадрларни қайта аттестациядан ўтмаган шахсларни ишдан бўшатиш билан олиб борди[20]. Тозалаш республика олий ўқув юртларига ҳам таъсир кўрсатди, улар ўқитувчиларни, раҳбариятни (шу жумладан ректорларни) ишдан бўшатдилар, шунингдек, талабаларни ҳайдаб чиқардилар. Вазият шу даражага етдики, маҳаллий ҳокимият 1987—1988 ўқув йилида Қарағанда тиббиёт институтига ўқишга кирганлар орасида 20 нафардан кўп бўлмаслигини тавсия қилди. Этник қозоқлар 50 % ўрнига олдинги даврдаги талабаларнинг 20 % қабул қилина бошланди[21].

Биринчи босқич (1991—1995)

1990-йил 25-октабрдаги Қозоғистон ССРнинг давлат суверенитети тўғрисидаги декларацияда айтилишича, қозоқлар давлат тузувчи халқ бўлиб, қозоқ давлатчилигининг этник-маданий ўзагини ташкил этади.

1991-йил 16-декабрдаги „Қозоғистон Республикасининг давлат мустақиллиги тўғрисида“ги конституциявий қонунда „Қозоқ халқининг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқи“ таъкидланган.

1993-йил 28-январдаги Қозоғистон Конституциясида ҳам қозоқ давлатчилигининг миллий хусусиятига алоҳида эътибор қаратилиб, уни ўз тақдирини ўзи белгилаган қозоқ халқининг давлатчилик шакли сифатида кўрсатиб берди.

Иккинчи босқич (1995—йилдан)

1995-йилги Конституциянинг қабул қилиниши иккинчи босқич бўлди, чунки у миллатнинг ҳудудий (фуқаролик) моделига ўтиш билан давлатчилик табиатининг умумий фуқаролик тамойилларини мустаҳкамлади[22].

1995-йилги Конституцияда қозоғистонликларнинг титулли ва титулсиз миллат вакилларига бўлиниши йўқ, бу жамиятдаги интеграция жараёнларини рағбатлантирди.

1989-йилги аҳолини рўйхатга олиш натижаларига кўра, қозоқларнинг бошқарув соҳасидаги вакиллиги уларнинг аҳолидаги улушидан юқори эди. Кўкчетав, Павлодар, Шимолий Қозоғистон ва Целиноград вилоятларида қозоқлар 1000 иш билан банд аҳолига давлат органлари ходимлари сони бўйича рус тилида сўзлашувчи асосий этник гуруҳлардан олдинда эди. Мустақилликка эришгач, қозоқларнинг давлат секторидаги улушининг ўсиш жараёни тезлашди. Шундай қилиб, Шарқий Қозоғистон вилоятида таълим, маданият, фан ва давлат бошқарувида банд бўлган қозоқларнинг умумий улуши 1989-йилдан 1994-йилгача 28,1 %дан 37,2 %га кўтарилди „Лад“ ҳаракати маълумотларига кўра, 1994—1995-йилларда Оқмўла вилоятида қозоқларнинг вилоят маъмурияти раҳбарлари ўртасида вакиллик даражаси 32,6 %дан 45,8 %га, шаҳар ва туман ҳокимликлари раҳбарлари орасида — 53,3 %дан 60 %га ошган. Русларнинг улуши, аксинча, 1,2-1,4 баробар камайди. Э. Карин ва А. Чеботарев 2002-йилда қуйидаги баҳо бердилар: „маъмурий элитанинг 80 % дан 90 % гача маҳаллий аҳоли вакиллари“[23]. Н. В. Вдовина 2008-йилда Қозоғистоннинг етакчи олий ўқув юртлари раҳбарлари орасида Қозоғистоннинг бошқа миллатларини (кўринишидан, қозоқлардан ташқари) ифодаловчи фамилиялар йўқлигини таъкидлади.

Қозоғистон Республикасининг 1996-йил 24-декабрдаги 56-И-сонли Маданият тўғрисидаги қонуни — Қозоқ миллий маданиятини, Қозоғистоннинг бошқа халқлари маданиятини яратиш, тиклаш, сақлаш, ривожлантириш, фойдаланиш ва тарқатиш соҳасидаги жамоат муносабатларини тартибга солди.

Учинчи босқич (1997-йилдан)

Қозоғистон Республикасининг 1997-йил 11-июлдаги 151-И-сон Қонунни ишлаб чиқди.

Шаҳар ва қишлоқлар номларини ўзгартириш

Мустақилликка эришгандан сўнг Қозоғистонда турли аҳоли пунктлари ва кўча номларини ўзгартириш ишлари олиб борилмоқда. Номни ўзгартириш Қозоғистон ҳукуматининг қарорлари билан амалга оширилди, аҳолининг номини ўзгартириш ҳақидаги фикри инобатга олинмади.

Қозоғистон халқлари ассамблеяси

Миллий сиёсатнинг асосий воситаларидан бири 1995-йилда ташкил этилган Қозоғистон Халқ Ассамблеяси (ҚХҚ) бўлди[24].

1996-йилда Қозоғистон Президенти Нурсултон Назарбоев 1—-майни Қозоғистон халқлари бирлиги куни деб эълон қилиш тўғрисидаги фармонни имзолади[25].

1997-йил 11-октабрда мамлакат Президенти Қозоғистон—2030 Мурожаатномасида шовинизм ва миллатчилик ҳали тўлиқ унутилгани йўқлигини таъкидлади. Аммо русофобия кескин камайди. Қозоқ урф -одатлари ва тилининг тикланиш жараёни эса табиий деб қабул қилина бошлади[26][27].

2001-йилда С. А. Асанова фикрича, замонавий Қозоғистон миллий тикланиш даврини бошидан кечирмоқда; Президент Н. А. Назарбоевнинг маърузасида (1997-йил учун) мамлакатдаги ўзгаришлар миллий давлатчиликнинг тикланиши сифатида тавсифланади. Халқ ҳунармандчилиги[28], халқ урф-одатлари, маросимлари ва миллий спорт турлари[29], титулли миллат дини[30][31], миллий тарбия ва қозоқ тили[32], қозоқ тилида қўшиқ жанри ва версификацияси[33] ҳам қайта тикланмоқда.

„Миллий бирлик“ доктринаси

2004-йилда Қозоғистон халқи ассамблеяси „Миллий бирлик“ доктринасини илгари сурди. Буни Қозоғистон президенти Назарбоев айтган, бироқ у ўз мурожаатида[34] танқидга учради. „Азат“ ОСДП ва „Оқ йўл“ партияси муқобил тушунчаларни илгари сурди.

„Қозоғистон миллий бирлиги доктринаси“ лойиҳаси Нурсултон Назарбоев номидан Қозоғистон халқи ассамблеяси томонидан 2008-йил октабр ойида сўзга чиққан[35].

Қозоғистон миллий бирлиги доктринаси Қозоғистон Республикаси Президенти томонидан Қозоғистон Халқ Ассамблеясининг ХВ сессиясида тақдим этилган (Остона, 2009-йил 26-октябр) ва Қозоғистон Ассамблеяси Кенгашининг йиғилишида маъқулланган. Қозоғистон халқи 2010-йил 19-апрелда кўриб чиқилиган[36].

2010-йил 1-майда Нурсултон Назарбоев Қозоғистонда миллатлараро тотувликни ўрнатиш тажрибаси ЕХҲТнинг қизиқиши ортиб бораётганини таъкидлади. „Мустақилликнинг илк кунларидан бошлаб олиб бораётган сиёсатимиз замирида халқимизнинг руҳи мужассам — бу шунчаки бағрикенглик ва дўстликдир“, — таъкидлади Назарбоев.

Давлат хизмати

С. Панарин фикрича, Қозоғистондаги маъмурий-ҳудудий ислоҳот (1997) этник герримандеринг хусусиятларига эга бўлиб, бу даврда русийзабон вилоятларнинг бир қисми асосан қозоқлар билан бирлаштирилди ва шу тариқа этник руслар кўпчиликни йўқотди.

Давлатнинг миллатлараро муносабатлар соҳасидаги энг муҳим фаолияти мутаносиб тил сиёсатини амалга оширишга айланди[36].

2010-йил ҳолатига кўра, давлат сектори ишчи кучининг этник таркибида номутаносиблик мавжуд. Масалан, энг кўп русийзабон бўлган Шимолий Қозоғистон вилояти давлат статистика бошқармасида қозоқ ишчиларининг улуши 50 %, руслар улуши 35 %, бошқа халқлар эса 15 % ни ташкил этди[37]. Шу билан бирга, вилоят аҳолисида этник русларнинг улуши 47 %, қозоқлар 35 %, бошқа миллатлар вакиллари эса 18 %ни ташкил этди.

Жанубий ҳудудларда номутаносибликлар янада сезиларли бўлди. Шундай қилиб, Олмаота вилояти давлат статистика бошқармасида ҳам вилоятга, ҳам Олма-Ота шаҳрига хизмат кўрсатувчи қозоқлар 85,5 %, руслар — атиги 8 %, бошқа миллат вакиллари — атиги 5,5 %. Шу билан бирга, вилоят аҳолисида қозоқлар 57 %, руслар 30 %, бошқа миллат вакилллари эса 13 % ни ташкил этди. Шу билан бирга, Қозоғистон МДҲда давлат хизматига кириш учун давлат тилини билиш талаб этилмайдиган ягона давлат бўлиб қолмоқда[38].

Тил сиёсати

Қозоғистон Халқлари Ассамблеясининг иши туфайли Қозоғистонда давлат мақомига эга бўлмаган тиллар ва маданиятлар қўллаб-қувватланмоқда[39].

2010-йил 26-июлда Қозоғистон Республикаси Маданият вазири Мухтор Қул-Мухаммед мамлакат олий ўқув юртларида Қозоғистон тарихи фақат қозоқ тилида ўқитилишини маълум қилди[40]. „Қўйилган вазифаларнинг амалга оширилиши 2020-йилга бориб ишончли натижаларга эришиш имконини беради: давлат тилида сўзлашувчи қозоғистонликлар улуши 60 %дан 90 %га ошди. Инглиз тилини биладиган қозоғистонликларнинг улуши 20 % атрофида бўлади[41][42].

Этник қозоқларни жойлаштириш дастури

Қозоғистон ҳукумати этник қозоқларни бошқа мамлакатлардан Қозоғистонга, яъни оғзаки репатриантлар — қайтганларни кўчиришга катта ёрдам беради[43]. Қозоғистоннинг русийзабон аҳолисини алоҳида ташвишга солаётгани, Қозоғистон ҳукуматининг этник қозоқларнинг Қозоғистонга репатриациясини рағбатлантириш дастури, шу жумладан рус ва бошқа рус миллатига мансуб аҳолининг интенсив эмиграцияси натижасида сўзлашувчи аҳоли, уларнинг сонини барқарорлаштириш учун, рус ҳамжамиятига кўра, ҳал қилувчи қадамлар қўйилмаяпти.

„Қозоқлаштириш“га муносабат

Россиянинг муносабати

Қозоғистоннинг русийзабон фуқароларининг Россия элчихонасига доимий мурожаатларига қарамай, Қозоғистондаги элчи Й. Мерзляковнинг сўзларига кўра, Қозоғистонда “рус тилида сўзлашувчи аҳоли ҳуқуқларини оммавий равишда бузиш ҳолатлари кузатилмаган". Бироқ, дипломат таъкидлаганидек, "элчихонага мактубларда баъзида рус халқининг „геноциди“ ҳақида шикоятлар бўлган"[44].

Қозоғистон аҳолисининг муносабати

2009-йил 26-ноябрда таниқли маданият, адабиёт арбоблари, шунингдек, республикада нашр этилаётган газета ва журналлар бош муҳаррирлари, зиёлилар, жамоат ташкилотлари раҳбарлари 124 киши имзолаган, 124 нафардан ортиқ киши қўллаб-қувватлаган. 5 минг фуқаро Қозоғистон Республикаси Президенти Нурсултон Назарбоев номига, қозоқ халқига ва ўз республикасида яшовчи бошқа миллат вакилларига очиқ хат эълон қилган, унда „Қозоғистон миллати“ доктринасига қарши норозилик билдирган[45].

Қозоғистондаги „Лад“ Республика ҳаракати раиси Максим Крамаренко ҳам „Қозоғистон миллий бирлиги доктринаси“[35] ҳужжати юзасидан бир қатор танқидий фикрларни билдирди.

2010-йил 5-апрел куни Қозоғистон Ёшлар Ташкилотлари Ассоциацияси, „Рух Пен Тил“ („Руҳ ва Тил“) клуби раҳбари, „Эркин интернет учун“ ҳаракати фаоли ва аъзоси. „Давлат тили“ ҳаракати президиуми томонидан матбуот анжумани[46] бўлиб ўтди, унда 7000 нафар талаба[47] манфаатини ҳимоя қилди Ва 2010-йил 11-апрелда Олмаотада Остона майдонида 100 киши иштирокида митинг бўлиб ўтди[48]. Уларнинг асосий талабларидан бири „Қозоғистон халқи“ ибораси ғоясини рад этиш эди. Қозоғистон ёшлар ташкилотлари ассоциацияси „қозоқ миллати“ ғоясини қозоқ миллатининг мавжудлигига таҳдид сифатида қабул қилди.

Халқаро муносабатлар

БМТнинг озчиликлар ҳуқуқлари бўйича маърузачиси Қозоғистонга қилган ташрифи ҳақидаги маърузасида „қозоқлаштириш“ сиёсати „руслар, немислар ва русийзабонлар орасида хавотир уйғотиб, оммавий эмиграцияга туртки бўлди“ деган фикрни қайд этади.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Карин Э., Чеботарев А. Тҳе полиcй оф Казакҳизатион ин стате анд говернмент институтионс ин Казакҳстан //Масанов, Нурбулат эт ал., Тҳе Натионалитиэс Қуэстион ин Пост-Совиэт Казакҳстан, Чиба: Институте оф Девелопинг Эcономиэс, Жетро. www. иде. го. жп/Энглиш/Публиш/Мес/51. ҳтмл. — 2002.
  2. ↑ „Доклад Независимого эксперта по вопросам меньшинств. Добавление. Миссия в Казахстан. 2010. А/ҲРC/13/23/Адд.1 — пкт. 15“. 14-май 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-апрел 2010-йил.
  3. ↑ 3,0 3,1 Wорлд Диреcторй оф Миноритиэс анд Индигеноус Пеоплес — Казакҳстан: Овервиэw, 2007
  4. ↑ „Доктрина национального единства Казахстана (одобрена Администрацией Президента и направлена в Правительство 29 апреля 2010 года)“. Информационная система ПАРАГРАФ. 3-апрел 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-апрел 2022-йил.
  5. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 231.
  6. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 312.
  7. ↑ 7,0 7,1 Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 313.
  8. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 235—236.
  9. ↑ 9,0 9,1 Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 303.
  10. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 218—219.
  11. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 220—221.
  12. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 239.
  13. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 256.
  14. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 261—262.
  15. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 433.
  16. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 434.
  17. ↑ 17,0 17,1 Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 439.
  18. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 468.
  19. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 464.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 457.
  21. ↑ Казиэв С. Ш. Совецкая националная политика и проблеми доверия в межетнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годи). Диссертация на соисканиэ ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 460.
  22. ↑ ЭТНОПОЛИТИЧЕСКАЯ СИТУАЦИЯ В КАЗАХСТАНЕ " КАЗРЕГИОН.кз[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  23. ↑ Карин Э., Чеботарев А. Трибалисм ин тҳе сйстем оф стате говернанcе анд администратион[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка // Тҳе Полиcй оф Казакҳизатион ин Стате анд Говернмент Институтионс оф Казакҳстан
  24. ↑ Проэкт Доктрини националного эдинства Казахстана[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  25. ↑ ат Сеарчаллигатор.cом[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  26. ↑ Посланиэ Президента страни народу Казахстана „Казахстан — 2030“ от (10-октабря 1997 года)Андоза:Недоступная ссылка
  27. ↑ Официалний сайт акима Костанайской области[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  28. ↑ Возрождениэ и развитиэ ремесленничества в Казахстане — Фонд Евразия Централной Азии[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  29. ↑ „Стремясь вперед, возрождая традиции. О деятельности Ассоциации национальных видов спорта | Информационний портал ЗАКОН.КЗ“. 22-ноябр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-апрел 2010-йил.
  30. ↑ Казахстан без возрождения религии титулной нации — все равно, что семя без старшего брата / Ден за днем / Интернет-газета. Казахстан
  31. ↑ История развития религий в Казахстане и их влияниэ на духовно-нравственноэ возрождениэ общэства | Министерство юстиции Республики КазахстанАндоза:Недоступная ссылка
  32. ↑ „История Республики Казахстан — Казахстан на современном этапе“. 2011-йил 11-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-апрел 2010-йил.
  33. ↑ „Президентский Фонд развития государственного языка " / " Казахский язык должен стать международным“. 22-ноябр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-апрел 2010-йил.
  34. ↑ „Заявление председателя общественного движения «Государственный язык» Мухтара Шаханова“. 15-июн 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-апрел 2010-йил.
  35. ↑ 35,0 35,1 „Русские Казахстана поднялись против националистов : КМ.РУ Новости“. 2009-йил 19-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-апрел 2010-йил.
  36. ↑ 36,0 36,1 ҳттп://пда.закон.кз/152646-проэкт-доктринй-наcионалного-эдинства.ҳтмл[сайт ишламайди]
  37. ↑ „www.солтустик.стат.кз“. 29-март 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-май 2010-йил.
  38. ↑ „www.алматёбл.стат.кз“. 29-март 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-май 2010-йил.
  39. ↑ „Официальный сайт города Алматы :: Выборы 2007“. 28-март 2008-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-март 2010-йил.
  40. ↑ Интернет газета Диапазон | История Казахстана в вузах страни будет преподаваця на госязикеАндоза:Недоступная ссылка
  41. ↑ „К 2020 году доля казахстанцев, владеющих государственным языком, возрастет до 95 % — министр культуры РК“. 31-июл 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-август 2010-йил.
  42. ↑ „К 2020 году число казахстанцев владеющих государственным языком составит 95 % — Кул-Мухаммед | Информационний портал ЗАКОН.КЗ“. 17-декабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-август 2010-йил.
  43. ↑ „Оралманы: реалии, проблемы и перспективы“. 28-апрел 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-апрел 2021-йил.
  44. ↑ „Геноцида русских в Казахстане нет! / День за днем / Интернет-газета ЗОНАКЗ. Казахстан“. 1-апрел 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-август 2015-йил.
  45. ↑ „А. Нурпеисов, М. Алимбаев, Ш. Елеукенов, М. Мырзахметов, Т. Какишев, А. Ашимов, К. Медеубеков, К. Жумадилов, Д. Исабеков, Р. Сыздыкова, Г. Бельгер, К. Мырза-Али, Б. Нуржекеев, К. Сарсекеев, С. Сматаев, Г. Кабышулы, К. Ыскак, Т. Медетбек, К. Ормантаев, Б. Атабаев, И. Сапарбай, Г. Жайлыбай, Н. Нусипжанов, М. Ильясова, А. Коразбаев, лидеры партии Ж. Туякбай, Б. Абилов, С. Абдильдин, В. Козлов…“. 15-июн 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-апрел 2010-йил.
  46. ↑ „О проведении 11-апреля 2010 года на площади Астана г. Алматы молодёжного собрания : Национальный пресс-клуб“. 20-декабр 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-декабр 2016-йил.
  47. ↑ „Зубейда Давлетъярова. «МЫ ПРОТИВ!» УТРОМ 11 АПРЕЛЯ МОЖЕТ СТАТЬ ЖАРКИМ :: Общество :: Диалог.КЗ :: Интернет-Издание“. 20-декабр 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-декабр 2016-йил.
  48. ↑ В Алмати задержали организаторов несанксионированного митинга: Общэство, 11-апреля 2010[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка

Адабиётлар

  • Смагулова Ж. Қозоқлаштиришнинг тил сиёсати ва уларнинг тилга муносабат ва фойдаланишга таъсири. Икки тилли таълим ва икки тиллилик халқаро журнали, 11-жилд, 2008-йил 3 ва 4-сонлари, 440-475-бетлар
  • Смагулова, Жулдйз „Лангуаге Полиcиэс оф Казакҳизатион анд Тҳеир Инфлуэнcе он Лангуаге Аттитудес анд Усе“, . Мултилингуалисм ин пост-Совиэт cоунтриэс. Мултилингуал Маттерс, 2008 — 166—117-бет. ИСБН 9781847690876. 

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Qozoqlashtirish" dan olindi