Qozoqmozortepa
Қозоқмозортепа – археологик ёдгорлик. Тошкент шаҳрининг Учтепа тумани Лутфий кўчасида жойлашган. Қозоқмозортепа деб аталиши ХВИИИ асрда жунғарларнинг босқини даврида қозоқларнинг Ўрта Осиёга жадаллик билан кириб келиши билан боғлиқ. Қозоқмозортепадан ҳозир баландлиги 3 м. диаметри 12 м ли кичкина тепалик қолган. Тепаликнинг ғарбида ўрта асрларга оид қабристон жойлашган. Режали археологик қазиш ўтказилмаган[1].
| Қозоқмозортепа | |
|---|---|
| Жойлашуви | Тошкент шаҳар Учтепа тумани Лутфий кўчаси |
| Координаталар | 41°17′28″Н 69°11′09″Э / 41.29120505834436°Н 69.18581745850608°Э |
| Тури | зиёратгоҳ |
| Қаровчи | Тошкент шаҳар маданий мерос бошқармаси |
| Ҳолати | Ўзбекистон моддий ва маданий мероси кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатида |
| Баландлиги | 3 метр |
| Қурилиш материали | лой |
 Қозоқмозортепа харитада | |
 Қозоқмозортепа Викиомборда | |
Чилонзорда қурилиш ишлари кетаётганда Тошкент археология отряди (В. А. Булатова, Д. И. Зилпер, М. И. Филанович) томонидан кузатув ишлари олиб борилиб 2 та шурф қазилган ва биттаси ўрганилган. 9—ХИИ асрларга оид сопол хум, лаган, қозон, кўза, хурмачалар топилган, топилмалар ичида аҳамиятлиси сополдан ишланган йирик идиш ва дастурхонларга нақш босадиган штампдир. Археологик тадқиқотларга қараганда қишлоқ ИХ—ХИИ асрларда гуллаб яшнаган. Ривоятларга қараганда, Улуғбек даврида чўпонлар ҳомийси – Чўпон ота кўмилган жойда мақбара қурилган. Ҳозир ҳам бу жой зиёратгоҳдир.
Манзили
Қозоқмозортепа Тошкентнинг Учтепа тумани ҳудудида, Лутфий кўчасида жойлашган[1]. Археологик ёдгорликнинг катта қисми сақланиб қолмаган. Ҳозирги вақтда харобалар диаметри 12 м ва баландлиги 3 м бўлган тепалик билан ифодаланган бўлиб, триангуляция минораси билан геодезия нуқтаси сифатида фойдаланилади [1]. „Қадимги Тошкент“ (1973) монографиясига кўра, сақланиб қолган харобалардан шарқда жойлашган тарихий манзилгоҳнинг ўзи кварталнинг замонавий кўп қаватли биноси ҳудудига тўғри келади; ёдгорлик асосан қурилиш ишлари давомида вайрон қилинган[2]. „Тошкент энсиклопедияси“ (2008) маълумотларига кўра, ушбу аҳоли пункти ХИХ—ХХ асрларда пайдо бўлган Чўпонота қабристони ўрнида (айни номдаги мақбара ёнида) жойлашган[3].
Жойнинг Қозоқмозортепа деб номланиши кейинчалик ХВИИИ асрда Жунғарларнинг (қалмоқлар) Тошкент устидан ҳукмронлиги даврида қозоқларнинг минтақага фаол кириб бориши билан боғлиқ[1]. Меъморий шаклларига кўра Чўпон ота мақбараси ўша асрга тўғри келади.
Афсонага кўра, мақбара гўёки шу ерда дафн этилган чўпонлар ва қўй подаларининг ҳомийси қабри устига қурилган. Таъкидлаш жоизки, ривоятлардан бирига кўра Чўпон ота мақбараси Тошкент яқинидаги қишлоқда Амир Темур буйруғи билан қурилган бўлиб, у ерда қалмоқлар яшаган ва дастлаб Қозоқ мозор деб аталган. Бошқа бир ривоятга кўра, қабрни Улуғбек ўрнатган[1].
Ҳозирда бу жой зиёратгоҳ сифатида эъзозланади.
Тархи
Харобаларни пойтахтнинг жануби-ғарбий туманининг бир қисми бўлган Бинкет йўлдош қишлоғи деб ҳисоблаш мумкин.
„Қадимги Тошкент“ (1973) монографиясида у ИХ асрнинг биринчи ярмида пайдо бўлган ва бир хилда лойдан қурилган кичик уйлардан иборат, мустаҳкам тузилмалари ҳам, атроф девори ҳам йўқ, деган хулосага келади, чунки жой релефи анча силлиқ эди[2]. Шундай қилиб, Қозоқмозортепа худди шу карвон йўлида жойлашган яна бир аҳоли пункти – Учтепага тобора яқинлашган. Учтепа бир кўча бўйлаб чўзилган узун қатор уйлар бўлганлиги сабабли, Қозоқмозортепада ҳам шундай тартиб бўлган деб тахмин қилинади[2].
„Тошкент энсиклопедияси“да маълум қилинишича, ёдгорлик ҳам илк ўрта асрлар (ВИ-ВИИИ асрлар) қалъа типидаги бинони, ҳам Х—ХИИ асрларда аҳолининг қайта кўчиб келиш даврида вужудга келган қишлоқни ўз ичига олади[3].
Қазишма ишлари
Қозоқмозортепанинг ташкилий тадқиқотлари амалга оширилмаган[1]. Чилонзор тумани қурилишида ёдгорликнинг экскаватор техникаси ёрдамида фаол вайрон қилиниши Тошкент археология отряди олимлари (В. А. Булатова, Д. И. Зилпер, М. И. Филанович) эътиборини тортган[1]. Археологик кузатишлар учун иккита чуқур қазилган: триангуляция нуқтаси бўлган қолдиқда ва энг сақланиб қолган маданий қатламга эга тепада, биринчиси ўрганилган.
Иккала жойда ҳам кўплаб кулолчилик буюмлари – сопол идишлар, кўзалар, идиш-товоқлар, қозонлар, идишлар, шу жумладан оқ фонда куфий ёзувида қора ёзувли сирланган идишлар топилган[1]. Ялтироқ сопол ишлаб чиқариш сифати юқори эди. Бундан ташқари, бошқа турдаги маҳсулотлар, шунингдек, ҳунарманднинг асбоб-ускуналари – текис юзага безакларни қўллаш учун диаметри 7 см бўлган лой штамп топилган.
Топилган материаллар аҳоли пунктида кулолчилик устахонаси мавжудлигини, иккинчи шурф эса унинг чиқиндихоналарига нуқсонли материаллар ташланганини кўрсатди.
Ҳозирги ҳолати
Қозоқмозортепа ёдгорлиги Тошкент шаҳар маданий мерос бошқармаси оператив бошқарув ҳуқуқи асосида давлат мулки ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан 2019-йил 4-октябрда Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатига киритилган – давлат муҳофазасига олинган[4][5].
Адабиёт
- „Қозоқмозортепа“, Тошкент: энциклопедия.. Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2008 — 736-бет. ИСБН 978-9943-07-096-7. (ўзб.)
- Древний Ташкент. Ташкент: Фан, 1973 — 81—82-бет.
- Булатова В., Маньковская Л. „Комплекс Чупан-ата (ХВИИИ—ХХ век)“, . Памятники зодчества Ташкента ХИВ—ХИХ вв., 5000 экз, Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1983 — 125-бет.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Қозоқмозортепа // Ўзбекистон миллий энсиклопедияси Қ ҳарфи Қ // Қўғирчоқ театри. Тошкент: Ўзбекистон миллий энсиклопедияси Давлат илмий нашриёти, 2000—2005 — 209 --бет.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Архаров И. И.. Древний Ташкент (ру). Тошкент: Фан нашриёти, 1973 — 81-82 --бет.
- ↑ 3,0 3,1 Қозоқмозортепа // Тошкент: энциклопедия. Тоšкент: Ўзбекистон миллий энсиклопедияси Давлат илмий нашриёти, 2008 — 736 --бет. ИСБН 9789943070967.
- ↑ „Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 4-октабрдаги 846-сонли қарори“. Лех.уз. Қаралди: 2023-йил 26-ноябр.
- ↑ „Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 4-октабрдаги 846-сонли қарори“. Баcкенд.маданиймерос.уз. 2023-йил 25-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-август.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |