Космосдан Қрим ярим ороли

Қрим ярим ороли ўзининг географик жойлашуви ва ноёб табиий шароити туфайли қадим замонлардан бери одамлар яшаб келган. Биринчи одамлар бу ерда 1,5 миллион йил олдин ёки ундан олдин пайдо бўлган. Ғорлар ва гротоларнинг кўплиги қадимги одамнинг яшаш жойларини маҳаллийлаштиришга ёрдам беради. Ярим орол ҳудудида илк палеолитдан энеолитгача бир неча юзлаб тутар-жойлар қазилган.

Биринчи ёзма манбаларда қайд этилган тоғли Қримнинг автохтон аҳолиси Таврлар эди. Қримнинг чўл қисми ва бутун Шимолий Қора денгиз ҳудуди Скифия таркибига кирган. Милоддан аввалги 7-асрда Шимолий Қора денгиз минтақаси ва Қримнинг юнон мустамлакаси бошланди. Керч ярим ороли ва Таманда Боспор қироллиги вужудга келди. Тахминан милодий 1-асрнинг ўрталаридан 4-аср бошларигача Рим империяси манфаатлари доирасига бутун Қора денгиз минтақаси ва Қрим ҳам кирган. ИИИ асрда готлар Қримга бостириб киришади. ИВ асрда Рим империяси Ғарбий ва Шарқий (Византия) га бўлинганидан кейин Тавриканинг жанубий қисми ҳам иккинчисининг манфаатлари доирасига кирди. Херсосенос (у Херсон деб атала бошланди) ярим оролда Византиянинг асосий базасига айланади. 6-асрнинг охирида Қримда босқинчиларнинг янги тўлқини пайдо бўлди - хазарлар.

Х асрнинг 60-йилларида Киэв князи Святослав Игоревич хазарларни мағлуб этди. 988-989 йилларда Киэв князи Владимир Херсонни (Корсун) олиб, у ерда христиан динини қабул қилди. 11-асрда Қримнинг шарқий қисми рус Тмутаракан князлиги таркибига кирган. 11-асрнинг охиридан бошлаб Қримнинг чўл қисми туркий кўчманчилар - қипчоқлар жойлашишди. ХИИИ асрнинг ўрталаридан бошлаб, дашт Қрим Олтин Ўрда таркибига кирди, Қримнинг жанубий қирғоғи, Византия таназзулга учраганидан сўнг, Генуя колониялари томонидан эгалланди, ярим оролнинг марказида православФеодоро Князлиги жойлашган эди.

15-аср ўрталарида Олтин Ўрда парчаланганидан сўнг Қримда Қрим хонлиги ташкил топди. 1475-йилда турклар истилосидан сўнг қирғоқ бўйидаги шаҳарлар ва Қримнинг тоғли қисми Усмонлилар империяси таркибига кирди. Ярим оролнинг қолган қисми Қрим хонлигига тегишли бўлиб, у ўз навбатида Усмонлилар империясининг вассалига айланди. 1768—1774-йиллардаги рус-турк уруши натижасида имзоланган 1774-йилги Кючук-Кайнаржи тинчлик шартномасига кўра, Туркия ҳам, Россия ҳам Қрим хонлигининг ишларига аралашмасликка ваъда беришган.

1783-йилда Қрим ярим ороли Россия империясига қўшилди, бу ерда Таврид вилояти, кейинроқ Таврид губернаторлиги ташкил этилди. 1854—1855-йилларда Қрим Шарқий (Қрим) урушининг асосий операциялари театрига айланди. Россиядаги фуқаролар уруши (1917—1922) даврида Қрим ярим ороли Оқлар ҳаракатининг Европадаги Россияниниг сўнгги таянчига айланди.

Улуг Ватан уруши даврида Қрим ҳудудида йирик жанглар бўлиб ўтди: Қрим мудофаа операцияси (1941-йил октабр-ноябр), Севастопол мудофааси (1941—1942), Қрим ҳужуми операцияси (1944-йил апрел-май). Босқинчилик даврида Қримнинг партизан ҳаракати (1941—1944) ишлаган.

Совет даврида Қрим АССР РСФСР таркибига кирган, 1944-йилда Қрим татарлари депортация қилинганидан кейин у Қрим вилоятига айлантирилган (1945). 1954-йилда Совет раҳбариятининг қарори билан у Украина ССР таркибига ўтказилди, СССР парчаланганидан кейин (1991), Қрим Автоном Республикаси мустақил Украина таркибига кирди.

2014-йил март ойида Қрим Россия Федерацияси томонидан аннексия қилинди, бу Украина ва БМТга аъзо кўпчилик давлатлар томонидан тан олинмаган.

Қримнинг географик ҳудуди бир нечта маъмурий бирликларга бўлинган. Ярим оролнинг баҳсли қисмида бу Қрим Республикаси ва федерал Севастопол шаҳри (Россия позициясига кўра) ёки Қрим Автоном Республикаси ва Севастополнинг алоҳида мақомига эга бўлган шаҳар (Украина позицияга кўра). Арабацката Стрелка шимоли ва Перекоп бўйнининг шимолий қисми баҳсли ҳудудлар эмас; улар Украинанинг Херсон вилоятига тегишли.

Тарихдан олдинги давр

Палеолит ва мезолит

Қримнинг Олдувай ва Ашел жойлари эрта палеолитга тегишли[1][2][3]. 2014-йилда қатламли Олдувай Кўз участкаси (Моде 1[4]) ва кўп қатламли Олдувай участкаси Эчки-1 очилган. Олдувайдаги Коз, Эчки-1 ва Манджил террасидан ВИИИ (тахминан 1 миллион йил) Аслан жойларидан олинган асбоблар Днестрдаги (Молдова) Байраки майдонидан олинган артефактларга Таман ва Доғистонда ярим оролидаги эоплейстоцен даврига оид асбобларга яқин[5].

Қрим ёдгорликларининг Микок саноати Шарқий ва Марказий Европанинг қолган Микок ёдгорликларидан деярли фарқ қилмайди. Умуман олганда, Микок технокомплексининг ўзига хослиги икки томонлама асбобларни ишлаб чиқариш ва иккиламчи қайта ишлашнинг ўзига хос плано-конвекс усулларидан фойдаланишдан иборат бўлиб, бу бир томондан носимметрик ва ассиметрик икки томонлама нуқталар ва қирғичларни олишга олиб келди ва бошқа томондан, оддий, сегмент шаклидаги, барг шаклидаги ва трапезоидал нуқталар ва қирғичлар ишлаб чиқариш учун чиплар, уларни қайта ишлашда қоринни юпқалашнинг турли усуллари кўпинча ишлатилган[6].

Шарқий Микок Қримнинг ўрта палеолит саноати Сунгир участкасида Стрелецй саноатининг генезиси манбаи ҳисобланади[7]. Бироқ Шарқий Европадаги микок, леваллуа-мустер ва қатламли мустер технокомплексларининг хронологияси, экологияси, технологияси ва типологияси ҳақидаги мавжуд ма’лумотлар уларнинг юқори палеолит саноатининг шаклланишидаги иштирокини тахмин қилишга имкон бермайди[6].

Неандерталларнинг яшаш излари ўрта палеолитга тегишли - бу Киик-Коба ғоридаги неандерталларнинг жойи, ёши 100 минг йил, Оқ тош ва бошқалар.

Очиқ ҳавода ҳам, ғорларда ҳам жойлашган Кабазия маданиятининг жойлари асосан Қримнинг жануби-ғарбий қисмига тегишли.

Алма дарёси водийсидаги Кабази ИИ майдони, Ғарбий Қрим Мустер (WCМ) маданиятига тегишли, коллаген таркибидаги аминокислоталардан бири бўлган гидроксипролинга кўра, камида 50 минг йил йиллар олдин давомида яшаб келган[8].

Симферопол шаҳри чегарасида Чўкурча макони мавжуд (тахминан 48,5 минг йил аввал калибрланган). Бахчисарой яқинида Староселская жойи қазиб олинди, бу кеч Мустерия маданиятига тегишли.

Шан-Коба маданияти жойлари (Шан-Коба (6, 5 қатламлар), Фатма-Коба (5, 6 қатламлар), Рокки гроти (4, 3, 2, 1 қатламлар), Буран-Кая гроти, Замил-Коба И., Сюрен ИИ (юқори қатлам), Алимовский канопи (қатламлар 2, 3, 4)) кеч палеолитга тегишли. Қримдаги Буран-Кая ИИИ жойида яшаган сапиэнс БуранКая3А 36 минг йил аввал яшаган. Милоддан аввалги митохондриал ҳаплогроуп Н1 ва қўшимча олинган аллеллар билан Й-хромосомали ҳаплогроуп БТ аниқланди, бу БуранКая3А нинг Й-хромосомали ҳаплогроуп CТ ёки C[9] га жойлашиши мумкинлигини кўрсатади. Сурен ИИ сайтининг асбоблар мажмуаси Свидер маданиятидан маданий таъсирларнинг тарқалишидан далолат беради[10].

Европада Қримга тўғридан-тўғри таъсир кўрсатган Халқларнинг Буюк Миграцияси билан боғлиқ қўзғалишлар бошланди.

Раян-Питман гипотезасига кўра, милоддан аввалги ВИ минг йилликгача. Қрим ҳудуди ярим орол эмас эди, лекин, хусусан, замонавий Азов денгизи ҳудудини ўз ичига олган каттароқ қуруқликнинг бир қисми эди. Милоддан аввалги 5500-йиллар атрофида, Ўрта ер денгизидан сувларнинг ўтиши ва Босфор бўғозининг шаклланиши натижасида жуда қисқа вақт ичида муҳим ҳудудлар сув остида қолди ва Қрим ярим ороли шаклланди. Қора денгизнинг сув босиши тахминан мезолит маданиятининг охири ва неолит даврининг бошланишига тўғри келади.

Неолит ва энеолит

Неолит давридаги Қрим Анадолудан Болқон орқали келган неолит маданияти тўлқинидан таъсирланмаган. Маҳаллий неолит айлана зонаси (Қора ва Каспий денгизлари орасидаги дашт ва текисликлар) маданиятлари билан боғлиқ бўлган бошқа келиб чиқиши бўлган.

Бронза ва илк темир даври

Қадимги манбалардан маълум бўлган Қримнинг биринчи аҳолиси киммерийлар (милоддан аввалги ХИИ аср). Уларнинг Қримда бўлгани қадимги ва ўрта аср тарихчилари томонидан тасдиқланган, шунингдек, Қримнинг шарқий қисмининг топонимлари шаклида бизга этиб келган маълумотлар: " Киммерия ўтиш жойлари ", " Киммерик ". милоддан аввалги 7-аср ўрталарида киммерийларнинг бир қисми скифлар томонидан яриморолнинг дашт қисмидан Қримнинг этаклари ва тоғларига сиқиб чиқарилди ва у ерда ихчам аҳоли пунктлари яратилди.

Қизил-Коба археологик маданияти билан боғлиқ бўлган таврлар Қримнинг тоғ этакларида ва тоғли қисмида, шунингдек, Жанубий қирғоқда яшаган. Кобан маданияти таъсирининг излари Таврларнинг Кавказдан келиб чиқиши ҳақида гапиради. Таврлардан Қримнинг тоғли ва қирғоқ қисмининг қадимги номи - Таврика, Таврия, Таврида келиб чиқади. Таврларнинг истеҳкомлари ва турар-жойлари қолдиқлари, уларнинг вертикал равишда жойлаштирилган тошлардан ясалган ҳалқасимон тўсиқлари ва Тавр қабрлари „тош қутилари“ бугунги кунгача сақланиб қолган ва ўрганилган (қаранг Таврика)[11][12].

Таврика тарихида янги давр Қримнинг скифлар томонидан босиб олиниши билан бошланади. Бу давр аҳоли таркибидаги сифат ўзгаришлари билан тавсифланади. Археологик маълумотлар шуни кўрсатадики, шундан кейин шимоли-ғарбий Қрим аҳолисининг асосини Днепр минтақасидан келган халқлар ташкил этган.

Антик давр

Юнон колониялари-полискари ва кечки скифлар давлати

Милоддан аввалги ИИ асрда Қрим.
Милоддан аввалги 1-асрда Боспор подшолиги.

Милоддан аввалги ВИ—В асрларда яъни, скифлар даштларда ҳукмронлик қилганларида, Эллададан келган муҳожирлар Қрим қирғоғида ўзларининг савдо колонияларига асос солишган. Патикапей ёки Боспор (замонавий Керч шаҳри) ва Феодосия қадимги Юнонистоннинг Милет шаҳридан колонистлар томонидан қурилган; Ҳозирги Севастопол ҳудудида жойлашган Херсонес Гераклея Понтика колонияси томонидан бўлган юнонлар томонидан қурилган.

Милоддан аввалги 5-асрнинг биринчи ярмида Қора денгиз соҳилларида иккита мустақил юнон давлати вужудга келади. Улардан бири ғарбий Қримнинг қирғоқ бўйидаги ерларини - Керкинитида (замонавий Евпатория), Калос-Лимени (Қора денгиз қирғоғида) ўз ичига олган хора (қадимги Юнонистон полисининг қишлоқ хўжалиги округи) демократик қулдорлик республикаси Херсонес Таврик. Херсонес кучли тош деворлар орқасида жойлашган эди. У Понтика мустамлакаси бўлган Гераклеидан келган юнонлар томонидан Тавр аҳоли пункти ўрнида ташкил этилган. Иккинчиси - Боспор подшолиги, автократик давлат, унинг пойтахти Пантикапей эди. Ушбу шаҳарнинг акрополи Митридат тоғида жойлашган бўлиб, ундан унчалик узоқ бўлмаган жойда Мелек-Чесменский ва Царский қўрғонлари қазилган. Бу ердан Боспор меъморчилигининг ноёб ёдгорликлари бўлган тош склеплар топилган.

Юнон мустамлакачилари Киммерия-Таврика соҳилларига кемасозлик, узумчилик, зайтун дарахтлари етиштириш ва бошқа экинларни олиб келишди, ибодатхоналар, театрлар, стадионлар қурдилар. Қримда юзлаб юнон аҳоли пунктлари - полислар пайдо бўлади. Қадимги юнонлар Қрим ҳақида буюк тарихий ва адабий ёдгорликларни яратадилар. Еврипид Қрим материалида " Таврдаги ифигения " драмасини ёзган. Таврик Херсонес ва Киммерия Боспорида яшаган юнонлар „Илиада“ ва „Одиссея“ ни билишади, унда Киммерия „абадий нам туман ва булутлар билан қопланган қайғули минтақа“ деб асоссиз тасвирланган. В асрда Геродот Милоддан аввалги В асрда скифларнинг диний эътиқодлари ҳақида, тавлар ҳақида ёзган.

Геродотнинг сўзларига кўра, Шимолий Қримнинг скифлари Шимолий Қора денгиз минтақасида яшаган кўчманчи скифлардан фарқли ўлароқ, „қироллик скифлари“ га тегишли эди. Алоқалар давомида қирғоқдаги скифлар қисман эллинлашган, юнон колониялари билан савдо ва маданий алоқаларни сақлаб қолган.

Милоддан аввалги ИИИ аср охиригача скифларнинг давлати сарматлар ҳужуми остида сезиларли даражада камайди. Скифлар ўз пойтахтларини Салгир дарёсига (Симферопол яқинида) кўчиришга мажбур бўлдилар, у ерда Скиф Неапол, яъни Неаполис (юнонча номи) пайдо бўлган.

Рим протекторати

Милодий 1-аср ўрталарига келиб Римликлар Қримга жойлашдилар. Боспор қироллиги Римга қарам бўлиб қолди. Рим милоддан аввалги 47 йилдан бошлаб 340 йилгача ярим орол сиёсатига фаол таъсир кўрсатиб келган. Император Нерон ҳукмронлиги йили, 62 ва 68 йиллар орасида, Боспор қироллиги ҳудуди Мёзия[13] провинсияси таркибига кирган. Рим қўшинлари ИИ аср ўрталаридан эрамизнинг ИИИ аср ўрталаригача Қримда эди[14]. Қримдаги Рим гарнизони турли даврларда В Македон, ХИ Клавдий, И Италия легионлари, шунингдек, ёрдамчи бўлинмалар аскарларидан иборат эди. Легион белгилари бўлган плиткалар топилмалари уларнинг номларини аниқлашга ёрдам берди. Бундан ташқари, асосан Равенна эскадронининг кемалари билан ифодаланган Рим денгиз флоти Қрим бандаргоҳларига кирган[15]. 1-асрда римликлар Харакс ҳарбий лагерини қурдилар, у ниҳоят 3-асрда ташлаб кетилган. Улар Қрим тоғлари орқали Херсонесни жанубий қирғоқдаги Ай-Тодор билан боғлайдиган Виа Милитарис / Виа Милитарис (Календ изи) йўлини қурдилар. Рим даврида христианлик Қримда тарқала бошлайди. Қримдаги биринчи насронийлардан бири сургун қилинган Клемент И - 4- Папа эди.

Қримда кеч антик давр

Қримдаги скифлар давлати 3-асрнинг иккинчи ярмигача мавжуд бўлган ва Готлар томонидан вайрон қилинган. Готларнинг Қрим даштларида қолиши узоқ давом этмади. 370 йилда Баламбер хунлари Таман ярим оролидан Қримга бостириб киришди. Готлар 7-асргача ортга сурилиб, тоғли Қримда мустаҳкамланиб қолган (Қрим готлари). Шу билан бирга, Боспор қироллиги бўйсунди ва қуламади, ҳатто сулолани сақлаб қолди. 4-асрнинг охирига келиб, Қримда фақат битта қадимий Тавр Херсонес шаҳри қолди, бу минтақада Византия таъсирининг постига айланди. Император Юстиниан даврида Қримда Алустон, Гурзуф, Симболон ва Судак қал'алари барпо этилди, Боспор подшолиги тикланди ва 520-530 йилларда Византия унинг устидан ҳокимиятни қўлга киритди.

Ўрта асрлар

1025-йилда Византия империясининг ҳудудий бўлиниши
В. М. Васнецов княз Владимирнинг Херсонесда сувга чо'миши (988)

6-асрда Қрим турклар назорати остига ўтди, Турк хоқонлиги шимолий Қора денгиз минтақасини ҳам назорат қилди. 7-асрда бу ерда болгар-турклар қайд этилган. 8-аср бошида Византия ва туркий хазария Қримни ўзаро бўлиб олди. ВИИИ асрда Византияда иконаларга қарши ҳаракат бошланди, черковлардаги иконалар ва расмлар йўқ қилинди. Қувғинлардан қочган роҳиблар Қримга эмас, империянинг чеккаларига кўчиб кетишди. Бу ерга фақат императорнинг буйруғи билан сургун қилинган иэрархлар келган. Аҳолининг ўзи ҳамиша расмий йўналишга риоя қилишга ва императорга қарши чиқмасликка ҳаракат қилган.

6-12 -асрларда Жануби-Ғарбий Қримда феодал муносабатлари ривожланди ва куэсталарда мустаҳкамланган аҳоли пунктлари - “ғор шаҳарлари” пайдо бўлади: Қирк-Ор, Эски-Кермен, Бакла[16].

8-асрда “ Дори ҳудуди”да Константинопол Патриархатининг [11] готика епархияси ташкил топди.

9-асрда Қримда печенеглар ва венгерлар пайдо бўлди. 10-асрнинг бошларида Қрим рус (Ҳелгу) ва хазарлар (Песах) қўшинлари ўртасидаги жанг майдонига айланди. Хазар хоқонлиги вафот этгандан сўнг, Қримнинг хазар қисми қадимги рус Тмутаракан князлиги таъсирига ўтади. Керч бу даврда муҳим шаҳарга айланади. 988 йилда Киев шаҳзодаси Владимир бир неча ойлик қамалдан сўнг Тавр Херсонесни эгаллаб олди. Бу Владимирга император Василий ИИ га ўз шартларини илгари суришга ва Византия малика Анна билан турмуш қуришга имкон берди. Хронологиянинг тафсилотлари - тасвирланган воқеаларнинг қайси босқичида Владимир сувга чўмган, бу Киэвда, Василив шаҳрида ёки Корсунда бўлганми - бу малумотлар 12-асрнинг бошларида Киэв Русида йўқолган, бу ҳақида Солномачи тўғридан-тўғри"Ўтган йиллар ҳақида" ёзаётган пайтида хабар берган[17].

Византия заифлашгандан сўнг унинг собиқ Қрим мулкларида, Готаланлар (Қрим Готлар) томонидан Феодоро православ христиан князлигига асос солинган, энг йирик „ғор шаҳри“ Мангуп шаҳри унинг пойтахти бўлган[18].

1222-йилда салжуқий турклари Судакни эгаллаб олишди.

1223-йилда Жебенинг татар-мўғул отрядлари Қримга бостириб киришди, аммо тез орада уни тарк этишди. Даштли Қрим Олтин Ўрда - Жўчи улусининг мулкига айланади - бу 1250-йилдан олдинроқ бўлмаган. Қрим шаҳри ярим оролнинг маъмурий марказига айланади. Қрим улусининг яна бир йирик шаҳри Карасубазар эди. Хон Менгу-Темур томонидан Қримда чиқарилган биринчи тангалар 1267-йилга тўғри келади. Генуя савдосининг тез гуллаб-яшнаши ва яқин атрофдаги Кафа туфайли Қрим тезда йирик савдо ва ҳунармандчилик марказига айланади. 1299-йилда ярим орол Олтин Ўрда эклярбек Ногай қўшинларининг ҳалокатли босқинига дучор бўлди, улар бир нечта йирик шаҳар марказларини вайрон қилдилар.

13-асрда ташкил этилган Олтин Ўрда гегемонлиги Буюк Ипак йўлининг шимолий тармоғининг гуллаб-яшнашига олиб келди. Вақти-вақти билан вайронагарчиликларга қарамай, савдо Қримнинг денгиз бўйидаги шаҳарларини бойитди.

1346-йилда вабо Қримга кирди, у ерда араб тарихчиси Ибн ал-Вардийнинг сўзларига кўра (у, ўз навбатида, Қрим ярим оролида савдо қилувчи савдогарлардан маълумот олган), ундан 85 минг киши ҳалок бўлган, "биз билмайдиган одамларни ҳисобга олмаганда"[19]. Бу " Қора ўлим " ёки иккинчи вабо пандемиясининг авж олиши эди.

ХИВ асрда генуяликлар венецияликларни Қримнинг жануби-шарқий соҳиллари ҳудудидан қувиб чиқаришиб (Газариа, Каффа, Солдая)га эга бўлишди. Бу вақтга келиб, Половец тили Қримда аллақачон кенг тарқалган эди, буни Кодекс Куманиcус тасдиқлайди. 1367-йилда Қрим исёнчи беклярбек Мамайга бўйсунди, унинг кучи ҳам Генуя колонияларига таянган. Тўхтамишдан енгилиб, Мамай Қримга қочиб кетади ва 1380-йилда ўлдирилади[20].

1397-йилда Литва князи Витовт Қримга бостириб кириб, Кафагача боради. Едигей қирғинидан кейин Херсонесхаробага айланади (1399).

Қрим хонлиги ва Усмонли империяси

17-асрда Қрим

1441-йилда Қримда Олтин Ўрда парчаланганидан сўнг, Қримда яшаган турли этник гуруҳлардан Қрим-татар халқининг шаклланиши бошланди, унинг давлати - Қрим хонлиги ташкил топади. Қримнинг дашт ва тоғ олди қисмидан ташқари, Дунай ва Днепр, Азов денгизи ва Россиянинг ҳозирги Краснодар ўлкасининг кўп қисмини эгаллаган. Бу вақтда Қрим дашт Қрим хонлиги, Феодоро тоғ князлиги ва жанубий қирғоқдаги Генуя колониялари ўртасида бўлинади. Феодоро князлигининг пойтахти Мангуп эди, ўрта аср Қримининг энг йирик қал'аларидан бири (90 гектар), қал'а агар керак бўлса, аҳолининг катта қисми ҳимоясига олинган.

1475-йилнинг ёзида Константинополни ва собиқ Византия империяси ҳудудини илгари қўлга киритган Усмонли турклари Қрим ва Азов денгизига Гедик Аҳмад Пошонинг катта десант қўшинини тушириб, барча шаҳарларни эгаллаб олишди. Генуя қал'алари (шу жумладан Дондаги Тана) ва юнон шаҳарлари. Июл ойида Мангуп қамал қилинди. Денгиз бўйидаги шаҳарлар ва Қримнинг тоғли қисми Усмонлилар империяси таркибига кирди. Князлик ва Готия капитанлигининг забт этилган Генуя колониялари ерларида турк пашалиги Кефе яратилиб, кейинчалик эялетга айлантирилди; Усмонлилар у ерда ўз гарнизонларини, амалдорларини сақлаб қолишган ва солиқ ундиришган. Қрим хонлиги Усмонлилар империясининг вассалига айланган[21][22].

16-асрга келиб, Усмонли империяси стратегик мудофаага ўтди, унинг асосий таркибий қисмларига дарёлар бўйида қал'алар қуриш, ўзига хос буфер зонаси - " Ёввойи дала " нинг одамсиз ҳудудини яратиш, шимолий қўшнилар - Полша ва Россия билан қуролли курашни бошқа жойда олиб бориш кирар эди, бунинг учун Полша мулкларини ва Россияга қарам бўлган Қрим хонлигидан фойдаланиш керак эди.

16-асрда турклар италян мутахассислари ёрдамида Перекопда Ор-Капу қал'асини қурдилар. Ўша вақтдан бери Перекоп валида бошқа ном пайдо бўлди - туркча. 15-асрнинг охиридан бошлаб Қримдаги татарлар аста-секин кўчманчи хўжаликдан ўтроқ деҳқончиликка ўтишди. Қрим татарларининг (кейинчалик атала бошлаган) жанубда асосий касби боғдорчилик, узумчилик ва тамаки этиштириш бўлган. Қримнинг дашт минтақаларида чорвачилик, биринчи навбатда, қўй ва отларни боқиш ривожланган.

Янги шаҳар пайдо бўлиб қадимги Керкинитида ўрнида қайта қурилиб, Гезлев (Евпатория) шаҳри мақомини олади. 1552-йилда Хон Девлет И Герай пайтида Гезлевда Қримдаги энг катта ва энг улуғвор Жума-Жоми масжиди қурилган.

Қрим хонлиги 1644-йил харитасида

15-асрнинг охиридан бошлаб Қрим хонлиги Россия давлати ва Реч Посполита тез-тез рейдлар уюштирди. Босқинларнинг мақсадларидан бири қулларни қўлга олиш ва Туркия бозорларида қайта сотишдир[23]. Қрим бозорларидан ўтган қулларнинг умумий сони уч миллион кишига баҳоланмоқда[24].

Россия давлати Олтин Ўрда бўйинтуруғидан халос бўлиши биланоқ, у яна Киэв Руси даврида амалга оширилган Қора денгизга чиқиш вазифасини олди. Қозон ва Астрахан хонликларини мағлуб этиб, Россия кенгайиш векторини жанубга, турк-татар томон қаратди. Россия чегараларида қурилган Засечний линиялари Ёввойи далаларда олдинга силжиган. Қайта босиб олинган ерлар деҳқонлар томонидан ўзлаштирилди шаҳарлар билан қурилди, бу эса 16-17-асрларда рус қўшинларининг Қримдаги муваффақияциз юришларига қарамай, Усмонли империясининг мудофаа чизиғига босим ўтказган.

1687 ва 1689-йилларда княз В. В. Голицин бошчилигида рус армиясининг Қрим хонлигига қарши катта ҳарбий юришлари,Ор-Капидан (Перекоп) олдинроқга кира олмади.

Ушбу ҳарбий юришларнинг муваффақияцизлиги бизни Шимолий Қора денгиз минтақасида ҳукмронликни таъминлайдиган асосий ҳудуд сифатида Қримнинг ўрни ва ролини англатиб берди. Қора денгиз муаммосини ҳал қилмаган Пётр И (1695—1696) нинг Азов юришлари Қрим йўналишининг муҳимлигини яна бир бор таъкидлади. Қрим ярим оролини босиб олиш 18-асрда Россия империясининг энг муҳим ташқи сиёсий вазифаларидан бирига айланди.

Қрим сиёсий тегишлилиги хронологияси

<тимелине> ДатеФормат = йййй ИмагеСизе = wидтҳ:1024 ҳеигҳт:ауто баринcремент:20 ПлотАреа = лефт:20 ригҳт:20 боттом:20 топ:10 Cолорс =

 ид:ноир              валуэ:блаcк
 ид:cанвас            валуэ:ргб(0.97,0.97,0.97)
 ид:грис              валуэ:грай(0.75)
 ид:грис2             валуэ:грай(0.90)
 ид:гриллеМажор       валуэ:ргб(0.80,0.80,0.80)
 ид:блеуcлаир         валуэ:ргб(0.56,0.56,0.86)
 ид:роуге             валуэ:ред
 ид:роугеcлаир        валуэ:ргб(0.86,0.56,0.56)
 ид:блеуcлаир         валуэ:ргб(0.76,0.76,0.96)
 ид:гриллеМинор       валуэ:ргб(0.86,0.86,0.86)

Период = фром:-1200 тилл:2100 ТимеАхис = ориэнтатион:ҳоризонтал формат:йййй АлигнБарс = жустифй СcалеМинор = унит:еар инcремент:10 старт:-1200 гридcолор:гриллеМинор СcалеМажор = унит:еар инcремент:100 старт:-1200 гридcолор:блаcк БаcкгроундCолорс = cанвас:cанвас барс:cанвас БарДата=

 бар:эпоқуэ
 барсет:эвеннемент

ПлотДата=

 барсет:эвеннемент cолор:роуге шифт:(2,0) wидтҳ:16
#ат:2010 #бланк лине
фром:2014 тилл:2021 техт:"Россия ва Украина ўртасида баҳсли ҳудуд]]" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:1991 тилл:2014 техт:"Украина" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:1921 тилл:1991 техт:"СССР" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:1783 тилл:1917 техт:"Россия Империяси" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:1475 тилл:1774 техт:"Усмонли Империяси" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:1441 тилл:1783 техт:"Қрим хонлиги" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:1266 тилл:1475 техт:"Газария" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:1229 тилл:1420 техт:"Мог'ул Империяси, Олтин О'рда" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:1204 тилл:1461 техт:"Трапезунд Империяси" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:1204 тилл:1475 техт:"Готия (Феодоро князлиги)" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:988 тилл:1094 техт:"Тмутаракан" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:960 тилл:1132 техт:"Киев Руслиги" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:750 тилл:960 техт:"Хазар ҳоқонлиги" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:576 тилл:704 техт:"Турк ҳоқонлиги" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:500 тилл:1204 техт:"Византия Империяси" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:395 тилл:480 техт:"Шарқий Рим Империяси" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:375 тилл:469 техт:"Ҳунлар" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:257 тилл:375 техт:"Готлар" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:-47 тилл:340 техт:"Рим Империяси" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:-424 тилл:500 техт:"Тавр Херсонеси" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:-480 тилл:500 техт:"Боспор подшолиги" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:-550 тилл:50 техт:"Таврлар" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:-650 тилл:250 техт:"Скифлар" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300
фром:-1150 тилл:-650 техт:"Киммерияликлар" шифт:(1,-2) cолор: грис анчор:фром #c.1000-c.1300

</тимелине>

Қрим тарихий хариталари

Манбалар

  1. ↑ Степанчук В. Н., Рековец Л. Е. Нижний палеолит Украины, 2010
  2. ↑ „«Междисциплинарные исследования раннепалеолитических стоянок Украины и юга России: археология, геология, хронология, реконструкция палеосреды и миграций древнейших гоминид». Отчёт за 2013 год.“ (деадлинк). 16-сентабр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-апрел 2017-йил.
  3. ↑ Колосов Ю. Г. и др. Ранний палеолит Крыма. К., 1993.
  4. ↑ Н. К. Анисюткин, С. А. Кулаков, А. Л. Чепалыга. Исследования местонахождений раннего палеолита на высоких морских террасах Южного Крыма в 2016 г. (Wайбаcк Мачине сайтида 25-ноябр 2018-йил санасида архивланган) // Археологические вести. Спб., 2018. Выпуск 24. Аннотации — ИИМК РАН
  5. ↑ Чепалыга А. Л., Анисюткин Н. К., Садчикова Т. А. Первые многослойные стоянки олдованской культуры в Крыму: геология, археология, палеоэкология // Бюллетень Комиссии по изучению четвертичного периода, № 74 2015.
  6. ↑ 6,0 6,1 Чабай В. П. Роль крымского микока в поисках генетической подосновы костёнковско-стрелецкой культуры // Археологический альманах. 2009. № 20. С. 129—148
  7. ↑ Солдатова Т. Е. Изделия из кости с верхнепалеолитической стоянки Сунгирь, 2014
  8. ↑ Луке Спиндлер, Даниэл Cомескей, Виcтор Чабаи, Тҳорстен Утҳмеиэр, Мичаэл Буcклей, Тҳибаут Девиèсе, ТҳомасҲигҳам. Датинг тҳе ласт Миддле Палаэолитҳиc оф тҳе Cримеан Пенинсула: Неw ҳйдрохйпролине АМС датес фром тҳе сите оф Кабази ИИ, Жулй 2021
  9. ↑ Андреw Беннетт, Сандрине Прат, Степҳане Пеан, Лаурент Cрепин, Алехандр Яневич, Симон Пуауд, Тҳиэррй Гранге, Эва-Мариа Геигл. Тҳе оригин оф тҳе Граветтианс: геномиc эвиденcе фром а 36,000-еар-олд Эастерн Эуропеан, 2019
  10. ↑ Сюреньские гроты
  11. ↑ Кравченко Э. А.. Кизил-кобинская культура в Западном Крыму. К.: Институт археологии НАН Украины, 2010. ИСБН 978-966-02-5745-0. 
  12. ↑ Крис Х. И.. Кизил-кобинская культура и тавры. М.: Наука, 1981.  (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-07-05 санасида архивланган)
  13. ↑ ҳттп://www.ҳисторй.орг.уа/ЖоурнАЛЛ/уаcентер/4/3.пдф
  14. ↑ „Римляне в Крыму“. 2019-йил 9-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 31-май.
  15. ↑ Римляне в Крыму — таррри
  16. ↑ Ю. М. Могаричев. Пещерные города в Крыму. Симферополь: Изд. Сонат, 2005. 
  17. ↑ Владимир и крещение Руси. Интервью с И. Н. Данилевским в передаче «Дилетанты» на радиостанции «Эхо Москвы» // 15 января 2015 г.
  18. ↑ Мыц В. Л.. Каффа и Феодоро в ХВ веке. Контакты и конфликты. Симферополь: Универсум, 2009. 
  19. ↑ Шамильоглу Ю.. Черная смерть и её последствия, История татар с древнейших времен в 7 т, Казань: Институт истории АН РТ, 2009 — 686—690-бет. ИСБН 978-5-94981-142-9. 
  20. ↑ Почекаев Р. Ю.. Мамай: История «антигероя» в истории (630-летию Куликовской битвы посвящается). СПб.: Евразия, 2010. ИСБН 978-5-91852-020-8.. 
  21. ↑ Смирнов В. Д. «Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты до начала ХВИИИ века» (СПб., 1887)
  22. ↑ Хорошкевич А. Л.. Русь и Крым: от союза к противостоянию. Конец ХВ — начало ХВИ вв.. М.: Эдиториал УРСС, 2001. ИСБН 5-8360-0184-7. 
  23. ↑ Гусейнов Ю. М. Крымское ханство в ХВ—ХВИ вв.: охлаждение и разрыв отношений с Россией, и характер взаимоотношений с польско-литовским государством. Вестник Брянского госуниверситета. 2016 (1)
  24. ↑ Алан Фишер «Мусcовй анд тҳе Блаcк Сеа Славе Траде», Cанадиан Америcан Славиc Студиэс, 1972, Вол. 6, стр. 575—594.

Ҳаволалар