Ziyosfera

Quddus Qirolligi

Қуддус Қироллиги (лотинча: Регнум Ҳиэросолймитанум; франсузча: Роиауме де Жҳерусалем), расман Лотин Қуддус Қироллиги номи билан танилган ёки тҳе Франкиш Кингдом оф Фаластин[1], [[Салибчилар давлати|Салибчилар давлати] эди. ] Жанубий Левантда 1099-йилда Биринчи салиб юришидан кейин Годфрей Булёнлик томонидан ташкил этилган. Салтанат қарийб икки юз йил давом этди, 1099 йилдан 1291 йилгача унинг охирги эгалиги Аcре [[Аcре қамалида (1291)|Мамлуклар томонидан вайрон қилинган. Унинг тарихи икки хил даврга бўлинган.

Биринчи Қуддус Қироллиги Саладин томонидан деярли бутунлай босиб олингунга қадар 1099 йилдан 1187 йилгача давом этди. Учинчи салиб юришидан сўнг 1192-йилда Аккода шоҳлик қайта тикланди ва 1291-йилда шаҳар вайрон бўлгунга қадар давом этди. Бу иккинчи шоҳлик баъзан „Иккинчи Қуддус Қироллиги“ ёки „Иккинчи Қироллик“ деб аталади. „Аcре қироллиги“, янги пойтахтидан кейин. Генстауфенлик Фридрих ИИ Қуддус шаҳрини Олтинчи салиб юриши даврида дипломатия йўли билан Айюбийлардан қайтариб олгандан кейин йигирма йилни ҳисобга олмаганда, Акре пойтахт бўлиб қолди.

Қуддус қироллигини барпо этган ва жойлаштирган салибчиларнинг аксарияти Франсия Қироллигидан бўлган, шунингдек, икки юз йиллик доимий мустаҳкамловчи кучларнинг асосий қисмини ташкил этган рицарлар ва аскарлар ҳам эди. унинг мавжудлиги. Шунинг учун унинг ҳукмдорлари ва элитаси франсуздан эди[2] Тҳе Френч Cрусадерс алсо броугҳт тҳе Френч лангуаге то тҳе Левант, тҳус макинг Олд Френч тҳе лингуа франcа оф тҳе Cрусадер статес.[3][4]

Қишлоқларда аҳолининг асосий қисмини маҳаллий мусулмонлар ва насронийлар ташкил қилган, аммо қишлоқларда европаликлар, асосан, франсузлар ва италянлар мустамлакачилар ҳам жойлашдилар[5] Шакарни қайта ишлаш маҳаллий шакарқамиш плантацияларига асосланган ҳолда муҳим саноатга айланди.[6].

Географик чегаралар

Аввалига қироллик Биринчи салиб юриши даврида қўлга киритилган шаҳарлар ва шаҳарларнинг бўш тўпламидан бошқа нарса эмас эди, аммо ХИИ аср ўрталарида ўзининг энг юқори чўққисига чиққанда, қироллик тахминан замонавий Исроил, Фаластин ва Ливан нинг жанубий қисмлари. Қироллик Ўрта ер денгизидан шимолда Байрутдан жанубда Синай чўлигача юпқа қуруқлик бўйлаб чўзилган; шарқда замонавий Иордания ва Сурияга, ғарбда Фотимийлар Миср томон. Биринчи салиб юриши пайтида ва ундан кейин ташкил этилган яна учта Салибчилар давлати шимолда жойлашган эди: Эдесса графлиги (1097—1144), Антакя князлиги (1098—1268) ва Триполи графлиги (1109–1289). Учаласи ҳам мустақил бўлса-да, Қуддус билан чамбарчас боғлиқ эди. Улардан кейин шимол ва ғарбда Арман Киликия ва Византия империяси давлатлари ётарди, улар билан Қуддус ХИИ асрда яқин алоқада бўлган. Кейинчалик шарқда турли мусулмон амирликлари жойлашган бўлиб, улар охир-оқибат Баг'доддаги Аббосийлар халифаси билан иттифоқдош бўлган. Шоҳликни учинчи салиб юриши даврида ташкил этилган яна бир салибчилар давлати Кипр қироли Лусигнан қироли Аймери (1197–1205) бошқарган. Триполи, Антиохия ва Арманистон билан ҳам сулолавий алоқалар мустаҳкамланди. Тез орада қиролликда Италия шаҳар-давлатлари Венеция ва Генуа ҳукмронлиги кучайиб борди. Муқаддас Рим императори Фридрих ИИ (1220–1250-йилларда ҳукмронлик қилган) салибчилар давлатида шоҳликка турмушга даъвогарлик қилган, аммо унинг мавжудлиги фуқаролар уруши (1228—1243) подшолик зодагонлари ўртасида. Салтанат Мисрдаги Айюбийлар ва Мамлук ​​сулолалари, шунингдек, Хоразм ва Мўғул босқинчиларининг сиёсати ва урушларида пиёда бўлиб қолди. Нисбатан кичик қироллик сифатида у Европадан кам молиявий ва ҳарбий ёрдам олди; Кўп сонли кичик экспедицияларга қарамай, европаликлар одатда мағлубиятга учраган ҳолда шарққа қиммат саёҳат қилишни истамасликларини исботладилар. Мамлук султонлари Байбарс (ҳукмронлиги 1260—1277) ва ал-Ашраф Халил (ҳукмронлиги 1290—1293) охир-оқибат салибчиларнинг қолган барча истеҳкомларини қайта эгаллаб, [[Акрни қамал қилиш (1291)] билан якунланди. Аcре]] 1291 йилда.

Одамлар

Салбчиларнинг ўзлари ва уларнинг авлодлари элита католик озчилик бўлса-да, қироллик этник, диний ва тил жиҳатидан хилма-хил эди. Улар Ғарбий Европадаги ўз ватанларидан кўплаб урф-одатлар ва муассасаларни олиб келишган ва шоҳлик бутун вужудга келган даврда Ғарб билан яқин оилавий ва сиёсий алоқалар мавжуд бўлган. Салтанат, шунингдек, илгари мавжуд бўлган урф-одатлар ва аҳолининг таъсири остида „шарқлик“ фазилатларни мерос қилиб олди. Подшоҳлик аҳолисининг асосий қисмини маҳаллий насронийлар, айниқса юнон ва сурий православ, шунингдек, сунний ва шиа мусулмонлари ташкил этган. Чеккаланган қуйи табақа бўлган маҳаллий насронийлар ва мусулмонлар юнон ва араб тилида сўзлашса, асосан Франсиядан келган салибчилар франсузча сўзлашарди. Яҳудийлар ва Самарияликлар ҳам оз сонли эди.

Тахминан 1170-йилларда қироллик бўйлаб саёҳат қилган Туделалик Бенжаминнинг маълумотларига кўра, Наблусда 1000 та, Кейсарияда 200 ва Аскалонда 300 та самариялик бўлган. Бу самарияликлар учун 1500 кишининг пастки чегарасини белгилайди, чунки замонавий Толидаҳ, самариялик йилномада Ғазо ва Акрдаги жамоалар ҳам эслатиб ўтилган. Туделалик Бенжамин қиролликдаги 14 та шаҳарнинг жами яҳудий аҳолисини 1200 киши деб ҳисоблаган, бу ўша пайтдаги самариялик аҳолини яҳудийлардан кўпроқ қилиб кўрсатган, эҳтимол тарихда ягона бўлган.[7]

Тарих

Яна қаранг: Қуддус Қироллигининг вақт жадвали

Биринчи салиб юриши ва салтанатнинг пойдевори

Асосий мақола: Биринчи салиб юриши

Биринчи салиб юриши Клермон кенгашида 1095 йилда Рим папаси Урбан ИИ томонидан Византия империясига Салжуқий турклари босқинларига қарши ёрдам бериш мақсадида тарғибот қилинган. Бироқ, асосий мақсад тезда Муқаддас замин устидан назоратга айланди. Византияликлар Анадолу ва Сурияни назорат қилиш учун Салжуқийлар ва бошқа турк сулолалари билан тез-тез уруш олиб бордилар. Илгари сунний салжуқийлар Буюк Салжуқийлар империясини бошқарган эдилар, аммо бу империя 1092 йилда Маликшоҳ И вафотидан кейин бир қанча кичикроқ давлатларга парчаланиб кетди. Анадолу [[Султонлиги]да Маликшоҳ тахтга ўтирди. Румни]] Қилиж Арслон И, Сурияда эса 1095 йилда вафот этган укаси Тутуш И томонидан. Тутушнинг ўғиллари Фахр ал-Мулк Радван ва Дуқақ мос равишда Ҳалаб ва Дамашқни мерос қилиб олди, бу Сурияни бир-бирига қарама-қарши бўлган амирлар ўртасида, шунингдек, Мосулнинг отабеги бўлган Кербоғага бўлинди. ]. Анадолу ва Сурия амирлари ўртасидаги бу тарқоқлик салибчиларга Қуддус йўлида дуч келган ҳар қандай ҳарбий қаршиликни енгиш имконини берди.[8]

Миср ва Фаластиннинг катта қисми Араб шиа Фотимийлар халифалиги томонидан назорат қилинган бўлиб, улар салжуқийлар келишидан олдин Сурияга янада кенгайган эди. Фотимийлар ва салжуқийлар ўртасидаги уруш маҳаллий насронийлар ва ғарбий зиёратчилар учун катта изтиробга олиб келди. халифа ал-Муста'лийнинг номинал ҳукмронлиги остида, лекин аслида вазир ал-Афдал Шаҳаншоҳ томонидан бошқариладиган Фотимийлар 1073 йилда Қуддусни салжуқийларга бой берган эдилар;[9] 1098 йилда салжуқийлар билан боғлиқ бўлган кичикроқ турк қабиласи бўлган Артуқидлардан келишидан олдин қайтариб олишган. салибчилар.[10]

1099-йилда Қуддус муваффақиятли қамал қилинганидан сўнг, биринчи салиб юриши раҳбари Буиллонлик Годфрей Қуддус Қироллигининг биринчи ҳукмдори бўлди.

Салибчилар Қуддусга 1099 йил июн ойида етиб келишди; қўшни шаҳарларнинг бир нечаси (Рамла, Лидда, Байтлаҳм ва бошқалар) биринчи бўлиб, Қуддуснинг ўзи қўлга олинди 15-июлда.[11] 22 июлда, Муқаддас қабр черковида янги ташкил этилган Қуддус қироллиги учун шоҳ ўрнатиш учун кенгаш бўлиб ўтди. Тулузалик Раймонд ИВ ва Булёнлик Годфрей салиб юришлари ва Қуддусни қамал қилишнинг етакчилари сифатида тан олинган. Раймонд иккаласидан ҳам бадавлатроқ ва кучлироқ эди, лекин бошида у шоҳ бўлишдан бош тортди, эҳтимол ўзининг тақводорлигини кўрсатишга уринган ва эҳтимол, бошқа зодагонлар барибир унинг сайланишини талаб қилишларига умид қилган.[12] Машҳурроқ бўлган Годфри Раймонд каби иккиланмади ва дунёвий раҳбар лавозимини қабул қилди. Гарчи у „Адвоcатус Санcти Сепулчри“ (Муқаддас қабрнинг „адвокати“ ёки „ҳимоячиси“) унвонини олгани кенг тарқалган бўлса-да, бу унвон фақат Годфрей томонидан ёзилмаган хатда қўлланади. Бунинг ўрнига, Годфрейнинг ўзи кўпроқ ноаниқроқ „принcепс“ атамасини ишлатган ёки оддийгина Қуйи Лотарингиядаги „дух“ унвонини сақлаб қолганга ўхшайди. Тирлик Уилямга кўра, ХИИ аср охирида Годфри афсонавий қаҳрамонга айланганида, у Масиҳ „тиканли тож“ кийган „олтин тож“ кийишдан бош тортган.[13] Роберт Роҳиб салиб юришининг ягона замонавий йилномачиси Годфри „қирол“ унвонини олгани ҳақида хабар берган.[14][15] Раймонд ғазабланиб, ўз қўшинини шаҳардан озиқ-овқат олиш учун олиб кетди. Янги қироллик ва Годфрининг обрўси забт этилганидан бир ой ўтгач, Афдал Шаҳаншоҳ бошчилигидаги Фотимийлар Миср армиясининг Аскалон жангида мағлубиятга учраши билан таъминланди. , 12 августда, лекин Раймонд ва Годфрейнинг давомли қарама-қаршилиги салибчиларга Асcалоннинг ўзини назорат қилишига тўсқинлик қилди.[16].

Янги қироллик билан нима қилиш кераклиги ҳақида ҳали ҳам ноаниқлик бор эди. папа легати Даимберт Пиза Годфрини тўғридан-тўғри папа назорати остида теократик давлат барпо этиш ниятида Қуддусни унга Лотин Патриархи сифатида топширишга ишонтирди. Тирлик Уилямнинг сўзларига кўра, Годфри Даймбертнинг саъй-ҳаракатларини қўллаб-қувватлаган бўлиши мумкин ва агар Даимберт Қуддусни бошқаришга рухсат берилса, „бир ёки иккита бошқа шаҳарни эгаллаб олишга ва шу тариқа шоҳликни кенгайтиришга“ рози бўлган.[17] Годфри ҳақиқатан ҳам Яффа, Ҳайфа, Тиберия ва бошқа шаҳарларни эгаллаб, бошқа кўплаб шаҳарларни ирмоқ мақомига тушириб, салтанат чегараларини кенгайтирди. У салтанатда вассалом тизимига асос солиб, Жалила князлиги ва Яффа графлигини ўрнатди, аммо унинг ҳукмронлиги қисқа ва у 1100 йилда касалликдан вафот этди. Унинг акаси Булонлик Болдуин Даимбертдан муваффақиятли ўтиб кетди ва Қуддусни ўзи учун „Қуддус лотинларининг қироли“ деб эълон қилди. Даимберт Қуддусда эмас, балки Байтлаҳмда Болдуин И тахтини кийиш билан муросага келди, лекин дунёвий давлатга йўл қўйилган эди.[18] Ушбу дунёвий доирада Католиклик] черков иэрархияси ўрнатилди, маҳаллий Шарқий православ ва ўз иэрархияларини сақлаб қолган Сурий православ ҳокимиятларидан юқори бўлган (католиклар уларни шизмат ва шунинг учун ноқонуний деб ҳисоблашган ва аксинча). Лотин Патриархи даврида тўртта суффраган архепархияси ва кўп сонли епархия мавжуд эди.[19].

Кенгайтириш

Болдуин И ҳукмронлиги даврида қироллик янада кенгайди. Кичик 1101 йилги салиб юриши қиролликка қўшимча кучлар олиб келганлиги сабабли, Европа аҳолиси сони кўпайди. Болдуин 1115 йилда Иордания бўйлаб экспедициясидан сўнг Қуддусни франклар ва маҳаллий насронийлар билан кўпайтирди.[20] Италия шаҳар-штатлари ва бошқа саргузаштчилар, хусусан қироли Норвегия Сигурд И ёрдами билан Болдуин Акре (1104), [[Бейрут] порт шаҳарларини эгаллаб олди. ] (1110) ва Сидон (1111), шимолдаги бошқа салибчилар давлати устидан ўз сузеринлигини амалга оширар экан – Эдесса (у салиб юриши пайтида 1097 йилда асос солган), Антиохия ва Триполини 1109 йилда босиб олишга ёрдам берди. У кўп сонли Рамладаги жангларда ва қиролликнинг жануби-ғарбий қисмидаги бошқа жойларда ва 1113 йил шимоли-шарқидаги Саннабра жангида Дамашқ ва Мосулдан. .[21] Томас Мадден дейди, Болдуин „Жер шоҳлигининг ҳақиқий асосчиси эди“ усалем", у „нисбий тузумни мустаҳкам феодал давлатга айлантирган эди. У зўр ва тиришқоқлик билан кучли монархия ўрнатди, Фаластин қирғоқларини забт этди, салибчилар баронларини яраштирди ва қиролликнинг мусулмон қўшниларига қарши мустаҳкам чегаралар қурди.“[22] [[Файл:Фунерал оф Болдwин И.жпг|тҳумб|лефт|220пх|"'[[Пассагес д'оутремер|Лес Пассагес д’оутремер фаиц пар" китобидан Болдвин Ининг дафн маросими лес Франçаис cонтре лес Турcс депуис Чарлемагне жусқу’эн 1462]].]] Болдуин ўзи билан анъанага кўра Арда исмли арман хотинини олиб келди (гарчи замондошлари буни ҳеч қачон айтмаган), у Эдессадаги арман аҳолисидан сиёсий қўллаб-қувватлаш учун турмушга чиққан ва уни тезда четга сурган. у энди Қуддусда арманларнинг ёрдамига муҳтож эмас эди. У 1113 йилда Сицилия регенти Аделаида дел Вастога икки хотинлик билан турмушга чиқди, лекин 1117 йилда у билан ҳам ажрашишга ишонч ҳосил қилди; Аделаиданинг биринчи турмушидан бўлган ўғли Сицилиялик Рожер ИИ ҳеч қачон Қуддусни кечирмаган ва ўнлаб йиллар давомида Сицилия денгиз флотининг зарурий ёрдамини сақлаб келган.[23].

Болдуин 1118 йилда Мисрга қарши юриш пайтида меросхўрларсиз вафот этди ва салиб юришида Болдуин ва Годфрига ҳамроҳ бўлган укаси Булонлик Юсци ИИИга шоҳлик таклиф қилинди. Юсци қизиқмасди ва бунинг ўрнига тож Болдуиннинг қариндоши, эҳтимол, амакиваччаси Ле Бурглик Балдуинга ўтди, у илгари Эдессада унинг ўрнини эгаллаган. Болдуин ИИ қобилиятли ҳукмдор эди ва у ҳам Фотимийлар ва Салжуқийлар босқинларидан муваффақиятли ҳимояланган. 1119-йилдаги Агер Сангуинис жангидан сўнг Антиохия қаттиқ заифлашган ва Болдуиннинг ўзи 1122—1124 йилларда Ҳалаб амири томонидан асирда бўлган бўлса-да, Болдуин Азаз жанги 1125. Унинг ҳукмронлиги даврида биринчи ҳарбий орденлар, Гҳоспиталлер рицарлари ва Там рицарлар ташкил топди; 1120-йилда Наблус кенгашида тузилган шоҳликнинг энг қадимги ёзма қонунлари; ва 1124-йилда Венеция Республикаси билан биринчи савдо шартномаси, Паcтум Wармунди. йил. Қуддуснинг таъсири Эдесса ва Антиохияга янада кенгайди, у ерда Болдуин ИИ ўз раҳбарлари жангда ўлдирилганда регент сифатида ишлаган, бироқ Қуддусда Болдуин асирлигида ҳам регентлик ҳукуматлари бўлган.[24] Болдуин арман аслзодаси Мелитенлик Морфияга турмушга чиқди ва тўртта қизи бор эди: Ҳодиэрна ва Алис, улар оилаларга турмушга чиқдилар. Триполи графи ва Антиохия шаҳзодаси; Иовета, у нуфузли аббессга айланди; ва энг каттаси Мелисенде, унинг меросхўри бўлган ва 1131 йилда ўлимидан сўнг унинг ўрнини эгаллаган, эри Фулк В оф Анжоу билан бирга подшоҳ хотини сифатида. Уларнинг ўғли, бўлажак Болдвин ИИИ бобоси томонидан меросхўр деб аталган.[25].

Эдесса, Дамашқ ва иккинчи салиб юриши

Асосий мақола: Иккинчи салиб юриши

Петит Лароуссе]]] нинг 1922 йилги нашридан салибчиларнинг тасвири

Фулк тажрибали салиб юриши эди ва 1120-йилда зиёрати пайтида қиролликка ҳарбий ёрдам олиб келган. У отаси сифатида Қуддусни Ангевин империяси доирасига олиб кирди. Анжудан Жефри В ва келажакнинг бобоси Англия Генрих ИИ. Чет эллик кишини подшоҳ қилиб тайинлашни ҳамма ҳам қадрламаган. 1132 йилда Антиохия, Триполи ва Эдесса ўз мустақиллигини тасдиқладилар ва Фулкнинг Қуддус устидан ҳукмронлигини амалга оширишига йўл қўймаслик учун тил бириктирдилар. У Триполини жангда мағлуб этди ва графиня, Мелисенденинг жияни Констанс ва ўз қариндоши Раймонд Поитиэрс ўртасида никоҳ тузиб, Антиохияда регентликни ўрнатди.[26] Шу билан бирга, Қуддусда салибчиларнинг маҳаллий зодагонлари Фулкнинг Ангевин мулозимларини танлашига қарши чиқишди. 1134-йилда Яффалик Хю ИИ Аскалондаги мусулмон гарнизони билан иттифоқ тузиб, Фулкга қарши қўзғолон кўтарди ва бунинг учун у „сиртдан“ хиёнатда айбланди. Лотин Патриархи низони ҳал қилиш учун аралашди, аммо кейин Хюга суиқасд уюштирилди, бунинг учун Фулк айбланди. Бу жанжал Мелисенде ва унинг тарафдорларига, худди отаси ният қилганидек, ҳукумат устидан назорат ўрнатишга имкон берди.[27] Шунга кўра, Фулк „шунчалик даҳшатли бўлиб қолдики… ҳатто муҳим бўлмаган ҳолатларда у унинг билими ва ёрдамисиз бирон бир чора кўрган.“[28].

Шунда Фулк янги ва хавфлироқ душманга дуч келди: Ҳалаб устидан назоратни ўз қўлига олган ва Дамашқга кўз тиккан Мосулнинг отабеги Зенги. яхши; бу уч давлатнинг бирлашиши Қуддуснинг кучайиб бораётган қудратига жиддий зарба бўларди. 1137–1138 йилларда барча салибчилар давлати устидан император ҳукмронлигини ўрнатишни истаган Византия императори Иоанн ИИ Комненнинг қисқа аралашуви Зенги таҳдидини тўхтата олмади; 1139 йилда Дамашқ ва Қуддус ҳар икки давлатга таҳдиднинг жиддийлигини тан олди ва Зенгининг юришини тўхтатиб қўйган иттифоқ тузилди. Фулк бу вақтдан фойдаланиб, Ибелин ва Керак каби кўплаб қасрларни қурди.[29] Фулк ва император вафотидан кейин 1143 йилда Жон алоҳида ов бахциз ҳодисаларида, Зенги бостириб кирди ва 1144 йилда Эдессани забт этди. Энди унинг катта ўғли Болдуин ИИИ нинг регенти қиролича Мелисенде янги констеблни [[Иэргес Манасси] тайинлади. ], Фулкнинг ўлимидан сўнг армияга бошчилик қилишди, лекин 1146-йилда Зенгининг ўзи ўлдирилганига қарамай, Эдессани қайтариб ололмади.[30] Эдессанинг қулаши Европани ларзага солди ва 1148 йилда Иккинчи салиб юриши келди.

Июн ойида Акрдаги йиғилишдан сўнг салиб юриш қироллари Франсиядаги Луи ВИИ ва Германия Конрад ИИИ Мелисенде, Болдуин ИИИ ва қиролликнинг йирик зодагонлари билан келишиб, ҳужум қилишга келишиб олдилар. Дамашқ. Зенгининг ҳудуди унинг вафотидан кейин ўғиллари ўртасида бўлиниб кетган ва Дамашқ энди хавф-хатарни сезмай қолган, шунинг учун Зенгининг ўғли Ҳалаб амири Нур ад-Дин билан иттифоқ тузган эди. Эҳтимол, олдинги ўн йилликларда Дамашқдан Қуддусга қилинган ҳужумларни эслаб, Дамашқ Эдессани қайтариб олишга имкон берадиган Ҳалаб ёки шимолдаги бошқа шаҳар эмас, балки салиб юриши учун энг яхши нишон бўлиб туюлди. Кейинги Дамашқ қамали бутунлай муваффақияцизликка учради; шаҳар қулаш арафасида тургандек бўлганда, салибчилар қўшини тўсатдан деворларнинг бошқа қисмига қарши ҳаракат қилди ва орқага ҳайдалди. Салибчилар уч кун ичида чекинишди. Хиёнат ва порахўрлик ҳақида миш-мишлар тарқалди ва Конрад ИИИ ўзини Қуддус зодагонлари томонидан хиёнат қилганини ҳис қилди. Муваффақияцизликнинг сабаби нима бўлишидан қатъий назар, франсуз ва немис қўшинлари уйларига қайтишди ва бир неча йил ўтгач, Дамашқ Нурад-Диннинг назорати остида эди.[31].

Фуқаролар уруши

Иккинчи салиб юришининг муваффақияцизлиги қироллик учун узоқ муддатли даҳшатли оқибатларга олиб келди. Ғарб кенг кўламли экспедицияларни жўнатишда иккиланарди; кейинги бир неча ўн йилликлар давомида зиёрат қилишни хоҳловчи кичик европалик зодагонлар бошчилигида фақат кичик қўшинлар келди. Сурия мусулмон давлатлари 1149-йилда Иноб жангида Антиохия князлигини мағлуб этиб, 1154-йилда Дамашқ устидан назоратни қўлга киритган Нур ад-Дин томонидан аста-секин бирлаштирилди. ҳукмронлик қилиш жиҳод тушунчаси қиролликка қарши ўзига хос аксил-салиб юриши сифатида талқин қилина бошлади, бу эса мусулмонларнинг ҳам сиёсий, ҳам маънавий бирлигига тўсиқ бўлди.[32] реф>.

Бугунгидек Қуддусдаги Довуд минораси

Қуддусда салибчилар Мелисенде ва Болдуин ИИИ ўртасидаги можаро туфайли чалғидилар. Мелисенде Болдуин вояга этганидан кейин ҳам регент сифатида ҳукмронлик қилишни давом эттирди. Уни бошқалар қатори Ҳиэргеслик Манасслар қўллаб-қувватлаганлар, у асосан уни констебл сифатида бошқарган; унинг ўғли Амалрик, уни Яффа графи қилиб қўйган; Миллилик Филипп; ва Ибелинлар оиласи. Болдуин Антиохия ва Триполидаги келишмовчиликларда воситачилик қилиб, ўз мустақиллигини тасдиқлади ва ака-ука Ибелинлар бева қолган онаси Рамлалик Хелвисга уйлангани туфайли Манасснинг кучайиб бораётган кучига қарши чиқа бошлаганларида, уларнинг қўллаб-қувватлашига эришди. 1153 йилда Болдуин ўзини ягона ҳукмдор сифатида тахтга ўтирди ва муросага эришилди, унга кўра қироллик иккига бўлинди, Болдуин шимолда Аcре ва Тирни эгаллаб олди ва Мелисенде Қуддус ва жанубдаги шаҳарларни назорат қилишда қолди. Болдуин Манассни ўз тарафдорларидан бири Торонлик Хамфри ИИ билан алмаштиришга муваффақ бўлди. Болдуин ва Мелисенде бу вазиятни чидаб бўлмас деб билишарди. Тез орада Болдуин онасининг мулкига бостириб кириб, Манассени мағлуб этди ва Қуддусдаги Довуд минорасида онасини қамал қилди. Мелисенде таслим бўлди ва Наблусга нафақага чиқди, лекин Болдуин уни ўзининг регенти ва бош маслаҳатчиси этиб тайинлади ва у ўз таъсирини, айниқса черков амалдорларини тайинлашда сақлаб қолди.[33] 1153 йилда Болдуин [ [Аскалон жанги (1153)|Аскалонга қарши ҳужум]], жанубдаги қал’а, Миср қўшинлари шоҳлик ташкил топганидан бери Қуддусга доимий равишда бостириб кирган Фотимийлар. Қал’а босиб олинди ва Яффа округига қўшилди, у ҳали ҳам унинг укаси Амалрикнинг тасарруфида.[34].

Византия иттифоқи ва Мисрга бостириб кириши

Византия императори Қуддус қироллигининг яқин иттифоқчисига айланган Мануэл И Комнен.

Аскалоннинг қўлга киритилиши билан қиролликнинг жанубий чегараси энди хавфсиз бўлди ва илгари қироллик учун катта хавф туғдирган, аммо ҳозир бир нечта вояга этмаган халифалар ҳукмронлиги остида беқарорлашган Миср ирмоқ давлатига айлантирилди. Нурад-Дин шарқда хавф туғдирди ва Болдуин Антиохия князлиги устидан сюзеринлик даъво қилган Византия императори Мануэл И Комнен ютуқлари билан курашишга мажбур бўлди. Мусулмонларнинг кучайиб бораётган кучайишига қарши салтанатнинг мудофаасини кучайтириш учун Болдуин ИИИ Византия империяси билан биринчи тўғридан-тўғри иттифоқ тузди, Теодора Комнена, император Мануэлнинг жияни билан турмушга чиқди. ; Мануэл Болдуиннинг амакиваччаси Марияга уйланди.[35] Уилям Тирлик айтганидек, Мануэл „ўзидан халос бўла олади“ деган умидда эди. Шоҳлигимиз азоб чекаётган қайғуларни кўпайтиринг ва қашшоқлигимизни ўта мўл-кўлликка айлантиринг".[36].

Болдуин 1162 йилда фарзандсиз вафот этганида, онаси Мелисендедан бир йил ўтгач, қироллик Балдвин томонидан музокаралар олиб борган иттифоқни янгилаган акаси Амалрикга ўтди. 1163 йилда Мисрдаги тартибсиз вазият Қуддусга солиқ тўлашдан бош тортди ва Нур ад-Динга ёрдам сўраб мурожаат қилинди; бунга жавобан, Амалриклар бостириб кирди, аммо мисрликлар Билбайсда Нилни сув босганда, орқага қайтарилди. Миср вазири Шавар ўзининг генерали Ширкуҳни юборган Нур ад-Диндан яна ёрдам сўради, бироқ Шовар тезда унга қарши чиқди ва Амалрик билан иттифоқ тузди. Амалрик ва Ширкуҳ иккаласи ҳам 1164 йилда Билбайсни қамал қилишди, лекин Нур ад-Диннинг Антиохияга қилган юришлари туфайли иккаласи ҳам чекинди, бу ерда Антакядаги Богемонд ИИИ ва Раймонд ИИИ Триполи [[Ҳарим жангида] маг'лубиятга учради. ]. Антиохиянинг о'зи Нур ад-Диннинг қо'лига тушиши эҳтимолдан йироқ эди, лекин император Мануэл бу ҳудудга катта Византия қо'шинини юборганида, у чекинди. Нур ад-Дин 1166 йилда Ширкуҳни Мисрга қайтариб юборди ва Шавар Ал-Бабейн жангида мағлубиятга учраган Амалрик билан яна иттифоқ тузди. Мағлубиятга қарамай, иккала томон ҳам чекинишди, аммо Шавар Қоҳирадаги салибчилар гарнизони билан назоратни сақлаб қолди.[37] Амалрик 1167 йилда Мануэлнинг жияни Мария Комнене, Қуддус қироличаси Мария Комненега уйланиб, Мануэл билан иттифоқини мустаҳкамлади ва Уилям Тир бошчилигидаги элчихона Константинополга музокаралар олиб бориш учун юборилди. ҳарбий экспедиция, лекин 1168 йилда Амалрик Мануэл томонидан ваъда қилинган денгиз ёрдамини кутмасдан Билбеисни талон-торож қилди. Амалрик бошқа ҳеч нарсага эриша олмади, лекин унинг ҳаракатлари Шаварни яна томонларини алмаштиришга ва Ширкуҳдан ёрдам сўрашга ундади. Шовар зудлик билан ўлдирилди ва 1169 йилда Ширкуҳ вафот этгач, унинг ўрнига унинг жияни Юсуф, Саладин номи билан машҳур бўлди. Ўша йили Мануэл Амалрикга ёрдам бериш учун 300 га яқин кемадан иборат катта Византия флотини юборди ва Дамиэтта шаҳри қамал остида қолди. Бироқ, Византия флоти бор-йўғи уч ой давомида этарли миқдорда озиқ-овқат билан сузиб кетди. Салибчилар тайёр бўлган вақтга келиб, захиралар тугайди ва флот истеъфога чиқди. Иккала томон ҳам муваффақияцизлик учун бир-бирини айблашга интилишди, бироқ иккаласи ҳам Мисрни бир-бирининг ёрдамисиз эгаллаб ололмаслигини билишди: иттифоқ сақланиб қолди ва Мисрда яна бир юриш учун режалар тузилди, бу эса охир-оқибат барбод бўлди.[38].

Охир-оқибат Нур ад-Дин ғалаба қозонди ва Саладин ўзини Миср султони сифатида кўрсатди. Саладин тез орада Нурад-Диндан мустақиллигини тасдиқлай бошлади ва 1174 йилда Амалрик ва Нурад-Диннинг ўлими билан у Нурад-Диннинг Сурия мулклари устидан ҳам назорат ўрнатиш учун қулай шароитга эга бўлди.[39] 1180-йилда ғарбпараст император Мануэл вафот этгач, Қуддус Қироллиги ўзининг энг кучли иттифоқчисини йўқотди.

Кейинги воқеалар кўпинча Болдуиннинг онаси, Амалрикнинг биринчи рафиқаси Куртенай Агнес, унинг яқин оиласидан ташкил топган „суд партияси“ икки қарама-қарши фраксия ўртасидаги кураш сифатида талқин қилинган. ва салтанат ишларида тажрибасиз ва Саладин билан уруш тарафдори бўлган яқинда Европадан келганлар; ва мусулмонлар билан тинч-тотув яшаш тарафдори бўлган Триполилик Раймонд ва қиролликнинг кичик зодагонлари бошчилигидаги „зодагонлар партияси“. Бу „олижаноб“ лагерга мустаҳкам жойлаштирилган Тирлик Уилям томонидан таклиф қилинган талқин ва унинг нуқтаи назари кейинги тарихчилар томонидан қабул қилинган; ХХ асрда, Маршалл В. Болдуин,[40] Стевен Рунcиман,[41] ва Ҳанс Э. Маер[42] бу талқинни маъқуллади. Питер В. Эдбери эса Уилямни, шунингдек, Уилям йилномасини франсуз тилида давом эттирган ва Ибелинлар оиласида Раймонд тарафдорлари билан иттифоқдош бўлган ХИИИ аср муаллифларини холис деб бўлмайди, деб таъкидлайди.<реф. >Питер В. Эдбери, „Қуддус Қироллигидаги ташвиқот ва фраксия: Хаттинга асос“, „ХИИ аср Суриядаги салибчилар ва мусулмонлар“ (таҳр. Мая Шатзмиллер, Лейден: Брилл, 1993), бет. 174.</реф> Воқеаларнинг сулолавий кураш эканлиги аниқ бўлса-да, „бўлиниш маҳаллий баронлар ва Ғарбдан келган янгилар ўртасида эмас, балки қиролнинг она ва оталик қариндошлари ўртасида бўлган“.[43].

Милес оф Планcй Болдуин ИВ озчилик даврида қисқа вақт ёки регент эди. 1174-йил октябрда Милес ўлдирилди ва Амалрикнинг биринчи амакиваччаси граф Триполилик Раймонд ИИИ регент бўлди. Реймонд ёки унинг тарафдорлари суиқасдни уюштирган бўлиш эҳтимоли юқори.[44] Болдуин 1176 йилда кўпчиликка эришди ва касал бўлишига қарамай, энди регентга ҳеч қандай қонуний эҳтиёж қолмади. Раймонд унинг тахтга даъвогар бўлган энг яқин қариндоши бўлгани сабабли, унинг тўғридан-тўғри меросхўрлари бўлмаса ҳам, унинг амбициялари даражаси ҳақида хавотир бор эди. Буни мувозанатлаш учун қирол вақти-вақти билан амакиси Эдессалик Ёселин ИИИ га мурожаат қилган, у 1176 йилда сенешал этиб тайинланган; Жоселин Болдуин билан Раймонддан кўра яқинроқ қариндош эди, лекин ўзи тахтга даъво қилмади.[45].

Мохов бўлган Болдуиннинг фарзандлари йўқ эди ва ундан узоқроқ ҳукмронлик қилишини кутиш мумкин эмас эди, шунинг учун унинг меросхўрлиги синглиси Сибилла ва унинг кичик ўгай синглиси Исабелла. Болдуин ва унинг маслаҳатчилари ҳарбий инқирозда Европа давлатларидан ёрдам олиш учун Сибилланинг Ғарб зодагонига уйланиши зарурлигини тан олишди; Раймонд ҳали регент бўлганида, Сибилла ва Монферратлик Виллиам, Франсия қироли Луи ВИИ ва Фридерикнинг амакиваччаси] никоҳ тузилди. Барбаросса, Муқаддас Рим императори. Ғарбий императорнинг қариндоши билан иттифоқ тузиш орқали Фридрих қиролликка ёрдамга келади, деб умид қилинган эди.[46] Қуддус яна Византия империясидан ёрдам сўради ва император Мануэл 1176-йилда Мириокефалон жангидаги мағлубиятдан сўнг ўз империясининг обрўсини тиклаш йўлини қидирди; бу миссияни Райналд оф Чâтиллон зиммасига олган.[47] 1176-йилда Уилям Монферратлик келганидан сўнг, у касал бўлиб, 1177-йил июн ойида вафот этди, Сибиллани бева ва келажакка ҳомиладор қолдирди Болдвин В. Кейин Рейналд регент деб аталди.[48].

Салибчиларнинг Қуддус қироллигининг ХИИ асрдаги идеаллаштирилган харитаси.

Кўп ўтмай, Фландриялик Филип Қуддусга зиёрат билан келди; у Болдуин ИВ нинг амакиваччаси эди ва қирол унга регентликни ва армия қўмондонлигини таклиф қилди, Филипп иккаласини ҳам рад этди, гарчи у Рейналднинг регент этиб тайинланишига эътироз билдирган. Кейин Филипп Сибилланинг иккинчи эри учун музокараларга аралашмоқчи бўлди ва ўз мулозимларидан бирини таклиф қилди, аммо маҳаллий баронлар унинг таклифини рад этишди. Бундан ташқари, Филипп Мисрда ўз ҳудудини ўйиб олиши мумкин деб ўйлагандай туюлди, лекин у режалаштирилган Византия-Қуддус экспедициясида қатнашишдан бош тортди. Экспедиция кечиктирилди ва ниҳоят бекор қилинди ва Филипп ўз қўшинини шимолга олиб кетди.[49].

Қуддус армиясининг кўпчилиги Филипп, Раймонд ИИИ ва Богемонд ИИИ билан Ҳамага ҳужум қилиш учун шимолга йўл олди ва Саладин фурсатдан фойдаланиб, қиролликка бостириб кирди. Болдуин ўзини самарали ва ғайратли қирол, шунингдек, ажойиб ҳарбий қўмондон сифатида кўрсатди: у 1177 йил сентябр ойида Монтжисард жангида Саладинни жуда кўп сонли бўлишига ва [[левеэ-эн-массега таянишига то'г'ри келганига қарамай] маг'луб этди. ]]. Болдуиннинг касал бўлишига қарамай, унинг мавжудлиги илҳомлантирган бўлса-да, тўғридан-тўғри ҳарбий қарорлар аслида Райналд томонидан қабул қилинган.[50].

Бургундиялик Хю ИИИ Қуддусга келиши ва Сибиллага турмушга чиқиши кутилган эди, бироқ Хю Луи ВИИ вафотидан кейин 1179-1180 йиллардаги сиёсий тартибсизликлар туфайли Франсияни тарк эта олмади. Айни пайтда Болдуин ИВ нинг ўгай онаси Мария, Изабелланинг онаси ва Сибилланинг ўгай онаси Ибелинлик Балианга турмушга чиқди. 1180 йил Пасха байрамида Раймонд ва унинг амакиваччаси Антакялик Богемонд ИИИ Сибиллани Балианнинг укаси Ибелинлик Болдуинга уйланишга мажбур қилишга уриндилар. Раймонд ва Богемонд қирол Болдуиннинг оталик наслидаги энг яқин эркак қариндошлари эди ва агар қирол меросхўрсиз ёки муносиб ўринбосарсиз вафот эца, тахтга даъвогарлик қилиши мумкин эди. Раймонд ва Богемонд келишидан олдин, Агнес ва қирол Болдуин Сибиллани янги келган Поитевинга, Лузинянлик йигитга, унинг катта акаси Лузинянлик Амалрик билан турмуш қуришга келишиб олишди. аллақачон судда ўрнатилган шахс эди.[51] Халқаро миқёсда люзинянлар Болдуин ва Сибилланинг амакиваччаси Англиянинг Генрих ИИ вассаллари сифатида фойдали бўлган. Болдуин саккиз ёшли Изабеллани Торонлик Хамфри ИВга, қудратли Шатилонлик Рейналднинг ўгай ўғли билан унаштирди ва шу билан уни Ибелинлар оиласи ва онасининг таъсиридан узоқлаштирди.[52].

Қиролликдаги икки фраксия ўртасидаги келишмовчилик 1180-йилда янги Патриарх сайланишига таъсир кўрсатди. Патриарх Амалрик 1180-йил 6-октябрда вафот этганида, унинг вориси учун иккита энг аниқ танлов Тирлик Уилям ва Кесариялик Гераклий эди. Улар таълим ва маълумот жиҳатидан бир хил эди, аммо сиёсий жиҳатдан улар қарама-қарши партиялар билан иттифоқдош эдилар, чунки Ҳераклиус Агнес Cоуртенай тарафдорларидан бири эди. Муқаддас қабрнинг қонунлари қиролдан маслаҳат сўради ва Ҳераклиус Агнеснинг таъсири билан танланган. Агнес ва Гераклийнинг севишганлари ҳақида миш-мишлар бор эди, аммо бу маълумот Тирлик Уилям тарихининг ХИИИ асрдаги партизан давомларидан келиб чиқади ва бундай даъвони тасдиқловчи бошқа ҳеч қандай далил йўқ.[53].

1181 йил охирида Чâтиллонлик Райналд жанубга, Мадина йўналиши бўйича Арабистонга бостириб кирди, аммо у қадар узоққа бормаган. Айнан шу пайтларда Райналд ҳам мусулмон карвонига ҳужум қилган бўлса керак. Қироллик ўша пайтда Саладин билан сулҳ тузган эди ва Райналднинг ҳаракатлари мустақил босқинчилик ҳаракати сифатида кўрилган; эҳтимол у Саладиннинг Ҳалабни назорат қилиш учун ўз кучларини шимолга кўчиришига тўсқинлик қилмоқчи бўлган бўлса керак, бу Саладиннинг мавқеини мустаҳкамлаган бўларди.[54] Бунга жавобан Саладин салтанатга ҳужум қилди. 1182 йилда, лекин Белвоир қал’асида мағлубиятга учради. Қирол Болдуин, гарчи касал бўлса ҳам, армияга шахсан қўмондонлик қила олди. Саладин Байрутни қуруқликдан ва денгиздан қамал қилишга уринди ва Болдуин Дамашқ ҳудудига бостириб кирди, бироқ ҳеч бир томон жиддий зарар этказмади. 1182-йил декабрда [[Салибчилар Қизил денгизга босқинлари|Райналд Қизил денгиз бўйлаб денгиз экспедициясини бошлаб юборди ва у Рабиггача жанубга етди. Экспедиция мағлубиятга учради ва Райналднинг икки йигити ҳақиқатан ҳам омма олдида қатл қилиш учун Маккага олиб кетилди. Унинг олдинги рейдлари сингари, Рейналднинг экспедицияси одатда Қуддус учун худбинлик ва охир-оқибат ҳалокатли деб ҳисобланади, аммо Бернард Ҳамилтоннинг сўзларига кўра, бу Саладиннинг обрўси ва обрўсига путур этказиш учун мўлжалланган ақлли стратегия эди.[55].

1183 йилда бутун қироллик бўйлаб умумий солиқ ундирилди, бу Қуддусда ва шу пайтгача деярли бутун Ўрта аср Европасида мисли кўрилмаган эди. Солиқ кейинги бир неча йил давомида каттароқ қўшинлар учун пул тўлашга ёрдам берди. Албатта, кўпроқ қўшинлар керак эди, чунки Саладин ниҳоят Ҳалабни назорат қилишга муваффақ бўлди ва шимолий ҳудудларида тинчлик билан у жанубдаги Қуддусга эътибор қаратиши мумкин эди. Қирол Болдуин мохов касаллигидан шу қадар ожиз эдики, регент тайинлаш керак эди ва Гуй Лусигнан танланди, чунки у Болдуиннинг қонуний вориси эди ва қиролнинг яшаши кутилмади. Тажрибасиз Гуй Саладиннинг салтанатга бостириб киришига қарши Франк армиясига бошчилик қилди, бироқ томонларнинг ҳеч бири ҳақиқий ютуқларга эриша олмади ва Гай имконият бўлганда Саладинга зарба бермагани учун рақиблари томонидан танқид қилинди.[56].

1183-йил октябр ойида Изабелла Саладин томонидан Керакда Керакда Торонлик Хамфрига турмушга чиқди, эҳтимол у қимматбаҳо асирларни олишга умид қилган. Қирол Болдуин, гарчи ҳозир кўр ва ногирон бўлса ҳам, ўз ҳукмронлиги ва армия қўмондонлигини давом эттириш учун этарлича тузалиб кетганлиги сабабли, Гуй регентликдан ва унинг беш ёшли ўгай ўғли, қирол Болдуиннинг жияни ва | исмли Болдуин ноябр ойида қироллик тахтига кирган. Кейин қирол Болдуиннинг ўзи қал’ани бўшатиш учун бориб, ахлатни кўтариб, онаси билан бирга борди. У Триполилик Раймонд билан ярашди ва уни ҳарбий қўмондон этиб тайинлади. Декабр ойида қамал олиб ташланди ва Саладин Дамашққа чекинди.[57] Саладин 1184-йилда яна қамал қилишга уринди, бироқ Болдуин бу ҳужумни ҳам қайтарди ва Саладин Наблусга бостириб кирди. ва уйга қайтаётган бошқа шаҳарлар.[58].

1184 йил октябр ойида Гуй Лусигнан ўзининг Аскалондаги базасидан бадуин кўчманчиларга ҳужум қилди. Райналднинг карвонларга қилган ҳужумларидан фарқли ўлароқ, у қандайдир ҳарбий мақсадларга эга бўлиши мумкин, Гуй одатда Қуддусга содиқ бўлган ва Саладин қўшинларининг ҳаракатлари ҳақида маълумот берадиган гуруҳга ҳужум қилди. Шу билан бирга, қирол Болдуин охирги касаллигини юқтирди ва унинг регенти сифатида Гуй эмас, балки Триполилик Раймонд тайинланди. Унинг жияни Болдуин 1185-йилнинг май ойида Болдуин В. Болдуин ИВ ниҳоят мохов касаллигидан вафот этгани учун ўз тожини кийиб, омма олдида намойишга чиқди.[59].

Шу билан бирга, ворислик инқирози ғарбга ёрдам сўраш учун миссияни таклиф қилди. 1184-йилда Патриарх Ираклий Европа судлари бўйлаб саёҳат қилди, аммо ҳеч қандай ёрдам келмади. Ҳераклиус Франсия қироли Филипп ИИ ва [[Англия қироли Генрих ИИ] га тожнинг о'зини эмас, балки "Муқаддас қабрнинг калитларини, Довуд минораси ва Қуддус шоҳлиги байрог'ини" тақдим этди. ]; иккинчиси, Фулкнинг набираси сифатида, Қуддус қироллик оиласининг биринчи амакиваччаси эди ва Томас Бекет ўлдирилганидан кейин салиб юришига ваъда берган эди. Иккала шоҳ ҳам Қуддусдаги бола учун регент сифатида ҳаракат қилишдан кўра, ўз ҳудудларини ҳимоя қилиш учун уйда қолишни афзал кўрдилар. Қуддусга саёҳат қилган бир неча эвропалик рицарлар Саладин билан сулҳ қайта тиклангани учун ҳеч қандай жангни ҳам кўришмади. Монферратлик Уилям В набираси Болдуин В га ёрдамга келган саноқли кишилардан бири эди.[60].

Элзеар Хорн томонидан ХВИИИ асрда чизилган Болдуин В қабри

Болдуин В нинг ҳукмронлиги, Триполилик Раймонд регент ва унинг амакиси Эдессалик Жоселин васий бўлиб, қисқа эди. У касал бола эди ва 1186 йилнинг ёзида вафот этди. Раймонд ва унинг тарафдорлари, эҳтимол, Сибилланинг тахтга даъвогар бўлишига йўл қўймаслик учун Наблусга боришди, аммо Сибилла ва унинг тарафдорлари Қуддусга кетишди, у ерда қироллик ҳукмронлик қилиши керак эди. унинг Гуй билан никоҳини бекор қилиш шарти билан унга ўтинг. У рози бўлди, лекин агар у ўз эри ва шоҳини танлай олса ва тож кийгандан сўнг дарҳол ўз қўллари билан Гуйга тож кийди. Раймонд тож кийиш маросимида иштирок этишдан бош тортди ва Наблусда у Изабелла ва Хамфри ўрнига тож кийишни таклиф қилди, аммо Хамфри, албатта, фуқаролар урушини бошлайдиган бу режага рози бўлишдан бош тортди. Хамфри Қуддусга бориб, Раймонднинг бошқа тарафдорлари каби Гай ва Сибиллага содиқлик қасамёд қилди. Раймонднинг ўзи буни рад этди ва Триполига жўнади; Ибелинлик Болдуин ҳам рад жавобини бериб, фифларидан воз кечди ва Антиохияга жўнаб кетди.[61].

Қуддуснинг йўқолиши ва учинчи салиб юриши

Асосий мақола: Учинчи салиб юриши
Файл:Жан Лиэвенс- Лусигнан қироли Гуй ва қирол Саладин.тиф
Лузинян йигити (ўнгда) Саладин томонидан асирга олинганининг ХВИИ аср талқини (чапда), кийинган анъанавий (ислом) қироллик кийимида, Жан Лиэвенс томонидан чизилган.
Яқин Шарқ, c. 1190, Учинчи салиб юришининг бошида.

Триполилик Раймонд Саладин билан Гуйга қарши иттифоқ тузди ва мусулмон гарнизонига Тиберияда ўзининг фиэфини эгаллашга рухсат берди, эҳтимол Саладин унга Гайни ағдаришда ёрдам беради деб умид қилган. Саладин эса Месопотамия ҳудудларини тинчлантирган эди ва энди салибчилар салтанатига ҳужум қилиш истагида эди; 1187-йилда сулҳ муддати тугагач, у сулҳни янгилашни ният қилмаган эди. Сулҳ муддати тугашидан олдин Оултрежурдаин ва Керак лордлари ва Гайнинг асосий тарафдорларидан бири бўлган Рейналд Чатиллонлик Саладин ўз қўшинларини тўплаётганини тан олди ва мусулмон карвонларига ҳужум қилди. буни бузишга уриниш. Гуй Раймондга ҳужум қилиш арафасида эди, лекин Саладин таҳдидига қарши қироллик бирлашиши кераклигини тушунди ва Ибелинлик Балиан 1187 йилда Пасха байрамида иккаласини яраштирди. Саладин Керакга ҳужум қилди. яна апрел ойида, май ойида эса мусулмон босқинчилар гуруҳи Раймонд билан музокара олиб бориш учун йўлда анча кичикроқ элчихонага бостириб кирди ва Назарет яқинидаги Крессон жангида уни мағлуб этди. Раймонд ва Гай ниҳоят Саладинга Тиберияга ҳужум қилишга келишиб олдилар, аммо режа бўйича келиша олмадилар; Раймонд жанговар жангдан қочиш керак деб ўйлади, лекин Гай 1183 йилда жангдан қочиш учун дуч келган танқидни эслади ва Саладинга қарши тўғридан-тўғри юришга қарор қилинди. 1187-йил 4-июлда Хаттин жангида қироллик қўшини бутунлай йўқ қилинди. Триполилик Раймонд, Ибелинлик Балиан ва Режинал Сидонлик қочиб қутулишди, лекин Райналд Саладин томонидан қатл этилди ва Гай Дамашқда қамоққа ташланган.[62].

Кейинги бир неча ой ичида Саладин бутун қиролликни осонгина босиб олди. Франклар қўлида фақат Тир порти қолди, уни Константинополдан тасодифан ўз вақтида етиб келган Монферратлик Конрад ҳимоя қилди. Қуддуснинг қулаши биринчи Қуддус Шоҳлигини моҳиятан тугатди. Саладиннинг атрофдаги ҳудудларни забт этишидан қочган қочқинлар билан шишиб кетган аҳолининг кўп қисми Тир, Триполи ёки Мисрга қочишга рухсат берилди (шунинг учун улар Европага қайтарилди), аммо озодлик учун пул тўлай олмаганлар қулликка сотилди. ва мумкин бўлганлар кўпинча насронийлар ва мусулмонлар томонидан сургунга кетаётганда талон-торож қилинган. Шаҳарнинг босиб олиниши 1189 йилда бошланган ва Арслон юракли Ричард, Филип Август ва Фридерик И бошчилигидаги Учинчи салиб юришига олиб келди. , Муқаддас Рим императори|Фридрих Барбаросса]], гарчи охиргиси йўлда чўкиб кетган бўлса-да.[63].

Конрад томонидан Тирга киришга рухсат берилмаган Лусигнаниялик Гуй 1189-йилда Акрни қамал қила бошлади. 1191-йилгача давом этган узоқ давом этган қамал давомида Патриарх Иракл, қиролича Сибилла ва унинг қизлари ва бошқа кўплаб одамлар касалликдан вафот этдилар. 1190 йилда Сибилланинг ўлими билан Гай энди қиролликка ҳеч қандай қонуний даъвога эга эмас эди ва ворислик Сибилланинг ўгай синглиси Изабеллага ўтди. Изабелланинг онаси Мария ва Ибелинлар (ҳозир Конрад билан чамбарчас иттифоқдош) Изабелла ва Хамфрининг никоҳи ноқонуний, чунки у ўша пайтда вояга этмаган эди; Бунинг замирида Хамфри 1186 йилда хотинининг ишига хиёнат қилгани сабаб бўлган. Никоҳ баъзи тортишувлар туфайли бекор қилинган. Ҳозир Болдуин В нинг энг яқин қариндоши бўлган ва ўзини қобилиятли ҳарбий раҳбар сифатида исботлаган Конрад кейин Изабеллага турмушга чиқди, аммо Гай тожни топширишдан бош тортди.[64].

Ричард 1191 йилда келганида, у ва Филипп меросхўрлик низосида турли томонларни олдилар. Ричард ўзининг Поитоудаги вассали Гайни қўллаб-қувватлади, Филипп эса марҳум отаси Луи ВИИ нинг амакиваччаси Конрадни қўллаб-қувватлади. Кўп ўзини ёмон ҳис қилган ва соғлиғи ёмонлашганидан сўнг, Филипп 1191 йилда, Аcре қулаганидан кўп ўтмай, уйига қайтди. Ричард 1191-йилда Арсуф жанги ва 1192-йилдаги Яффа жангида Саладинни мағлуб этиб, қирғоқнинг катта қисмини тиклади, лекин Қуддусни ҳам, ички ҳудуднинг бирортасини ҳам тиклай олмади. қиролликнинг. Бу Ричарднинг муваффақияцизлик эмас, балки стратегик қарори бўлиши мумкинлиги тахмин қилинмоқда, чунки у салибчилар уни ҳимоя қилишга мажбур бўлган пайтларда Қуддус, хусусан, стратегик мас’улият эканлигини тан олган бўлиши мумкин. Ғарб қўшинлари келиши мумкин бўлган денгиздан ажратилганлиги сабабли.[65] Конрад 1192 йилнинг апрелида бир овоздан қирол этиб сайланган, бироқ бир неча кундан кейин Хашшашин томонидан ўлдирилган. . Саккиз кун ўтгач, ҳомиладор Изабелла Ричард ва Филиппнинг жияни граф Шампанский Генрих ИИга турмушга чиқди, лекин сиёсий жиҳатдан Ричард билан иттифоқчи эди. Ричард товон пули сифатида Гига Кипр оролини сотди, бу Ричард Аккога кетаётганда қўлга киритган эди, гарчи Гуй 1194-йилда вафотигача Қуддус тахтига даъво қилишда давом этган.[66].

Салиб юриши тинч йўл билан, 1192 йилда музокаралар олиб борилган Рамла шартномаси билан якунланди; Саладин Қуддусга зиёрат қилишга рухсат бериб, салибчиларга ўз ваъдаларини бажаришларига имкон берди, шундан сўнг уларнинг ҳаммаси уйларига қайтишди. Маҳаллий салибчилар баронлари ўзларининг шоҳликларини Аcре ва бошқа қирғоқ шаҳарларидан тиклашга киришдилар.

Аcре Қироллиги

Кейинги юз йил давомида Қуддус Қироллиги Сурия қирғоқларини қучоқлаб турган майда қироллик бўлиб қолди. Унинг пойтахти Акрга кўчирилди ва ҳозирги Исроил ва жанубий ва марказий Ливаннинг қирғоқ чизиғининг катта қисмини, шу жумладан Яффа, Арсуф, Кесария, Тир, Сидон ва Байрут истеҳкомлари ва шаҳарларини назорат қилди. Энг яхши ҳолатда, у Аскалон ва баъзи ички қал’алар, шунингдек Триполи ва Антиохия устидан сузераинтй каби бир нечта муҳим шаҳарларни ўз ичига олган. Янги қирол, шампанлик Генрих, 1197 йилда тасодифан вафот этди ва Изабелла тўртинчи марта, Гайнинг укаси Лузинянлик Эймерига турмушга чиқди. Аимери аллақачон Кипрни Гайдан мерос қилиб олган ва Фредерик Барбароссанинг ўғли император Генрих ВИ томонидан қироллик тожини кийган эди. Генрих 1197 йилги салиб юришини бошқарган, аммо бу йўлда вафот этган. Шунга қарамай, унинг қўшинлари 1198 йилда уйга қайтишдан олдин Байрут ва Сидонни шоҳлик учун қайтариб олишди.[67][68] Кейин 1198 йилда Суриядаги Айюбийлар билан беш йиллик сулҳ тузилди.[69].

Айюбийлар империяси 1193-йилда Саладин вафотидан кейин фуқаролар урушига тушиб қолган эди. Унинг ўғиллари унинг империясининг турли қисмларига даъво қилдилар: аз-Заҳир Ҳалабни, ал-Азиз Усмон устидан назоратни ўз қўлига олди. Қоҳирани, унинг катта ўғли ал-Афдал эса Дамашқни сақлаб қолди. Саладиннинг укаси Ал-Адил Сайф ад-Дин (салибчилар томонидан „Сапҳадин“ деб аталадиган) ал-Жазира (Шимолий Месопотамия) ва ал- Одилнинг ўғли ал-Муаззам Карак ва Трансжорданни эгаллаб олди. 1196-йилда ал-Афдал Усмон билан иттифоқ тузган Одил томонидан Дамашқдан қувиб чиқарилди. Усмон 1198 йилда вафот этгач, ал Афдал Мисрда Усмоннинг гўдак ўғли учун регент сифатида ҳокимиятга қайтди. Аз-Зоҳир билан иттифоқ тузиб, кейин Дамашқдаги амакисига ҳужум қилди. Алянс парчаланиб кетди ва ал-Одил Мисрда ал-Афдални мағлуб этди ва мамлакатни аннексия қилди. 1200 йилда Ал-Одил ўзини Миср ва Сурия султони деб эълон қилиб, Дамашқни ал-Муаззамга, ал-Жазирани бошқа ўғли ал-Комилга топширди. Икки ака-ука Дамашқни иккинчи марта муваффақияциз қамал қилгандан сўнг, Ал Афдал Самосата ва бошқа бир қатор шаҳарлардан иборат фиэфни қабул қилди. Ҳалаблик Аз-Зоҳир 1202 йилда амакисига бўйсуниб, Айюбийлар ҳудудларини қайта бирлаштирди.[70].

Айни пайтда Қуддусни Миср орқали қайтариб олиш учун режалар ишлаб чиқилди. Учинчиси муваффақияцизликка учраганидан кейин То'ртинчи салиб юриши режалаштирилган эди, аммо бу 1204 йилда Константинополнинг қопланишига олиб келди ва қатнашган салибчиларнинг аксарияти қиролликка ҳеч қачон этиб келмади. Аймери эса Константинополга бурилишни билмаган ҳолда, кутилаётган босқиндан олдин Мисрга бостириб кирди.[71] Исабелла иккаласи ҳам. ва Аимерй 1205 йилда вафот этди ва яна вояга этмаган қиз Изабелла ва Конраднинг қизи Монферратлик Мария Қуддус маликаси бўлди. Изабелланинг ўгай укаси Байрутнинг эски лорди Иоанн Ибелин 1210 йилгача Мария тажрибали франсуз рицарига Жоан Бриэннага уйланганига қадар регент сифатида бошқарган.[72] Мария 1212 йилда туғиш пайтида вафот этди ва Жон Бриэнне ўз қизи Изабелла ИИ учун регент сифатида ҳукмронлик қилишни давом эттирди.[73].

Бешинчи ва олтинчи салиб юришлари ва Фридрих ИИ

Фридрих ИИ (чапда) ал-Комил (ўнгда) билан учрашади. Нуова Cрониcа муаллифи Жиованни Виллани (ХИВ аср).

Тўртинчи Латеран Кенгаши 1215-йилда Мисрга қарши янги, яхши ташкил этилган салиб юришини чақирди. 1217-йил охирида Венгрия қироли Эндрю ИИ ва Австрия герцоги Леополд ВИ Акрга етиб келишди ва Иоанн Бриэннский билан биргаликда Тобор тоғини ҳам ўз ичига олган ички ҳудудларга бостириб киришди, аммо муваффақият қозонмади.[74] Венгерлар кетганидан кейин қолган салибчилар йўлга чиқишди. Cаэсареа ва Темплар қал’асини Чâтеау Пèлерин 1217-йил қиши ва 1218-йил баҳори давомида қайта тиклаш ҳақида.[75].

1218 йил баҳорида Бешинчи салиб юриши немис салибчилар флотлари Акрга қўнгандан сўнг жиддий бошланди. Салиб юриши бошлиғи этиб сайланган қирол Иоанн билан бирга флотлар Мисрга сузиб бориб, май ойида Нил дарёсининг оғзида Дамиэттани қамал қилдилар. Қамал аста-секин давом этди ва Миср султони ал-Одил 1218 йил августда салибчилар Дамиэтта минораларидан бирини эгаллашга муваффақ бўлганидан кейин ҳайратда қолди. Унинг ўрнига ўғли ал-Комил бўлди. 1218 йил кузида Европадан армия, жумладан папа легати Пелагиус Албано келди. Қишда салибчилар тошқин ва касалликлардан азият чекдилар ва 1219-йилда Френсис Ассизи сулҳ тузишга уриниб келганида, қамал давом этди. Айюбийларнинг ўттиз йиллик сулҳ ва Қуддусни ва собиқ шоҳликнинг қолган қисмини қайта тиклаш таклифига қарамай, ҳеч бир томон шартларга рози бўлолмади. Ниҳоят салибчилар шаҳарни очликдан ўлдиришга муваффақ бўлишди ва ноябр ойида уни эгаллаб олишди. Ал-Комил яқин атрофдаги ал-Мансура қал’асига чекинди, аммо салибчилар 1219 ва 1220 йиллар давомида Дамиэттада қолиб, Муқаддас Рим императори Фридрих ИИ келишини кутдилар. Подшоҳ Юҳанно қисқа вақт ичида Яҳё йўқлигида Дамашқдан салтанатга бостириб кирган ал-Муаззамдан ҳимоя қилиш учун Акрга қайтиб келди. Императорнинг яқин орада келишини ҳали ҳам кутган ҳолда, 1221 йил июл ойида салибчилар Қоҳирага қараб йўл олишди, лекин уларни кўтарилган Нил тўхтатди, ал-Комил унинг оқими бўйлаб тўғонларни бузиш орқали сув босишига рухсат берди. . Султон тузоққа тушиб қолган салибчилар қўшинини осонликча мағлуб этиб, Домиэттани қайтариб олди. Император Фридрих, аслида, Европани ҳеч қачон тарк этмаган.[76].

Салиб юриши муваффақияцизликка учраганидан сўнг, Иоанн ёрдам сўраб Европа бўйлаб саёҳат қилди, лекин фақат Фредерикдан ёрдам топди, у 1225 йилда Жон ва Мариянинг қизи Изабелла ИИ га турмушга чиқди. Кейинги йили Изабелла уларнинг ўғлини туғиб вафот этди Конрад ИВ, у онасининг ўрнига тахтга ўтирди, гарчи у ҳеч қачон шарқда кўринмаган. Фредерик Бешинчи салиб юришини бошқариш ваъдасидан қайтган эди, аммо энди Конрад орқали тахтга даъво қилишни хоҳлади. Ал-Комил билан бирга Дамашқдаги ал-Муаззамга ҳужум қилиш режалари ҳам бор эди, бу иттифоқ Италиядаги Миср элчилари билан муҳокама қилинган эди. Аммо Муқаддас заминга жўнаб кетишни доимий равишда кечиктиргандан сўнг, жумладан, ўз флотида касаллик авж олганидан сўнг, у 1227 йилда Рим папаси Грегори ИХ томонидан чиқариб юборилди. Фридрих эмас, балки унинг вакиллари [[Ричард Филангиэри] бошчилигидаги салибчилар. ]], Генрих ИВ, Лимбург герцоги ва Тевтоник рицарларнинг буюк устаси Салзалик Германн 1227-йилнинг охирида шарққа етиб келишди ва императорни кутиб ўтиришди. Сидонни мустаҳкамлаш, у ерда денгиз қал’аси ва кейинчалик Тевтон рицарларининг штаб-квартирасига айланган Монфорт ни мустаҳкамлаш ҳақида. Шомнинг Айюбийлари ҳужум қилишга жур’ат эта олмадилар, чунки ал-Муаззам кўп ўтмай тўсатдан вафот этди. Фридрих ниҳоят Олтинчи салиб юриши 1228-йил сентябрида етиб келди ва ўзининг гўдак ўғли номидан қиролликнинг регентлигига даъво қилди.[77].

Фредерик дарҳол Оутремернинг маҳаллий зодагонлари билан тўқнаш келди, уларнинг баъзилари унинг Кипр ва Қуддус устидан император ҳокимиятини ўрнатишга уринишларидан норози бўлишди. Кипр зодагонлари ҳали болалигида бўлган Кипрлик Генрих Ининг регентлиги ҳақида аллақачон ўзаро жанжаллашиб кетишган. Кипр Олий суди Жон Ибелинскийни регент этиб сайлаган эди, лекин Генрихнинг онаси Шампанлик Алиса унинг тарафдорларидан бирини тайинлашни хоҳлади; Элис ва унинг партияси, Лузинянлар сулоласи аъзолари ёки тарафдорлари, отаси 1197 йилда Лусигнан қироли Аймерини тахтга ўтирган Фредерик тарафида бўлишди. Лимассолда Фридрих Жондан нафақат ҳукмронликдан воз кечишни талаб қилди. Кипр, балки материкдаги Байрутнинг Жоннинг ўз лордлиги. Жон Фредерикнинг бундай талабларни қўйиш учун қонуний ваколати йўқлигини таъкидлади ва иккала унвондан воз кечишни рад этди. Кейин Фредерик Жоннинг салиб юришини қўллаб-қувватлашини кафолатлаш учун Иоанннинг ўғилларини гаровга қўйди[78] Эдбери, Кипр қироллиги ва салиб юришлари, 57-64-бетлар</реф наме="Эдбурй, пп.Манба хатоси: Cлосинг </реф> миссинг фор <реф> таг.

Айни пайтда, Италияда, Рим папаси Фридрихнинг италян ҳудудларига бостириб кириши учун баҳона сифатида унинг четлатилганини ишлатган эди; папа қўшинларига Фредерикнинг собиқ қайнотаси Жон Бриэнни бошқарган. Фридрих 1229-йилда уйига қайтишга мажбур бўлиб, Муқаддас эрни Аcре фуқаролари томонидан „ғалаба билан эмас, балки сакатат билан ёғдирилган“ тарк этди.[79].

Ломбардлар уруши ва баронларнинг салиб юриши

Монферратлик Мария ва Жоан Бриэнна, Қуддус қироли ва Константинополнинг Лотин императорининг тож кийиши

Шунга қарамай, Фредерик Ломбардлар уруши 1231 йилда Байрут ва Тирни эгаллаган Ричард Филангиэри бошчилигида Император армиясини юборди, аммо Аккрни назорат қила олмади. Иоанн тарафдорлари коммунаси Акрдаги Акре коммунаси туздилар, Иоанннинг ўзи 1232 йилда мер этиб сайланди. Генуя савдогарлари ёрдамида коммуна қайта қўлга киритилди. Байрут. Жон Тирга ҳам ҳужум қилди, лекин 1232 йил май ойида Касал Имберт жангида Филангиэри томонидан мағлубиятга учради.[78].

Кипрда қирол Генрих И 1232 йилда вояга етди ва Иоанннинг регентлиги энди керак эмас эди. Жон ҳам, Филангиэри ҳам ўз ҳокимиятини тасдиқлаш учун Кипрга қайтиб кетишди ва император қўшинлари 15 июнда Агриди жангида мағлуб бўлишди. Генрих Кипрнинг сўзсиз қироли бўлди, лекин лусигнанлар устидан Ибелинларни қўллаб-қувватлашда давом этди ва император партияси. Материкда Филангиэри Антакялик Боҳемунд ИВ, Тевтон рицарлари, Гҳоспиталлер рицарлари ва Пизан савдогарлари томонидан қўллаб-қувватланган. Юҳаннони Кипрдаги зодагонлари ва Байрут, Кейсария ва Арсуфдаги континентал мулклари, шунингдек, Темплар рицарлари ва генуяликлар қўллаб-қувватлаган. Иккала томон ҳам ҳеч қандай муваффақиятга эриша олмади ва 1234 йилда Грегори ИХ Жон ва унинг тарафдорларини ҳайдаб чиқарди. 1235 йилда бу қисман бекор қилинди, аммо тинчлик ўрнатилмади. Жон 1236 йилда вафот этди ва урушни унинг ўғли Балиан оф Байрут ва унинг жияни Монтфортлик Филип олиб борди.[80].

Айни пайтда, Айюбийлар билан тузилган шартнома 1239 йилда тугаши керак эди. Фридрих бошчилигидаги янги салиб юриши режалари барбод бўлди ва Фредерикнинг ўзи 1239 йилда Грегори ИХ томонидан яна қувғин қилинди. Бироқ, бошқа европалик зодагонлар бу иш билан шуғулланишди. жумладан Теобалд ИВ, Шампан виноси графи ва Наварр қироли, Питер Дреух ва Амаури ВИ. Монтфорт, у 1239-йил сентабрда Акрга келган. Теобалд Аккодаги кенгашда салиб юриши раҳбари этиб сайланган, унда қиролликнинг кўпгина муҳим зодагонлари, жумладан, [[Волтер ИВ] қатнашган. Бриэнне|Бриэнлик Валтер]], Жон Арсуф ва Сидонлик Балиан. Салиб юришининг келиши Ломбард урушидан қисқа муддатли дам олиш эди; Филангиэри Тирда қолди ва иштирок этмади. Кенгаш жанубда Аскалонни мустаҳкамлашга ва шимолда Дамашққа ҳужум қилишга қарор қилди.

Айюбийлар ўртасидаги янги бўлинишдан салибчилар хабардор бўлган бўлиши мумкин; ал-Комил 1238 йилда Дамашқни эгаллаб олган, бироқ кўп ўтмай вафот этган ва унинг ҳудуди унинг оиласига мерос бўлиб қолган. Унинг ўғиллари ал-Одил абу Бакр ва ас-Солиҳ Айюб Миср ва Дамашқни мерос қилиб олдилар. Айюб ал-Одилни ҳайдаб чиқариш учун Қоҳирага юриш қилди, лекин у йўқлигида ал-Комилнинг акаси ас-Солиҳ Исмоил Дамашқни эгаллаб олди ва Айюб асирга олинди. Ан-Носир Довуд томонидан. Бу орада салибчилар Аскалон томон юришди. Йўл-йўлакай Бриэнлик Валтер Дамашқни қайта таъминлаш учун чорва молларини қўлга олди, чунки Айюбийлар салибчиларнинг унга ҳужум қилиш режаларини билишган бўлиши мумкин. Ғалаба қисқа умр кўрди, чунки салибчилар 1239 йилнинг ноябрида Ғазода Миср армияси томонидан мағлубиятга учради. Генрих ИИ, Бар графи ўлдирилди ва Монтфортлик Амаури қўлга олинди. Салибчилар Акрга қайтиб келишди, эҳтимол қиролликнинг маҳаллий баронлари Тирдаги Филангиэридан шубҳаланишган. Довуд Айюбийлар ғалабасидан фойдаланиб, декабр ойида Қуддусни қайтариб олди, ўн йиллик сулҳ муддати тугаган эди.

Айюб Довуднинг асири бўлган бўлса-да, улар Мисрда 1240 йилда Айюб қўлга киритган ал-Одилга қарши иттифоқ туздилар. Дамашқда Исмоил Довуд ва Айюбнинг ўз мулкига таҳдидини тан олди ва ёрдам сўраб салибчиларга мурожаат қилди. Теобалд Исмоил билан шартнома тузди, бу ҳудудий имтиёзлар эвазига Қуддусни христианлар назорати остига олди, шунингдек, собиқ қиролликнинг кўп қисмини, Фредерик 1229 йилда тиклаганидан ҳам кўпроқ ҳудудни қайта тиклади. Ломбард уруши ва 1240 йил сентябрда уйга қайтди. Теобалд кетганидан деярли дарҳол Корнуолллик Ричард келди. У Аскалонни қайта қуришни тугатди, шунингдек, Мисрда Айюб билан сулҳ тузди. Айюб 1241 йилда Исмоилнинг ён беришларини тасдиқлади ва Ғазода олинган асирлар икки томон томонидан алмаштирилди. Ричард 1241-йилда Европага қайтди.[81].

Қироллик моҳиятан тикланган бўлса-да, Ломбард уруши қироллик зодагонларини эгаллашда давом этди. Тамплиерлар ва госпиталистлар қарама-қарши томонларни қўллаб-қувватлар экан, улар ҳам бир-бирларига ҳужум қилишди ва 1241-йилда Наблусга ҳужум қилиб, айюбийлар билан тузилган шартномани буздилар. Конрад ўзининг 1242-йилда вояга етганини эълон қилиб, Фридрихнинг регентликка даъвосини ҳам бекор қилди. унинг ўрнига император қўриқчиси керак эди, гарчи у ҳали 15 ёшга тўлмаган бўлса-да, Қуддус одатларига кўра балоғат ёшига этган. Конрад орқали Фредерик император регентини юборишга ҳаракат қилди, аммо Аcредаги анти-император фраксия Қуддус қонунлари уларга ўз регентини тайинлаш имконини беради, деб таъкидлади. Июн ойида „Юқори курс“ Элис шампанскийга регентликни берди, у Изабелла И нинг қизи сифатида Конраднинг холаси ва қиролликда яшовчи энг яқин қариндоши эди. Элис Филангиэрини ҳибсга олишни буюрди ва Ибелинлар ва Венецияликлар билан бирга Тирни қамал қилди, 1243-йил июлида қулади. Ломбард уруши тугади, аммо қирол ҳали ҳам йўқ эди, чунки Конрад ҳеч қачон шарққа келмаган. Тир устидан назоратни ўз қўлига олган Монфортлик Филипп ва Акрини ушлаб турган Байрутлик Балиан Элисга регент сифатида ҳар қандай ҳақиқий ҳокимиятни амалга оширишга тўсқинлик қилди.[82].

Людовик ИХнинг салиб юриши

Айюбийлар ҳали ҳам Мисрда Айюб, Дамашқда Исмоил ва Керакда Довуд ўртасида бўлинган эди. Ҳомслик Исмоил, Довуд ва ал-Мансур Иброҳимлар Айюб билан урушга киришиб, у Хоразмийларни ўзи учун жанг қилиш учун ёллаган. Хоразмийлар мўғуллар томонидан яқинда шарққа кўчирилган ва ҳозир Месопотамияда истиқомат қилаётган Марказий Осиёдан кўчманчи турклар эди. Айюбнинг кўмаги билан улар [[Қуддусни қамал қилиш (1244)|Қуддусни 1244-йил ёзида талон-торож қилишди ва уни харобага айлантириб, насронийлар ва мусулмонлар учун фойдасиз қолдирдилар. Октябр ойида хоразмликларни Байбарс қўмондонлиги остидаги Миср қўшини билан бирга Филипп Монтфорцкий, Валтер бриэнлик ва тамплиерлар, госпиталистлар ва тевтон рицарлари усталари бошчилигидаги Франклар қўшини кутиб олди. , ал-Мансур ва Довуд билан бирга. 17 октябрда Миср-Хоразм армияси Франклар-Сурия коалициясини йўқ қилди ва Валтер Бриэнни асирга олди ва кейинчалик қатл этилди. 1247-йилга келиб, Айюб 1239-йилда ўтказиб юборилган ҳудуднинг кўп қисмини қайта эгаллади ва Дамашқни ҳам ўз назоратига олди.[83].

Янги салиб юриши Лион кенгашида 1245-йилда Папа Иннокент ИВ томонидан муҳокама қилинган. Кенгаш Фридрих ИИ ни тахтдан ағдарди, шунинг учун империядан ҳеч қандай ёрдам кутиш мумкин эмас эди, лекин қироли Франсиянинг Луи ИХ салиб юришига киришга ваъда берган эди. Луи 1248 йилда Кипрга этиб келди ва у ерда ўзининг акалари Артуалик Роберт, Чарлз Анжоу ва Пуателик Алфонс каби ўз қўшинларини тўплади. Ибелинлар оиласи бошчилигидаги Қуддус Яффалик Иоанн, Ибелинлик йигит ва Балиан Байрутлик. Мақсад яна Миср эди. 1249-йил июн ойида салибчилар қўнишганида Дамиэтта қаршиликсиз қўлга олинди, бироқ салиб юриши у ерда ноябргача тўхтади ва шу вақтга келиб Миср султони Айюб вафот этган ва унинг ўрнига унинг ўғли Туроншоҳ ўтирган эди. Феврал ойида Роберт Артуа ўлдирилган ал-Мансура жангида салибчилар мағлубиятга учрадилар. Салибчилар Нил дарёсини кесиб ўта олмадилар ва касаллик ва таъминот этишмаслигидан азоб чекиб, апрел ойида Дамиэтта томон чекинишди. Улар Фарискур жангида йўлда мағлубиятга учрадилар, Луи Туроншоҳ томонидан асирга олинади. Луи асирлигида Туроншоҳ генерал Айбак бошчилигидаги мамлук аскарлари томонидан тахтдан ағдарилди, сўнг улар Дамиэтта ва катта тўлов эвазига май ойида Луини озод қилдилар. Кейинги тўрт йил давомида Луи Акреда яшади ва Кесария, Яффа ва Сидон билан бирга бу шаҳарни тиклашга ёрдам берди. У Суриядаги Айюбийлар билан ҳам сулҳ тузиб, мусулмон дунёсига таҳдид сола бошлаган мўғуллар билан музокара ўтказиш учун элчихоналар жўнатиб, 1254-йилда Ватанига қайтган. Жеффри оф Сергинес.[84].

Ушбу воқеалар ўртасида Элис шампан 1246 йилда вафот этди ва унинг ўрнига унинг ўғли қироли Кипр Генрих И регент этиб тайинланди, бунинг учун Яффалик Иоанн Акреда „баилли“ бўлиб хизмат қилди. Людовик ИХ Аккрада бўлган даврда Генрих И 1253 йилда вафот этди ва унинг ўрнига Кипрда унинг гўдак ўғли Ҳю ИИ ўтди. Хю 1254 йилда Конрад вафот этганидан кейин ҳам Конрад учун ҳам, Конраднинг ўғли Конрадин учун ҳам техник жиҳатдан Қуддуснинг регенти эди. Кипр ҳам, Қуддус ҳам Хюнинг онаси Антиохия плазаси томонидан бошқарилган, аммо Жон „Баилли“ бўлиб қолган. Акрадаги Хю учун. Юҳанно Дамашқ билан сулҳ тузди ва Аскалонни қайтариб олишга ҳаракат қилди; ҳозир Мамлуклар султонлиги томонидан бошқариладиган мисрликлар жавоб тариқасида 1256 йилда Яффани қамал қилдилар. Иоанн уларни мағлуб этди ва кейин ўз амакиваччаси Иоанн Арсуфга гаров пулидан воз кечди.[85].

Авлиё Сабас уруши

1256 йилда Венедик ва Генуя савдогар колониялари ўртасидаги савдо рақобати очиқ урушга айланиб кетди. Акрда икки колония Авлиё Сабас монастирига эгалик қилиш борасида баҳслашди. Генуяликлар, Пизан савдогарлари ёрдами билан, Венецияликлар кварталига ҳужум қилиб, кемаларини ёқиб юборишди, аммо венецияликлар уларни ҳайдаб чиқаришди. Кейин венецияликларни Монфортлик Филипп Тирдан қувиб чиқаришди. Иоанн Арсуфлик, Яффалик Иоанн, Байрутлик Иоанн ИИ, тамплиерлар ва тевтон рицарлари венецияликларни қўллаб-қувватладилар, улар ҳам пизанликларни ўзларига қўшилишга ишонтирдилар, госпиталистлар эса генуяликларни қўллаб-қувватладилар. 1257 йилда венецияликлар монастирни забт этишди ва унинг истеҳкомларини вайрон қилишди, аммо улар генуяликларни бутунлай қувиб чиқара олмадилар. Улар Генуя кварталини қамал қилишди, аммо генуяликлар мажмуаси яқин жойлашган касалхоналар ва Тирдан озиқ-овқат юборган Монтфортлик Филипп томонидан таъминланган. 1257 йил августда Иоанн Арсуф урушни тугатмоқчи бўлиб, Италиянинг Генуя иттифоқчиси бўлган Анкона республикасига Аcредаги тижорат ҳуқуқларини бериш орқали урушни тугатишга ҳаракат қилди, аммо Филипп Монтфорт ва Ҳоспиталлерлардан ташқари, қолган зодагонлар давом этишди. Венецияни қўллаб-қувватлаш. 1258 йил июн ойида Филипп ва Госпиталлерлар Аккага юришди, Генуя флоти шаҳарга денгиз орқали ҳужум қилди. Денгиз жангида Венеция ғалаба қозонди ва генуяликлар ўз чоракларини ташлаб, Филипп билан Тирга қочишга мажбур бўлишди. Уруш Триполи ва Антиохияга ҳам тарқалиб, бу ерда генуялик салибчилардан бўлган Эмбриаколар оиласи венецияликларни қўллаб-қувватлаган Антакялик Богемонд ВИга қарши тўқнаш келди. 1261-йилда Патриарх Жак Панталеон қиролликда тартибни тиклаш учун кенгаш ташкил қилди, аммо генуяликлар Акрга қайтмаган.[86]

Мўғуллар

Айнан шу даврда мўғуллар Яқин Шарққа етиб келишди. Уларнинг борлиги шарқда хоразмликларни аллақачон сиқиб чиқарган ва турли папалар ҳамда Людовик ИХ томонидан улар билан иттифоқ тузиш ёки музокаралар олиб бориш учун элчихоналар юборилган эди, лекин улар иттифоқлардан манфаатдор эмас эди. Улар 1258-йилда Бағдодни талон-торож қилишди, ва Ҳалаб ва 1260-йилда Дамашқ, Аббосийлар халифалигини ҳам, Айюбийлар сулоласининг сўнгги қолдиқларини ҳам йўқ қилдилар. Арманистон қироли Хетҳум И ва Антиохиядаги Богемонд ВИ аллақачон мўғулларга вассал сифатида бўйсунган эди. Мўғулларнинг баъзилари несторий христианлари бўлган, жумладан, Бағдод ва Дамашқ қамалларида лашкарбошилардан бири бўлган Китбуқа, аммо шунга қарамай, Акре зодагонлари бўйсунишдан бош тортган. Подшоҳлик ҳозирча нисбатан аҳамияциз давлат бўлгани сабабли, мўғуллар унга унчалик эътибор бермадилар, лекин 1260 йилда бир нечта тўқнашувлар бўлди: Жулиан Сидон қўшинлари Китбуқанинг жияни ўлдирилди, у жавоб берди. Сидонни талон-торож қилишди ва Байрутлик Иоанн ИИ ҳам навбатдаги босқин пайтида мўғуллар томонидан қўлга олинди. Суриядаги мўғул қўмондони Ҳулагу акаси Монгкехон вафотидан сўнг Китбуқани кичик гарнизон билан қолдириб, уйига қайтганида, муқаррар бўлган мўғул истилоси тўхтаб қолган эди. Шундан сўнг Миср мамлуклари Франклар ҳудуди орқали юришга рухсат изладилар ва уларга рухсат берилди ва 1260-йил сентабрда Айн Жалут жангида мўғулларни мағлуб этди. Китбуқа ўлдирилди ва бутун Сурия мамлуклар назоратига ўтди. Мисрга қайтаётганда Мамлуклар султони Қутуз франклар билан иттифоқ тузишда ўзидан олдингисига нисбатан анча қулайроқ бўлган генерал Байбарс томонидан ўлдирилди.[87].

Акрнинг тушиши

Жон Арсуф 1258 йилда вафот этган ва унинг ўрнига Луи ИХ нинг Акродаги лейтенанти Сержинлик Жефри „баилли“ этиб тайинланган. Плаисанcе 1261 йилда вафот этди, лекин унинг ўғли Хю ИИ ҳали вояга этмаганлиги сабабли, Кипр ўзининг амакиваччаси Антакялик Хю-Лузинянга ўтди, унинг онаси Кипрлик Изабелла, шампанлик Алиса ва Хю. Кипрнинг қизи И ва Хю ИИ нинг холаси Аккода регентликни эгаллади. У эрини Антиохиялик Генрихни (шунингдек, Плаисанснинг амакиси эди) баилли қилиб тайинлади, лекин 1264 йилда вафот этди. Ўшанда Акредаги регентлик антиохиялик Хю-Лузинян ва унинг амакиваччаси томонидан да'во қилинган эди. Ҳугҳ оф Бриэнне ва Хю ИИ 1267 йилда балоғат ёшига этмасдан вафот этди. Антиохия-Лузинянлик Хю бу баҳсда ғалаба қозонди ва Кипрда Хю ИИ ўрнига Хю ИИИ лавозимини эгаллади. Конрадин 1268 йилда Сицилияда қатл этилганида, унинг ўрнига бошқа Гоҳенстауфен меросхўри йўқ эди ва Хю ИИИ 1269 йилда Қуддус қироллигини ҳам мерос қилиб олди. Бу Лусигнан оиласининг яна бир бўлими томонидан баҳсли эди: Антиохиядаги Мария , Антиохиядаги Богемонд ИВ ва Лузинянлик Мелисенденинг қизи (ўзи Изабелла И ва Амалрик ИИ нинг қизи) тахтга Изабелла И нинг тирик қолган энг кекса қариндоши сифатида даъво қилган, аммо ҳозирча унинг даъвоси эътиборга олинмаган. Бу вақтга келиб Байбарс қўл остидаги мамлуклар подшоҳликнинг доимий низоларидан фойдаланиб, қирғоқ бўйидаги салибчиларнинг қолган шаҳарларини босиб олишга киришдилар. 1265 йилда Байбарс Кесария, Ҳайфа ва Арсуфни, 1266 йилда Сафад ва Торонни эгаллади. 1268 йилда Яффа ва Бофортни эгаллади, кейин Антиохияни қамал қилиб, вайрон қилди.[88].

Манбалар

  1. ↑ Мисол (асарлар номи): ҳисторианс/профилес/кедар/индех.ҳтмл „Профессор Бенжамин Кедар“ (эн). Қуээн Марй Университй оф Лондон. — „1994 (Муҳаммад ал-Ҳажжуж билан:) "Қуддус Франк қироллигининг мусулмон қишлоқлари: Ба'зи демографик ва ономастик ма'лумотлар", Итинéраирес д'Ориэнт журналида. Ҳоммагес à Cлауде Cаҳен, эд Раул Cуриэл ва Рика Гйселен [=Рес Ориэнталес, жилд 6], (Бурес-сур-Йветте, 1994), пп 145-56“. 2015-йил 29-сентябрда асл нусхадан 20150929225534/ҳттп://www.cрусадерстудиэс.орг.ук/ресоурcес/ҳисторианс/профилес/кедар/индех.ҳтмл архивланган. Қаралди: 2021-йил 14-июл.
  2. ↑ Артеага, Дебораҳ Л.. Ресеарч он Олд Френч: Тҳе Стате оф тҳе Арт (эн). Спрингер Сcиэнcе & Бусинесс Медиа, 2012-11-02 — 206-бет. ИСБН 9789400747685. 
  3. ↑ ; Жулиэ БарлоwТҳе Сторй оф Френч. Ст. Мартин'с Пресс, 8 Жануарй 2008 — 34–-бет. ИСБН 978-1-4299-3240-0. 
  4. ↑ „Жерусалем ин тҳе Cрусадер Период“. Бар-Илан Университй. Ингеборг Реннерт Cентер фор Жерусалем Студиэс. 2019-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 29-октябр.
  5. ↑ Бенжамин З. Кедар, „Тҳе тобеэд Муслимс оф тҳе Франкиш Левант“, „Мусулмонлар Лотин ҳукмронлиги остида, 1100-1300“ да, таҳрир. Жеймс М. Пауэлл, Принcетон Университй Пресс, 1990, пг. 148; Салиб юришлари: Муҳим ўқишларда қайта нашр этилган, эд. Томас Ф. Мадден, Блаcкwелл, 2002, бет. 244. Кедар ўз рақамларини Жошуа Праwердан келтиради, Ҳистоире ду рояуме латин де Жéрусалем, тр. Г. Нахон, Париж, 1969, жилд. 1, 498-бет, 568–72.
  6. ↑ { {ҳарвнб|Верлинбен|1970|пп=19–21}}
  7. ↑ Бенжамин З. Кедар, „ Самарияликлар тарихи: Франклар даври“, Алан Девид Крон (таҳр.), „Самарияликлар“ (Тüбинген: Ж. C. Б. Моҳр, 1989), 82–94-бетлар.
  8. ↑ Ҳолт 1989, сс. 11, 14–15.
  9. ↑ Гил 1997, сс. 410, 411 эслатма 61.
  10. ↑ Ҳолт 1989, сс. 11–14.
  11. ↑ Биринчи салиб юриши бирламчи ва иккиламчи манбаларда кўп ҳужжатлаштирилган. Масалан, қаранг Томас Асбридж, Биринчи салиб юриши: Янги тарих (Оксфорд: 2004); Кристофер Терман, Худо уруши: салиб юришларининг янги тарихи (Пингвин: 2006); Жонатан Рилей-Смит, Биринчи салиб юриши ва салиб юриши ғояси (Пенсилвания: 1991); ва жонли, аммо эскирган Стивен Рунсиман, Салиб юришлари тарихи: 1-жилд, Биринчи салиб юриши ва Қуддус Қироллигининг асоси (Кембриж: 1953).
  12. ↑ Терман 2006, сс. 159–160.
  13. ↑ Тирлик Уилям, Денгиздан ташқарида қилинган ишлар тарихи, транс. Э. А. Бабкок ва А. К. Крей, Колумбия университети матбуоти, 1943, жилд. 1, бк. 9, боб. 9.
  14. ↑ Райли-Смит (1979), „Булонлик Годфри унвони“ , Тарихий тадқиқотлар институти бюллетени 52', 83–86-бетлар.
  15. ↑ Муррай, Алан В. (1990), „Тҳе Титле оф Годфрей оф Боуиллон ас Рулер оф Қуддус“, Cоллегиум Медиэвале 3, с. 163–178.
  16. ↑ Асбридге, пг. 326.
  17. ↑ Тирлик Уилям, жилд. 1, бк. 9, боб. 16, бет. 404.
  18. ↑ Терман, 201–202-бетлар.
  19. ↑ Ганс Эберхард Маер, Салиб юришлари, 2-нашр, транс. Жон Гиллингҳам (Оксфорд: 1988), 171–76-бетлар.
  20. ↑ Тирлик Уилям, жилд. 1, бк. 11, боб. 27, 507–508-бетлар.
  21. ↑ Томас Мадден, Салиб юришларининг янги қисқача тарихи (Роwман ва Литтлефиэлд, 2005), 40–43-бетлар.
  22. ↑ Мадден, 43-бет.
  23. ↑ Маер, 71–72-бетлар.
  24. ↑ Маер, 72–77-бетлар. .
  25. ↑ Терман, 207–208-бетлар.
  26. ↑ Маер, пп. 83–85.
  27. ↑ Маер, 83–84-бетлар.
  28. ↑ Тирлик Уилям, жилд. ИИ, бк. 14, боб. 18, бет. 76.
  29. ↑ Маер, 86–88-бетлар.
  30. ↑ Маер, пг. 92.
  31. ↑ Жонатан Пҳиллипс, Иккинчи салиб юриши: Христиан оламининг чегараларини кенгайтириш (Ел университети нашриёти, 2007), 216–227-бетлар.
  32. ↑ Терман, 344–345-бетлар.
  33. ↑ Маер, 108–111.
  34. ↑ Маер, пг. 112
  35. ↑ Мадден, 64–65-бетлар.
  36. ↑ Тирлик Уилям, жилд. ИИ, бк. 18-ч. 16, бет. 265.
  37. ↑ Терман, 347–348-бетлар; Маер, бет. 118–119.
  38. ↑ Маер, 119–120-бетлар.
  39. ↑ Терман, бет. 350.
  40. ↑ Маршалл В. Болдуин, „Қуддуснинг таназзул ва қулаши, 1174–1189“, „Салиб юришлари тарихи“да (ген. эд. Кеннет М. Сеттон), жилд. 1: Биринчи юз йил (таҳр. Маршалл У. Болдуин, Висконсин университети матбуоти, 1969), бет. 592ф.
  41. ↑ Стевен Рунcиман, Салиб юришлари тарихи, жилд. 2: Қуддус Қироллиги ва Франклар Шарқи (Кембриж университети нашриёти, 1952 йил), пг. 404.
  42. ↑ Ганс Э. Маер, Салиб юришлари (транс. Жоҳн Гиллингҳам, 1972; 2-нашр, Оксфорд Университй Пресс, 1988), 127–128-бетлар.
  43. ↑ Ҳамилтон пг. 158.
  44. ↑ Ҳамилтон, пг. 93.
  45. ↑ Ҳамилтон, 105–106-бетлар.
  46. ↑ Ҳамилтон, пг. 101.
  47. ↑ Ҳамилтон, пг. 115.
  48. ↑ Ҳамилтон, пг. 118.
  49. ↑ Ҳамилтон, 122–130-бетлар.
  50. ↑ Ҳамилтон, 132–136-бетлар.
  51. ↑ Ҳамилтон, 150–158-бетлар.
  52. ↑ Ҳамилтон, бет. 161.
  53. ↑ Ҳамилтон, 162–163-бетлар; Эдбури ва Роу, „Уилям Тир ва 1180 йилдаги патриархал сайлов“, Тҳе Энглиш Ҳисториcал Ревиэw 93 (1978), репр. Салибчилар қиролликлари: Қуддусдан Кипргача (Алдершот: Ашгате, Вариорум Cоллеcтед Сериэс Студиэс, 1999), 23–25-бетлар.
  54. ↑ Ҳамилтон, 170–171-бетлар.
  55. ↑ Ҳамилтон, 174–183-бетлар.
  56. ↑ Ҳамилтон, 186–192-бетлар. .
  57. ↑ Ҳамилтон, 192–196-бетлар.
  58. ↑ Ҳамилтон, 202–203-бетлар.
  59. ↑ Ҳамилтон, 204–210-бетлар.
  60. ↑ Ҳамилтон, 212-216-бетлар.
  61. ↑ Ҳамилтон, 216-223-бетлар.
  62. ↑ Ҳамилтон, 223-231-бетлар.
  63. ↑ Питер В. Эдбери, Кипр Қироллиги ва салиб юришлари, 1191-1374 (Кембриж: Cамбридге Университй Пресс, 1991), 4-5-бетлар.
  64. ↑ Эдбери, "Кипр Қироллиги ва Салиб юришлари, 25-26-бетлар.
  65. ↑ Старк, Худонинг баталёнлари
  66. ↑ Эдбери, ' 'Кипр қироллиги ва салиб юришлари, 26-29-бетлар.
  67. ↑ Эдбери, Кипр қироллиги ва салиб юришлари, 31-33-бетлар.
  68. ↑ Райли-Смит, Салиб юришлари: тарих (2-нашр, Ел университети нашриёти, 2005), 146-147-бетлар.
  69. ↑ Райли-Смит, Салиб юришлари: тарих, п. 150.
  70. ↑ Ҳумпҳрейс, 111-122-бетлар
  71. ↑ Райли-Смит, Салиб юришлари: тарих, 153-160-бетлар.
  72. ↑ Эдбери, "Кипр Қироллиги ва Салиб юришлари, 40-41-бетлар.
  73. ↑ Эдбери, Кипр қироллиги ва салиб юришлари, п. 48.
  74. ↑ Жеймс М. Пауэлл, Салиб юриши анатомияси: 1213-1221 (Пенсилвания университети матбуоти, 1986), 128-135-бетлар.
  75. ↑ Томас C. Ван Клив, „Бешинчи салиб юриши“, „А“ китобида. „Салиб юришлари тарихи“ (ген. таҳр. Кеннет М. Сеттон), жилд. 2: Кейинги салиб юришлари, 1189-1311 (таҳр. Р. Л. Волф ва Ҳ. В. Ҳазард, Висконсин университети нашриёти, 1969), 394-395-бетлар.
  76. ↑ Пауэлл, 137-195-бетлар.
  77. ↑ Эдбери, Кипр қироллиги ва салиб юришлари, 55-бет. 56.
  78. ↑ 78,0 78,1 наме="Эдбурй, 57-64-бетлар"
  79. ↑ Райли-Смит, Салиб юришлари: Тарих, 2-нашр, п. 182.
  80. ↑ Терман, Худонинг уруши, 725-726-бетлар.
  81. ↑ Майкл Лоуэр, Баронларнинг салиб юриши: қуролланишга чақириқ ва унинг оқибатлари (Пенсилвания Пресс университети, 2005), 159-177-бетлар.
  82. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Терман, пп. 725-726
  83. ↑ Терман, Год’с Wар, 770-771-бетлар.
  84. ↑ Терман, Худонинг уруши, 784-803-бетлар.
  85. ↑ Эдбери, Кипр қироллиги ва салиб юришлари, 81-85-бетлар.
  86. ↑ Стивен Рунсиман, „Салибчилар давлатлари, 1243- 1291“, Салиб юришлари тарихи, жилд. 2, 568-570-бетлар.
  87. ↑ Рунсиман, „Салибчилар давлатлари, 1243-1291“ , 570-575-бетлар.
  88. ↑ Эдбери, ' 'Кипр қироллиги ва салиб юришлари, 85-90-бетлар. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Quddus_Qirolligi" dan olindi