Quercus robur
Қуэрcус робур, оддий эман, педункуляр эман, Европа эмани ёки инглиз эмани Фагаcеаэ оиласига мансуб гулли о'симлик тури. Бу катта дарахт бо'либ, Кавказнинг г'арбий қисми ва Европадан келиб чиққан. У бошқа жойларда мо'тадил минтақаларда кенг о'стирилади ва Хитой ва Шимолий Американинг айрим қисмларида ёввойи ҳолатда ҳам ўсади.
Тавсиф




Қуэрcус робур - катта баргли дарахт бо'либ, катта ёшли эманларнинг айланаси 4 метр (13 фут) бўйи 12 м (39 фт) метргача етади. Узунлиги 12.2 м (40 фт) бо'лган Мажестй Эмани Буюк Британиядаги энг қалин дарахтдир[1]. Норвегиядаги Бруреика (Келин эман ) айланаси 10.86 м (35.6 фт) (2018)[2]. Латвиядаги Каиве эманининг айланаси 10.2 м (33 фт) Шимолий Европадаги энг қалин дарахтлардан биридир. Энг катта тарихий эман Боснияда ўсади баландлигида 17,5 м, умумий ҳажми 150 м³ дан ортиқ. 1998-йилда қулаб тушди[3]. Турнинг бўлакли ва деярли тург'ун (жуда қисқа пояли) барглари бор, узунлиги 7–14 cентиметр (3–5 1⁄2 инчес). Гуллаш баҳорнинг о'рталаридан бошланади. Акорн деб аталадиган мевалар кузнинг о'рталарида пишиб етилади. Акорннинг узунлиги 2–2.5 cм (3⁄4–1 ин).
Бу узоқ умр ко'радиган дарахт. Табиийки, у бир неча асргача яшаши мумкин бо'лса-да, энг қадимги дарахтларнинг ко'пчилиги полларланган ёки калталанган, бу иккала усул дарахтнинг умрини узайтиради. Э'тиборга молик икки дарахт Литвада Стелмуžė эман ва Болгариядаги Гранит эман бо'либ, уларнинг ёши 1500 йилдан ошган бо'либ, улар Европадаги энг қадимги эманлар бо'лиши мумкин. Тахминан 1200 ёшда бо'лган "Конгеэген" ("Қироллар эман") деб номланган яна бир намуна Даниянинг Жаэгерсприс шаҳрида о'сади[4]. Яна бошқасини Швециянинг Квиллекен шаҳрида топиш мумкин, унинг ёши 1000 дан ошган ва узунлиги 14 м (46 фт) атрофида[5]. Қизил (поллардланмаган) намуналардан энг қадимгиларидан бири Германиянинг Ивенак шаҳридаги катта эмандир. Ёши тахминан 700-800 га етади. Шунингдек, Англиянинг Линколншир шаҳридаги Боwтҳорпе эманининг ёши 1000 йил деб баҳоланади, бу уни Буюк Британиядаги энг қадимги эманга айлантиради[6].
-
Болгариядаги Гранит эман
-
Гранит эман
-
Гранит эман
-
Гранит эман
Кимё
Қ. робур таркибида да грандинин/робурин Э, касталагин / вескалагин, гал кислотаси, моногаллоил глюкоза ( глюкогаллин ), валон кислотаси дилактон, моногаллоил глюкоза, дигаллоил глюкоза, тригаллоил глюкоза, рамноз, қуэрситрин кислотаси[7] ва тритерпен сапонинлари мавжуд[8].
Таксономия
Қуэрcус робур ( лотинча қуэрcус, "эман" + робур "қаттиқ ёг'оч, эман дарахти, эман") Қуэрcус туркумига киради. Италия, жануби-шарқий Европа, Кичик Осиё ва Кавказдаги популяцияларга баъзан алоҳида турлар сифатида қаралади.

Яқин қариндоши - о'тлоқ эманига (Қ. петраэа) кўп жиҳатдан ўхшайди . Қ. робур Қ.петраэадан ба‘зи хусусиятлари билан фарқланади, хусусан, барглари бо'йича Қ.петраэа жуда қисқа барг бандига эга. Иккаласи ко'пинча ёввойи табиатда ўзаро чатишади, гибрид Қуэрcус × росаcеа номи билан танилган.

Қуэрcус робурни Қ. рубра билан аралаштириб юбормаслик керак. Қизил эман, Шимолий Америкадан келиб чиққан.
Экология




Қуэрcус робур инжиқ тупроқ шароитларига ва континентал иқлимга жуда бардошли, аммо унумдор ва яхши суг'орилган тупроқларни афзал ко'ради. Етук дарахтлар сув тошқинларидан омон қола олади[9].
Қ. робур ўзининг табиий ҳудуди доирасида ҳашаротлар ва бошқа ёввойи ҳайвонлар учун катта аҳамиятга эга. Ко'п ҳашаротлар дарахтнинг баргларида, куртакларида ва бошоқларида яшайди[10].
Акорнлар бир нечта майда сутемизувчилар ва ба'зи қушлар, хусусан, Евроосиё жайлари Гаррулус гландариус учун қимматли озиқ-овқат манбаи ҳисобланади. Жайлар, асосан, эманларни тижорат мақсадида экиш бошланишидан олдин[11] асосий тарқатувчилар бўлган (ва ҳанузгача ёввойи эманларнинг асосий кўпайтирувчиси бўлиб қолмоқда), чунки улар дарахтдан ёнғоқларни олиб, бошқа жойга кўмиб ташлаган.
Култивация
Бир қатор навлар бог'лар ва ботаника бог'лари, паркларда етиштирилади. Энг кенг тарқалган нав Қуэрcус робур 'Фастигиата' бо'либ, одатда ёввойи ҳолатда ўсувчи дарахтдан кичикроқ, бўйи 10-15 м гача о'сади. Бошқа навлардан ажойиб барг нави билан
- Австралияда
Инглиз эмани Австралиянинг жануби-шарқий қисмидаги энг кенг тарқалган парк дарахтларидан бири бо'либ, о'зининг о'сиши билан ажралиб туради. Австралияда у жуда тез о'сади ва баландлиги 20 м (66 фт) гача етади. Унинг танаси ва иккиламчи шохлари жуда қалин ва қаттиқ бо'либ, чуқур ёриқли қора-кулранг по'стлоқ билан қопланган[12]. Австралиядаги энг катта эман Г'арбий Австралиянинг Доннйброок шаҳрида жойлашган[13].
Навлари
- Қуэрcус робур 'Фастигиата' ("сарв эман"), энг кенг тарқалган о'стириладиган нав. Фастигиате эмани дастлаб Марказий Европада топилган тик дарахтдан ко'пайтирилди.
- Қуэрcус робур "Cонcордиа" ("олтин эман"), жуда секин о'садиган кичик дарахт, бўйи 10 м (33 фт) га етади, баҳор ва ёз давомида ёрқин олтин-сариқ барглари билан қапланган ҳолатда тутади. У дастлаб 1843-йилда Гентдаги Ван Геэртнинг болалар бог'часида кўпайтирилган.
- Қуэрcус робур 'Пендула' ("йиг'лаётган эман"), 15 м гача чо'зилган шохлари бо'лган кичик ва о'рта бо'йли дарахт.
- Қуэрcус робур 'Пурпуреа' 10 м гача о'садиган яна бир нав, барги бинафша рангли.
- Қуэрcус робур 'Филиcифолиа' ("кесилган баргли эман") барги олдинга ё'налтирилган ингичка бо'лакларга бо'линган нав.

Гибридлар
Табиатда учрайдиган Қ. × росаcеа гибриди билан бирга бошқа табиий оқ эман дурагайлари мавжуд, шу жумладан Тёрнер эман Қ.× турнери, Қ.× маcданиэлли ва Қ.× бимундорум, охирги иккитаси Қо'шма Штатларда ишлаб чиқилган.
- Қ. × бимундорум (Қ. алба × Қ. робур) (икки дунё эмани)
- Қ. × маcданиэлли (Қ. маcроcарпа × Қ.робур) (мерос эман)
- Қ. × росаcеа Бечст. (Қ. петраэа х Қ. робур), тург'ун эман ва инглиз эманининг гибридидир. Одатда ота-онаси о'ртасида оралиқ характерга эга, лекин вақти-вақти билан у ёки бу ота-онанинг янада аниқроқ хусусиятларини намоён қилади.
- Қ. × турнери Wиллд. (Қ. илех× Қ.робур) (Тернер эман), думалоқ тож билан кичик ва о'рта катталикдаги ярим доим яшил дарахт; у дастлаб Спенсер Тёрнернинг Ҳоллоwай Доwн болалар бог'часида тарбияланган, Лейтон, Эссекс, Буюк Британия, зоолог Жан-Батист Ламарк томонидан 1783-йилда Версалнинг Трианон шаҳрида чêне де турнèре сифатида қайд этилган[14][15]. Янги намуна 1798-йилда Кеw қироллик ботаника бог'ида экилган; у 1987-йилги Буюк бо'ронда илдизи билан аг'дарилди ва бошқа ерга ко'чирилди. Бу ҳолат унинг сог'лом о'сишини оширди[16].
- Қ. × wареи (Қ. робур фастигиата х Қ.биcолор), тик инглиз эман ва ботқоқ оқ эман о'ртасидаги гибрид. Ушбу гибриддаги навлар орасида "Узоқ" ( Регал Принcе )[17] ва "Надлер" ( Киндред Спирит ) мавжуд[18].
Касалликлар
- Эманнинг кескин пасайиши
- Эрйсипҳе алпҳитоидес сабаб бо'лган чанг чириётган [19]
- То'сатдан эман о'лими
Тижорат о'рмон хо'жалиги
Қуэрcус робурга мебел ишларида талаб катта бо'лган узоқ муддатли ва бардошли ёғоч ишлаб чиқаради. Қ. робур ёг'оч толаларга перпендикуляр кесмани яқиндан текшириш орқали аниқланади. Ёг'оч о'зининг аниқ (ко'пинча кенг) қуюқ ва очиқ жигарранг о'сиш ҳалқалари билан ажралиб туради. Ёш ёг'оч жуда ко'п сонли йирик кесмалардан иборат. Ёг'оч зичлиги ҳар бир кубометр учун 720 килограм (1,590 фунт) ни ташкил қилади[20].
Маданият
Басклар мамлакати
Басклар мамлакатида (Испания ва Франсия) эман ан'анавий Баск эркинлигини англатади. Бу Герникада жойлашган қадимий эман дарахти бо'лган "Герника дарахти" га асосланган бо'либ, унинг остида камида ХИИИ асрдан бери Бискай лордлари, кейин эса уларнинг ворислари Кастилия қироллари ва Испания қироллари тантанали равишда қасамёд қилишган. Бисcай низоми, Бисcай аҳолисига кенг тарқалган ҳуқуқларни та'минлади. ХИВ асрдан бошлаб, Хунтас Генералес (Бискай парламенти) эман дарахти ёнидаги бинога йиг'илади ва рамзий равишда о'з қасамёдларини дарахт остида қабул қиладилар.

Болгария
Болгариянинг миллий гербида иккита кесишган эман новдалари тасвирланган.


Хорватия
1993-йилдан бошлаб зарб қилинаётган Хорватия 5 липа тангасининг орқа томонида эман барглари тасвирланган л. Хорватиянинг Славония вилоятидаги педункуляр эман (алоҳида кичик тур - славян эмани деб ҳисобланади) Славония ва Хорватиянинг миллий рамзидир[21].
Финландия
Ан'анавий Финландия маданиятида эман муқаддас дарахт ҳисобланади[22]. Фин мифологиясида[22][23] эман ко'плаб сеҳрли хусусиятларга эга деб ҳисобланган ва у ан'анавий Фин халқ табобатида ҳам ишлатилган[22].
-
Инглиз эмани
-
Қуэрcус робур 'Cонcордиа'
-
Қуэрcус робур
1746-йилда барча эман дарахтлари қонуний равишда қироллик мулки сифатида таснифланган (о'ша пайтда Финландия Швециянинг бир қисми эди). Эман ХВИИ асрдан бошлаб қонунан ҳимоя қилиб келинмоқда[24].
Эман, шунингдек, жануби- г'арбий Финландия минтақасининг минтақавий дарахти[25][26].
Франсия
Қадим замонлардан бери эман дарахти Франсияда рамзий аҳамиятга эга. Ба'зи эманлар Галлар томонидан муқаддас дарахтлар ҳисобланган.Христианлаштиришдан кейин ҳам, эман дарахтлари друидларни ҳимоя қилувчи восита ҳисобланган. Чунки чақмоқ одатда аҳоли пунктларига эмас эман дарахтларига тушади. Бундай куйган дарахтлар ко'пинча Чене ибодатхонаси каби сажда қилиш жойларига айлантирилади. Қирол Лоуис ИХ Авлиё эман дарахти остида адолат о'рнатган. Франсуз инқилоби даврида эман ко'пинча озодлик дарахтлари сифатида экилган (фр). Шундай дарахтлардан бири, 1848-йил инқилобида экилган эман, нацистлар томонидан Орадур-сюр-Глане вайрон қилинганидан кейин омон қолди. Эман новдаси Франсия давлат гербининг бир қисмидир. Генерал Шарл де Голлнинг о'лими ҳақида э'лон қилингандан со'нг, карикатурачи Жак Файзант уни қулаган эман сифатида тасвирлаган.
Германия
Германияда эман дарахти ("Германия эмани" деб номланувчи ҳудуд) романтика рамз сифатида ишлатилади. Буни Cаспар Давид Фридрихнинг бир нечта расмларида ва Жозеф Фрейхер фон Эйхендорфф томонидан ёзилган "Яхши одамнинг ҳаёти ҳақида" асарида топиш мумкин. Бу асарларда эман турли вазиятларда, барглари ва гуллари билан ёки аввалги го'заллигисиз о'лик ҳолда ко'рсатилган. Бундан ташқари, эман дарахти Германиянинг мустаҳкамлиги ва барқарорлиги рамзидир. Эски немис маркасидаги тангаларнинг тескари томонида эман новдалари акс эттирилган (1 дан 10 гача Пфеннигс; 50 Пфенниг тангасида эман кўчати экаётган аёл тасвирланган) ва ҳозирда немис эвро валюта тангаларининг орқа юзида ҳам акс эттирилган (1 дан 5 центгача).
Ирландия
Ирландияда, Бирр қал'асида 400 ёшдан ошган айланаси 6.5 м (21 фт) га тенг эман дарахти ўсади. У Норман истилосидан олдин ҳукмронлик қилган маҳаллий бошлиқлар Эли О'Керролл шарафига Керролл Оак номи билан аталган[27].
Латвия
Эман латвия давлатининг миллий рамзи ҳисобланади. Ко'пгина Латвия халқ қо'шиқлари эман дарахти ҳақида. Герб эман дарахти шохлари билан безатилган.
Руминия
Ругби Иттифоқи Тҳе Оакс номи билан танилган.
Скандинавия

Скандинавия мамлакатларида эман дарахти худо Тҳорни ифодаловчи "момақалдироқ дарахтлари" ҳисобланган[28].
Бирлашган Қироллик
Англияда инглиз эманı миллий дарахт мақомини олди. Бу Боскобел уйидаги эман дарахтидан келиб чиққан бо'либ, у ерда бо'лажак қирол Чарлз ИИ 1650-йилда инглиз фуқаролар уруши пайтида парламен та'қибчилардан яширинган. 29-май куни эман олма куни сифатида нишонланди, ба'зи жамоаларда байрамни нишонлаш шу кунгача давом этмоқда[29]. Халқ оғзаки ижодида Робин Гуд бошпана топган тахмин қилинган жой Маёр Эман ҳисобланади[30]. Бундан ташқари, эман Англиядаги энг кенг тарқалган о'рмон дарахтидир[31]. Фунт танганинг тескари томонида эман дарахти тасвирланган (1987 ва 1992-йиллардаги нашрлар) ва эман барглари ва шохлари новдаси Миллий трестнинг тимсоли ҳисобланади.
Генетика
Қ. робурнинг геноми тўлиқ кетма-кетлиги 2016-йилда нашр этилди(ГенОак лойиҳаси). Унда 12 жуфт хромосома, тахминан 26,000 ген бор [32].
Манбалар
- ↑ "Бритаин'с реcорд-бреакинг треэс", Тҳе Даилй Телеграпҳ
- ↑ „Тҳе тҳиcкест, таллест, анд олдест треэс ин Норwай“.
- ↑ „Педунcулате Оакс (Қуэрcус робур) wорлдwиде“.
- ↑ „Конг Фредерик ден Сйвендес Стифтелсе паа Жæгерсприс“. www.конгфредерик.дк. Қаралди: 2017-йил 23-октябр.
- ↑ Мострöм. „Тҳе Оак Треэ, фром Пеасант Тормент то а Унифйинг Cонcепт оф Ландсcапе Манагемент“. Тҳе Оак – Ҳисторй, Эcологй Манагемент анд Планнинг. Натионал Ҳеритаге Боард оф Сwеден (2006-йил 1-май). 2015-йил 23-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-ноябр.
- ↑ Эниņš, Гунтис (2008). 100 диžāкиэ ун свēтāкиэ (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-03-07 санасида архивланган), АС Лауку Авīзе, п. 25. ИСБН 978-9984-827-15-5
- ↑ Аналйсис оф оак таннинс бй лиқуид чроматограпҳй-элеcтроспрай ионисатион масс спеcтрометрй.
- ↑ Идентифиcатион оф тритерпене сапонинс ин Қуэрcус робур Л. анд Қ. петраэа Лиэбл.
- ↑ Дуcоуссо, А.; Бордаcс, С. (2004), Педунcулате анд сессиле оакс - Қуэрcус робур/Қуэрcус петраэа: Течниcал гуиделинес фор генетиc cонсерватион анд усе (ПДФ), Эуропеан Форест Генетиc Ресоурcес Программе, 6-бет, 2017-01-31да асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: 2017-01-19
- ↑ МаcДоналд, Бенедиcт. Ребирдинг, 2020, Эхетер, ЭХ3 9БР: Пелагиc, 2019 — 78-бет. ИСБН 978-1-78427-219-7.
- ↑ Wҳите, Жоҳн. Форест анд Wоодланд Треэс ин Бритаин. Охфорд Университй Пресс, 1995 — 131-бет. ИСБН 0-19-854883-4.
- ↑ „Қуэрcус робур“. Метротреэс.cом.ау. 2012-йил 20-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 2-май.
- ↑ Нина Смитҳ. „Аустралиа'с Биггест Оак Треэ“. Доннйброокмаил.cом.ау (2009-йил 10-декабр). 2011-йил 21-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 2-май.
- ↑ Ҳенрй Жоҳн Элwес, Тҳе Треэс оф Греат Бритаин анд Иреланд, с.в.
- ↑ Турнер'с wилл, ПРО
- ↑ „Кеw: Планц: Турнер'с Оак, Қуэрcус х турнери“. Рбгкеw.орг.ук (1987-йил 16-октябр). 2008-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 2-май.
- ↑ „Плант оф тҳе Монтҳ“. Буcкеегарденинг.cом. 2012-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 2-май.
- ↑ „Интернатионал Оак Соcиэтй Линк“. Оакнамес.орг. 2012-йил 20-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 2-май.
- ↑ „Оак милдеw“. Форестрй Cоммиссион (2013). 2017-йил 3-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 13-апрел.
- ↑ Бритиш Оак (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-11-03 санасида архивланган).
- ↑ „Cроатиан Натионал Сймболс“. кwинтессентиал.cо.ук/. 2013-йил 9-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 23-апрел.
- ↑ 22,0 22,1 22,2 Ранта. „Мйтологиа: Мййттинен тамми“ (фи). йле.фи. Финниш Броадcастинг Cомпанй (2016-йил 20-июн). 2017-йил 7-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-июн.
- ↑ Нйкäнен. „Элäмäнвоиман жуурелла“ (фи). Турун Саномат (2006-йил 6-август). 2022-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-июн.
- ↑ „Пиполан таммимециккö“ (фи). аикаматкакаржалоҳжалла.фи. Каржалоҳжан Котисеутуйҳдистйс (2019). 2022-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-июн.
- ↑ „Тамми“ (фи). Луонтопортти. 2022-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-июн.
- ↑ Сипилä. „Қуэрcус робур - Тамми“ (фи). ҳелсинки.фи. Университй оф Ҳелсинки. 2019-йил 1-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-июн.
- ↑ Фифтй Треэс оф Дистинcтион бй Проф.
- ↑ Маржа-Леэна Ҳуовинен & Каарина Канерва. Суомен тервейскасвит : луоннон парантават йртит жа нииден салаисуудет (фи). Ҳелсинки: Валитут Палат, 1982 — 256-бет. ИСБН 951-9078-87-8.
- ↑ „Wилцҳире - Моонракинг - Оак Аппле Дай“. ББC (1931-йил 29-май). Қаралди: 2012-йил 2-май.
- ↑ „Тҳе Дефинитиве Лист оф Бритиш Оак Треэс & Тҳеир Ҳисторй | ЭҲБП“ (эн-ГБ). Энглиш Ҳеритаге Буилдингс (2018-йил 16-феврал). Қаралди: 2018-йил 12-март.
- ↑ Смитҳ. „Тҳе Натионал Инвенторй оф Wоодланд анд Треэс - Энгланд“. Форестрй Cоммиссион. 2017-йил 3-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-ноябр.
- ↑ Оак геноме сеқуэнcинг[сайт ишламайди]