Quintus Caecilius Metellus Pius

Квинт Кайсилий Метелл Пий (милоддан аввалги 128 – 63 йиллар) — Рим сиёсатчиси ва саркардаси. Нуфузли Cаэcилии Метелли оиласининг бошқа аъзолари сингари, у Рим Республикасининг сўнгги асрида Популаресга қарши бўлган консерватив фраксия Оптиматеснинг этакчиси эди.

Унинг отаси Метеллус Нумидиcус Гай Мариус ва Популареснинг ҳийла-найранглари билан Римдан бадарға қилинган. Ўғли, отасини сургундан расман чақириб олишга бўлган доимий ва қатъий уринишлари туфайли Пиус агномен (тахаллус) билан тақдирланди.

Фуқаролар уруши даврида (милоддан аввалги 88-80 йиллар) Пиус Люсий Корнелий Сулла ва Оптиматлар тарафида бўлган. У шимолий театрда (Шимолий Италия ва Cисалпине Гаул) Сулла қўшинларини муваффақиятли бошқарган. Милоддан аввалги 81 йилда у Понтифех Махимус бўлди, кейин Сулла билан бирга кейинги йили консул бўлди. Проконсул Пиус Пиреней ярим оролида Серториусга (Мариуснинг собиқ тарафдори) қарши жанг қилганида ; Сертор уруши деб аталадиган урушда. У Помпей билан бирга хизмат қилган ва милоддан аввалги 79-72-71 йиллардаги исёнчиларни аста-секин босган. Сертория урушидаги ғалабалари учун унга Триумф берилди.

Таркиб

1Эрта мартаба
2Сулла тарафдори
3Сертория уруши
- 3.1Италиcа
- 3.2Сукро ва Сагунтум
- 3.3Охирги йиллар
4Кейинги мартаба
5Оилавий муносабатлар
6Бадиий адабиётда
7Эслатмалар
8Маълумотномалар

Илк мартаба [ манбани таҳрирлаш ]

Қуинтус Cаэcилиус Метеллус Пиус тангаси Таниқли плебей насли Cаэcилиа аъзоси Метеллус Пиус милоддан аввалги 109 йилда консул бўлган Квинт Кайсилий Метеллус Нумидикуснинг ўғли эди. Унинг фаолияти ўша йили, отаси билан бирга Нумидияга ўзининг контуберналис (курсант) сифатида Жугуртҳине уруши пайтида, милоддан аввалги 107 йилда Римга қайтиб келганида, отаси Гай Мариуснинг ҳаракатлари туфайли мажбуран эсга олинганда бошланган. Милоддан аввалги 100-йилда, отаси Гай Мариус ва Луcиус Аппулей Сатурнинуснинг сиёсий ҳаракатлари натижасида сургун қилинганидан кейин, Метеллус Пиус отасини сургундан қайтариш учун кампания бошлади. У милоддан аввалги 99-йилда шу мақсадда петиция билан чиқди ва унинг бу борадаги доимий илтимослари милоддан аввалги 98-йилда Плебей трибуни Квинт Калидийнинг отасига қайтишига рухсат берувчи қонун қабул қилишига олиб келди. Унинг содиқлиги натижасида отасининг сиёсий реабилитацияси ва Римга қайтиши учун курашган доимийлиги ва мослашувчанлиги учун унга „Пиус“ агномени берилди.

Милоддан аввалги 90-йилларда Метеллус Пиус оиласининг нуфузи ва таъсири натижасида Папалар коллежига сайланган. Ижтимоий урушнинг бошланиши уни милоддан аввалги 89-йил охирида легат сифатида ишлаган, эҳтимол шимолий театрда консул Помпей Страбонга хизмат қилган; Марси билан баъзи жангларда ғалаба қозонди. Бу ғалабалар натижасида кейинги йилда (милоддан аввалги 88-йил) претор этиб сайланди. Лех Плаутиа Папириа га мувофиқ олтмиш кун ичида италян иттифоқчиларини янги Рим фуқаролари сифатида рўйхатга олиш вазифаси юкланган эди. Бу тугагандан сўнг, Метеллус Пиус фронтга қайтиб келди ва жанубий жабҳада легат Гай Коскониусни алмаштирди. У Апулия атрофидаги ҳудудни таъқиб қилди, Венера шаҳрини эгаллаб олди ва Венера ҳужуми пайтида ҳалок бўлган қўзғолончилар раҳбари Квинт Поппедиус Силони мағлуб этди. Цицерон, ўша пайтда бир йигит, Метеллуснинг Римдаги мунозараларда, эҳтимол Метеллуснинг преторлиги даврида гапирганини эслади . Цицерон Метеллуснинг қобилиятини таъкидлади: „Ҳақиқий нотиқ бўлмаса ҳам, у оммавий нутқ қобилиятидан маҳрум эмас эди“.

Милоддан аввалги 88-йилда, сиёсий рақиблари томонидан четлаштирилгандан сўнг, Сулла ўз легионлари билан Римга юриш қилди ва пойтахтни эгаллади. У душманларидан қасос олди ва Мариусни сургунга мажбур қилди. Кейин Сулла Италияни тарк этди ва Понтиялик Митридат ВИ га қарши Биринчи Митридатик урушда жанг қилиш учун шарққа кетди. Милоддан аввалги 87 йилда Метеллус Пиуснинг қўмондонлиги кенгайтирилди ва у Самниумга қарши урушни давом эттириш учун мас'ул бўлган проректор этиб тайинланди. Бироқ, ўша йилнинг охирида, икки консул Луциус Корнелиус Cинна ва Гней Октавиус ўртасидаги тортишув урушга сабаб бўлди. Римдан ҳайдалган Cинна сургун қилинган Гай Мариус ва уларнинг иттифоқчиси билан учрашди.Квинт Серториус Римга юриш қилиб, шаҳарни қамал қилдилар. Ушбу можаронинг дастлабки босқичида Сенат қўшимча қўшинлар ва қўмондонларга муҳтож бўлишидан қўрқиб, Метеллус Пиусга самнитлар билан тинчлик музокараларини ўтказишни буюрди.

Римга юриш қилиб, у Публиус Лиcиниус Красс ҳамроҳлигида Албан тепаликларида қароргоҳ тузди. Бу ерда у Римни ташлаб кетган Гней Октавий билан учрашди, аммо иккаласи ҳам тез орада Метеллус Пиуснинг қўшинлари устидан бир-бирлари билан жанжаллашдилар ва уларнинг қўмондони Гней Октавийдан умумий қўмондонликни ўз зиммасига олишни талаб қилди. Кейин Сенат ундан Cинна билан улар номидан музокаралар олиб боришни сўради, шу вақт ичида у Cиннани қонуний консул сифатида тан олди. Бироқ, Синнанинг Римни босиб олиши ва Гай Мариус томонидан бошланган қатллар билан Метеллус Пиус Римни ташлаб, Шимолий Африкага кетишга қарор қилди.

Сулла тарафдори [ манбани таҳрирлаш ]

Гуиллауме Роуиллнинг " Промптуарии Иcонум Инсигниорум " асаридан Метеллус Пиуснинг фантастик портрети

Милоддан аввалги 86 йил бошида Африкага келган Метеллус Пиус Cинна ва Мариуснинг асосий рақиби бўлган Луcиус Корнелиус Суллага қўшилиш ниятида шахсий мижозларидан қўшин тўплашни бошлади. Унга Марcус Лиcиниус Cрассус қўшилди, аммо иккаласи ҳам келиша олмадилар ва Красс кетишга мажбур бўлди ва охир-оқибат Грециядаги Сулла билан қўшилди. Метеллус вилоят пропраэтор губернатори вазифасини бажарган, аммо бу Cинна ва унинг Римдаги режими томонидан тан олинмаган. Шунга қарамай, милоддан аввалги 84 йилга қадар Римдаги марианлар ўзларининг губернатори Гай Фабиус Ҳадрианусни юборишга муваффақ бўлишди. Келгач, у Нумидияга қочиб кетган Метеллус Пиусни ҳайдаб юборди; Бу ерда таъқиб қилиниб, у Нумидия қироли Хиэмпсал ИИ билан Мавританияга қочишга мажбур бўлди. Бу ердан Метеллус Пиусерамиздан аввалги 84-йил охири ёки милоддан аввалги 83-йил бошларида Лигурияга (Шимолий-Ғарбий Италияда) йўл олди.

Милоддан аввалги 83 йилга келиб, Сулла шарқдан қайтиб келди ва Мариан режими билан тўқнаш келиш учун аста-секин Рим томон юрди. Тез ҳаракатланиб, Метеллус Пиус уни Аппиа орқали биринчи бўлиб кутиб олди ва у билан янги қўшинларни олиб келди. У, кўплаб аристократлар сингари, Суллага фақат эҳтиёткор бўлганда қўшилди ва улар унинг чора-тадбирларини, масалан, Римга биринчи юришини маъқуллаганлари учун эмас. Нима бўлишидан қатъий назар, Метеллусни пропраэториан империумга эга эканлигини ва унинг кучли Метеллан фракцияси аъзоси сифатидаги таъсирини тан олиб, Сулла уни ўзининг асосий бўйсунувчиси қилиб қўйди. Милоддан аввалги 83-июлга келиб, консул Гней Папириус Карбо бошчилигидаги Сенат Метеллус Пиусни халқ душмани деб эълон қилди.

Милоддан аввалги 82 йилда Сулла уни Италиянинг шимолий қисмларини ҳимоя қилиш учун юборди, унга ёш Помпей Магнус, Маркус Крассус ва Марк Лукуллус ҳамроҳлик қилди. Метеллус Пиcенум'да Гаиус Cарринасга ҳужум қилди ва уни мағлуб этди. Кейин у Фавентияда консул Папириус Карбо ва унинг генерали Гай Норбанус устидан ғалаба қозониб, Сулла учун Cисалпине Гаулни тинчлантирди. Милоддан аввалги 82 йилда Сулланинг ғалабаси билан у ўз тарафдорларини мукофотлашни бошлади ва Квинт Муcиус Сcаэвола Понтифехнинг ўлдирилишидан кейин милоддан аввалги 81 йилда Метеллус Пиусни Понтифех Махимус қилди. У шунингдек, милоддан аввалги 82 йилдан 80 йилгача монеталис эди.

Бу бутун давр мобайнида у Сулланинг энг яхши қўл остидагиларидан бири сифатида кўрсатилди. Оптимал ва анъанавий бўлиб, у Сенат имтиёзларининг табиий тарафдори эди, у Мариус ва Cинна популизмига қарши курашишдан бошқа мақсадига эга эмас эди ва Сулла диктатураси давридаги ваҳший зўравонликларда қатнашмаган. Ниҳоят милоддан аввалги 80-йилда у Сулла билан бирга консул этиб тайинланди. Метеллус Пиус ўз лавозимидан фойдаланиб, отасини қайтаришга ёрдам берган Квинт Калидийни преторлик учун таклифини қўллаб-қувватлаган.

Сертория уруши [ манбани таҳрирлаш ]

Асосий мақола: Сертор уруши

Бир пайтлар консуллик даврида Сулланинг рақиби Квинт Серториус Испанияда ўзини ўрнатди ва Сенатга қарши исён бошлади. Милоддан аввалги 80-йилда Серториус Ҳиспаниа Ултериор губернатори Фуфидийни мағлуб этгандан сўнг, Сенат Метеллус Пиусни консуллик муддати тугаганидан кейин юборишга қарор қилди. Ҳиспаниа Ултериорни консуллик провинсиясига кўтариб, улар Метеллус Пиусни Серториусга қарши урушни бошқариш учун юбордилар. Милоддан аввалги 79 йилда Испанияга келган Метеллус Пиус ўзининг базаларини Метеллинум (ҳозирги Меделлин), Кастра Кесилия (ҳозирги Касерес), Виккус Кайсилий ,Сиэрра де Гредос ва Сетубал яқинидаги Cаэcилианаъда .

Бошиданоқ Метеллус Пиус серториуснинг партизанлик тактикасини қўллаши туфайли бир неча бор мағлубиятга учраган ёрқин Серториус Ҳиспания Cитериор губернатори Марк Домитус Калвинга ёрдам бериш учун юборилган унинг легати Тҳориус (эҳтимол Луcиус Тҳориус Балбус ) Серториус томонидан мағлубиятга учради (милоддан аввалги 79). Ториуснинг мағлубиятидан сўнг Метеллус Серториуснинг ўзи билан курашишга қарор қилди. Метеллус кучли генерал эди, аммо оддий шароитларда у ўзининг кучли кучлари билан рақибини осонгина мағлуб этарди, аммо энди у тактик жиҳатдан ажойиб Серториусга қарши турди. Плутарх кейинги тенгсиз кампанияни тасвирлайди:

У [Метеллус] оғир пиёдалар билан мунтазам уруш олиб боришга одатланган эди. У кучли, оғир пиёдалар блокига қўмондонлик қилишни яхши кўрарди. Ушбу тузилма яқин чорак жангида душманни орқага суриш ва мағлуб этиш учун ажойиб тарзда ўргатилган. Тоғлар узра шамолдек сузиб юрган одамларни тинмай таъқиб қилгани учун, у душманлари каби - чодирсиз ёки гулхансиз доимий очликка чидаш учун кўтарилиши керак эди. Ибериялик жангчиларнинг энгил зирҳлари ва натижада чаққонлиги Серториуснинг доимий эътиборини ўзгартириб, вазиятни ўзгартирганини англатади, то Метеллус ақли етгунча. Метеллус энди ёш эмас эди ва ёшлигидаги кўплаб қаҳрамонлик мусобақаларидан сўнг у энди энгиллик ва ҳашаматга мойил эди, Серториус эса этук кучга тўла эди. ... Серториус Метеллусни якка курашга чорлаганида, Метеллус

Милоддан аввалги 79 йилда Тагусга бўлган муваффақияциз туртки ва эрамиздан аввалги 78 йилда Лакобригада Серториус томонидан мағлубиятга учраганидан сўнг, Пиус Галлиа Трансалпина губернатори Лусиус Манлиусдан ёрдам сўрашга мажбур бўлди, аммо Манлиус Серториуснинг легионери Лусиус Хуир томонидан мағлуб бўлди. Пиреней ярим оролига кириб, чекинишга мажбур бўлди. Натижада чарчаган Пиус ўз вилоятидан (Ҳиспаниа Ултериор) қувиб чиқарилди. Метеллусда, эҳтимол, хавфсизлик муаммоси бўлган. Серториуснинг лагерида кўплаб айғоқчилар борлиги ҳақида миш-мишлар тарқалди. Кейинчалик бир ёш офицер Метеллусдан буйруқларидан бирининг мақсадини сўради. Метеллус жавоб қайтарди: „Агар орқамдаги кўйлак хаёлимни билса, мен уни ечиб, оловга ташлаган бўлардим“.

Милоддан аввалги 78 йилдаги консуллар ўз ваколатлари тугаганидан кейин Метеллус Пиусга проконсул сифатида қўшилишдан бош тортганларида, милоддан аввалги 77 йил охирида Сенат Пиуснинг Серториус қўлида давом этаётган тескариларини эшитиб, Гней Помпей Магнусни Пиусга бериш учун катта қўшин билан юборишга қарор қилди. Пиус губернаторлиги муддатини узайтирган пайтда у қандай ёрдам бера олди. Иккала эркак ҳам яхши ишладилар, лекин Серториуснинг ўзи билан ҳар қандай учрашувда ғалаба қозониш қийин эди. Милоддан аввалги 76-йилда Помпей келиши билан Серториус Лаурон жангида Помпей армиясига катта талофатлар бериб, диққатини унга қаратди. Афсуски, Серториус учун унинг легионерлари Метеллусни ушлаб тура олмадилар ва у Помпейни қутқариш учун ўз вақтида етиб келди. Серториуснинг легатлари Метеллус ва Помпейга қарши кўпроқ муваффақият қозонишди. Милоддан аввалги 75-йилда Помпей Валентия жангида Серториуснинг легионерлари Перпенна ва Геррениусни, Метеллус эса Италиcа жангида Хиртулейни мағлуб этди.

Италиcа [ манбани таҳрирлаш ]

Асосий мақола: Италиcа жанги

Жанг Метеллуснинг Серториус урушидаги биринчи йирик ғалабаси эди. Бу Метеллус армиясини ғарбий театрдан озод қилди ва унга шарқий театрда Серториуснинг орқа томонига қарши юришга рухсат берди.

Метеллус ва Хиртулей Рим мустамлакаси Италиcа яқинида юришганида, Хиртулей рақибини қаттиқ жангга мажбурлашда хатога йўл қўйди. У тонг отиши биланоқ қўшин йиғиб, Метеллуснинг қароргоҳига йўл олди. Метеллус ҳам ўз қўшинларини тўплади, лекин уларни ўз қўшинлари орқасида тушгача ушлаб турди. Ҳаво жуда иссиқ эди ва Хиртулейнинг қўшинлари тезда қизиб кетди, Метеллуснинг легионерлари эса нисбатан янги бўлиб қолди. Унинг душмани соатлаб лагери олдида тўпланиб қолгани учун Метеллус уларнинг феъл-атворини ўрганиш ва шунга кўра ўз режаларини тузиш учун кўп вақтга эга эди. У Хиртулей ўзининг энг кучли бўлинмаларини жанг чизиғининг марказига жойлаштирганини кузатди.

Жанг ниҳоят бошланганда Метеллус ўз марказини ушлаб турди ва қанотларда ғалаба қозонишга эътибор қаратди. Рақибининг қанотларини мағлуб этгандан сўнг, у Хиртулейнинг марказини ўраб олди ва уларни ўлдирди. Бу деярли бир ярим аср олдин Каннада Ганнибал томонидан қўлланган классик тактика эди. Хиртулей Италиcа да 20 000 аскарини йўқотди ва Помпейга қарши курашаётган қўмондони Серториусга қўшилиш учун шимолга қочиб кетди.

Суcро ва Сагунтум [ манбани таҳрирлаш ]

Асосий мақолалар: Сукро жанги ва Сагунтум жанги (милоддан аввалги 75 йил)

Метеллус Сукрода деярли мағлубиятга учраганидан кейин Помпейга ёрдамга келди. Кейин улар Серториусни ичкари томон Сегонтия деган шаҳарга кузатиб боришди ва ниҳоят Серториуснинг ўзига қарши жангда ғалаба қозонишди. Метеллус ўз одамлари томонидан император деб тан олинган.

Плутархнинг таъкидлашича, бу жанг Серториусга мажбурланган. Бу, эҳтимол, ўзларининг туғилган шаҳарларидан бири бўлган Сегонтияни ҳимоя қилмоқчи бўлган келт-ибер қўшинлари томонидан қилинган. Жанг тушда бошланиб, тунгача давом этди. Серториус биринчи бўлиб Помпей билан, унинг легионерлари Перпенна ва Хиртулей Метеллус билан жанг қилди. Хиртулей йиқилганидан сўнг, Серториус Перпенна билан ўрнини алмаштирди ва Метеллусга шахсан бир неча ҳужумлар уюштирди. (Серториус Метеллуснинг қўшини ўз бошлиғисиз парчаланади деб ҳисоблаган бўлиши мумкин.) Метеллус ўз жойида турди ва жанг пайтида у найзадан ярадор бўлди. Бу жангда бурилиш нуқтаси бўлди, чунки Метеллуснинг одамлари қасос олиш учун қарши ҳужумга ўтишди ва иберияликларни ортга қайтаришди.

Буни [Метеллуснинг яраланганини] кўрган ёки эшитган барча римликлар ўз қўмондонини ташлаб кетиш фикридан уялдилар. Худди шу воқеа уларни душманга қарши ғазабга тўлдирди. Шундай қилиб, улар Метеллусни қалқонлари билан ўраб, уни хавфдан олиб кетишди. Кейин улар иберияликлар устига бақувват йиқилиб, уларни орқага итариб юборишди. Ғалаба томонларни ўзгартирди.Плутарх

Кейин Метеллус ўз қўшинларини дам олишга қарор қилди ва қароргоҳ қурди. Бу орада Серториус ўз одамларини қайта тўплади ва кечқурун Метеллуснинг лагерига кутилмаган ҳужум уюштирди ва унинг заиф ҳолатидан фойдаланиб, уни хандақ билан кесиб ташлашга ҳаракат қилди. Афсуски, Серторияликлар учун Помпей ва унинг қўшини энди пайдо бўлди ва уларни чекинишга мажбур қилди. Жанг давомида Помпей 6000 аскарини йўқотди, Серториус эса атиги 3000 кишини йўқотди, аммо бунинг олдини олиш учун Перперна 5000 га яқин аскарини йўқотди. Метеллуснинг йўқотишлари номаълум, аммо бу ҳам муҳим бўлиши керак эди.

Якуний йиллар [ манбани таҳрирлаш ]

Метеллус Пиус милоддан аввалги 75-74 йиллар қишини Галлияда ўтказди ва у ерда икки легионни қўшимча куч билан қабул қилди. Милоддан аввалги 74 йилда Испанияга қайтиб келгач, у Калагуррис қамалида Помпейга қўшилишдан олдин Билбилис ва Сегобрига шаҳарларини эгаллаб олди. Серториус яқинлашганда, улар қамални кўтаришга мажбур бўлишди, шундан сўнг Пиус Галлияга қайтиб келди. Кейин у Серториусга хиёнат қилган ҳар қандай римга 100 та кумуш ва 20 000 акр ер мукофотини таклиф қилди. Натижада Серториус ўзининг римлик қўриқчисига ишонмай қўйди ва уни испан қўриқчисига алмаштирди. Милоддан аввалги 73-йилда давом этган муваффақиятлар унинг тинчланишини ва Помпейга урушнинг сўнгги босқичлари юкини ўз зиммасига олишга имкон берди, Серториус эрамиздан аввалги 72 йилда ўлдирилди. Серториус қўзғолони тугагандан сўнг Ҳиспаниа Ултериорда янги солиқларни жорий қилди. Пийнинг губернаторлиги милоддан аввалги 71 йилда уруш тугаши билан тугади. У Алп тоғларини кесиб ўтгандан кейин ўз қўшинини тарқатиб юборди ва милоддан аввалги 71 йил 30-декабрда Помпей билан бирга ғалабани нишонлади. Ғалаба қозонишидан қатъий назар, саккиз йиллик қаршилик давомида у Серториусни тўлиқ мағлуб эта олмади ва Серториус ўз одамлари томонидан ўлдирилгандан кейингина исёнчилар Метеллус Пиуснинг ҳарбий қобилиятидан воз кечишга мажбур бўлди.

Кейинги мартаба [ манбани таҳрирлаш ]

Испаниядаги Помпей билан иш муносабатларидан қатъи назар, Метеллус Пиуснинг сиёсати унинг эрамиздан аввалги 60-йиллар давомида Помпейнинг давом этган тартибсиз магистрлик мартабасига қарши эканлигини англатарди. Помпей асосан дахлсиз бўлса-да, сенаторларнинг норозилиги унинг мижозлари ва (собиқ) қўл остидагиларга ташриф буюриши мумкин эди. Собиқ плебей трибуни ва Помпейнинг ҳамкори Гай Корнелий маестларда айбланганда, прокуратура Помпейга қарши бўлган бир қанча асосий собиқ консулларни, шу жумладан Метеллус Пиусни гувоҳ сифатида чақирди.

Метеллус Пиус таниқли шоир Аулус Лиcиниус Арчиаснинг дўсти ва ҳомийси эди. Пиус тахминан милоддан аввалги 63-йилда вафот этган, ўша йили Юлий Цезар унинг ўрнига Понтифех Махимус лавозимини эгаллаган.

Оилавий муносабатлар [ манбани таҳрирлаш ]

Квинт Кесилийнинг табиий фарзандлари йўқ эди. Шунинг учун у ўз васиятига кўра, Патрисийлар оиласининг аъзоси Корнелияни, Публиус Корнелиус Сcипио Насиканинг ўғлини ва Луcиус Лиcиниус Крассуснинг она томонидан набираси, Кинтус Муcиус Сcаэвола Аугурнинг невараси ва Гаиус Лаэлиус Сапиэнснинг чеварасини қабул қилди. Ота томонидан бу зодагон Метеллус Македоникнинг набираси эди ва шунинг учун уни асраб олган отасининг учинчи амакиваччаси эди. Қабул қилинган пайтда, янги Кесилий вояга этган одам эди, лекин у ҳали ҳеч қандай тарзда ўзини кўрсатмаган эди. У Қуинтус Cаэcилиус Метеллус Пиус Сcипио Насиcа номини олдиМилоддан аввалги 52 йилда консул ва Буюк Гней Помпейнинг қайнотаси бўлди.

Бадиий адабиётда [ манбани таҳрирлаш ]

Метеллус Пиус - „Римдаги биринчи одам“ , "Ўт тожи „ ва Коллин Маккаллонинг “Фортуне севимлилари " романларидаги таниқли қаҳрамон. Романларда у дудуқланиши билан тавсифланади ва замондошлари, жумладан, Сулла томонидан „чўчқачи“ деб номланади.

У, шунингдек, Жон Маддокс Роберцнинг СПҚР сериясида хаёлий бош қаҳрамон Деcиус Cаэcилиус Метеллуснинг амакиси сифатида тилга олинган.

Эслатмалар [ манбани таҳрирлаш ]

^ Cиc. П. Қизил. 37; Реклама Қуир. 6; Арк. 6; Велл. ИИ 15, 3
^ Салл. Иуг. 64, 4; Плут. 8, 4 март
^ Броугҳтон ИИ, бет. 5
^ Броугҳтон ИИ, бет. 37
^ Бреннан, п. 377; Филипп Матйсзак, Катаклизм милоддан аввалги 90 йил , п. 108.
^ Бреннан, п. 378; Броугҳтон ИИИ, 41-бет
^ Бреннан, 377-378-бетлар
^ Броугҳтон ИИ, п. 42; Бреннан, п. 378; Диод. ХХХВИИ 2, 9—11; Илова. Милоддан аввалги И 53; Ауc. Вир. Касал 63, 1.
^ Cиc. Брут. 305
^ Броугҳтон ИИ, п. 47
^ Ловано, п. 44; Броугҳтон ИИ, п. 47
^ Бреннан, п. 379; Броугҳтон ИИ, п. 47
^ Ловано, бет. 71
^ Ловано, бет. 115; Бреннан, бет. 543
^
^ Филипп Матйсзак, Серториус ва Испания учун кураш, 67-бет
^ Броугҳтон ИИ, бет. 55
^ Броугҳтон ИИ, бет. 60
^ Ловано, бет. 95
^ Броугҳтон ИИ, бет. 61
^ Груэн, бет. 7 ва 18
^ Бреннан, бет. 381; Ловано, бет. 115
^ Ловано, бет. 120
^ Броугҳтон ИИ, бет. 68
^ Броугҳтон ИИ, бет. 78
^ Броугҳтон ИИИ, бетлар. 40-41
^ Броугҳтон ИИ, бет. 79
^ Cиc. Арк. 6—7, 9, 31
^ Смит, бет. 1060
^ Броугҳтон ИИ, бет. 84; Бреннан, бет. 506
^ Броугҳтон ИИ, бет. 82
^ Груэн, бет. 18
^ Филипп Матйсзак, Серториус ва Испания учун кураш , п. 80.
^ Бреннан, бет. 506; Броугҳтон ИИ, бет. 84
^ Филипп Матйсзак, Серториус ва Испания учун кураш , п. 81.
^ Плутарх, Серториус ҳаёти , 12-13 пассим
^ Саллуст, Ҳисториэс , 1.113; Оросиус, Cонтра Паганос , 5.23; Броугҳтон ИИ, 82, 86-бетлар; Бреннан, п. 506; Филипп Матйсзак, Серториус ва Испания учун кураш, 83–84-бетлар
^ Бреннан, п. 512
^ Филипп Матйсзак, Серториус ва Испания учун кураш , п. 85.
^ Груэн, 18–19-бетлар
^ Груэн, п. 19
^ Фронтинус, Стратагемс , 2.5.31; Плутарх, Помпей ҳаёти , 18.3; Плутарх, Серториуснинг ҳаёти , 18; Жон Лич, Буюк Помпей, 226–227-бетлар; Филипп Матйсзак, Серториус ва Испания учун кураш , 96-101-бетлар.
^ Плутарх, Помпей ҳаёти , 18; Жон Лич, Буюк Помпей , п. 48; Филипп Матйсзак, Серториус ва Испания учун кураш, 117-118-бетлар.
^ Ливи, Эпитоме , 91,4; Фронтинус, Стратагемс , 2.1.2 ва 2.3.5; Жон Лич, Буюк Помпей , п. 47; Филипп Матйсзак, Серториус ва Испания учун кураш , 118-119-бетлар; Броугҳтон ИИ, п. 93.
^ Фронтинус, Стратагемс , 2.1.2.
^ Филипп Матйсзак, Серториус ва Испания учун кураш , п. 119.
^ Фронтинус, Стратагемс , 2.3.5.
^ Жон Лич, Буюк Помпей , п. 48.
^ Аппиан, фуқаролик урушлари , 1.110; Плутарх, Серториуснинг ҳаёти , 19; Плутарх, Помпей ҳаёти , 18; Помпей Серториусни жангга жалб қилишдан олдин Метеллусни кутишдан бош тортди ва деярли қўшинини йўқотди.
^ Плутарх, Серториус ҳаёти , 21; Аппиан, Фуқаролар уруши , 1.110.
^ Плутарх, Серториус ҳаёти , 22; Бреннан, п. 508; Броугҳтон ИИ, п. 98
^Юқорига ўтиш:^{а б c} Плутарх,Серториуснинг ҳаёти, 21.
^ Аппиан, Фуқаролар уруши , 1.110.
^ Броугҳтон ИИ, п. 104; Бреннан, п. 508
^Юқорига ўтиш:^{а б} Жон Лич,Буюк Помпей, п. 51.
^ Метю Диллон, Лйнда Гарланд, Қадимги Рим: Эрта республикадан Юлий Цезарнинг ўлдирилишигача (2005), п. 92
^ Броугҳтон ИИ, п. 122; Смит, п. 1060
^ Саллуст тарихи. И 110—121; ИИ 28, 59, 68—70; ИИИ 45 М; ИВ 49 М; Лив. Пер. 91—93; Страбон ИИИ 4, 13; Валерий Максим ВИИИ 15, 8; ИХ 1, 5; Велл. ИИ 30, 2; Плут. Серт. 12—13; 19—22; 27; Помп. 18—19; Илова. Милоддан аввалги И 108—112, 115, 121; Иб. 101; Ауc. Вир. Касал 63, 2; Флорус ИИ 10; Эвтроп. ВИ 1, 3; 5, 2; Орос. В 23; Фронтинус Стратагемата И 1, 12; ИИ 1, 2—34 3, 5; 7, 5
^ Груэн, 262–265-бетлар
^ Груэн, п. 267

Адабиётлар [ манбани таҳрирлаш ]

Бреннан, Т. Кори, Рим Республикасидаги преторлик , жилд. 2 (2000)
Броугҳтон, Т. Роберт С. , Рим республикаси судялари, ИИ жилд (1952)
Броугҳтон, Т. Роберт С., Рим Республикасининг судялари, ИИИ жилд (1986)
Груэн, Эрич С., Рим Республикасининг охирги авлоди (1995)
Ловано, Майкл, Cинна даври: Кечки Республикачи Римнинг чодири (2002)
Смит, Уилям, Юнон ва Рим биографияси ва мифологияси луғати , ИИ жилд (1867)
Матйсзак, Филипп, Серториус ва Испания кураши (2013)

Сиёсий идоралар
Олдиндан М. Туллиус Деcула Гн. Корнелиус Долабелла	Милоддан аввалги 80 йил Рим консули Билан: Л. Корнелиус Сулла Феликс	Муваффақиятли П. Сервилиус Ватиа Ап. Клавдий Пулчер
Диний унвонлар
Олдиндан Қ. Муcиус Сcаэвола	Понтифех махимусмилоддан аввалги 81-63 йиллар	Муваффақиятли Юлий Цезар