Qum mushugi

Қум мушуги
Муҳофаза мақоми
	; Камайиб кетиш хавфи остида
Биологик классификация
Домен:	Эукариотлар;
Олам:	Ҳайвонлар;
Тип:	Хордалилар;
Синф:	Сут эмизувчилар;
Оила:	Мушуксимонлар;
Уруғ:	Фелис;
Тур:	Ф. маргарита;
Бинар номи
	Фелис маргарита;

Қум мушуги (лот.Фелис маргарита) – сув манбаларидан узоқда жойлашган қумли ва тошли чўлларда яшайдиган кичик ёввойи мушук.

Таксаномияси

Олимларга маълум бўлган биринчи қум мушуги 1858-йилда Жазоир Саҳрои Кабирида топилган. Бугунги кунга қадар у Ғарбий Саҳрои Кабир, Маракош , Жазоир, Нигер, Чад, Миср, Арабистон ярим ороли Яқин Шарқда бир нечта ажратилган жойларда қайд этилган. Ўрта осиёда у биринчи марта 1925-йилда Қорақум чўлида қайд этилган. Дунё миқёсидаги бу икки минтақа ўртасидаги катта тафовут 1948-йилда Уммондаги Руб ал-Хали воҳасида қум мушук териси топилганда қисман ёпилган. Фелис маргарита номи 1858-йилда Виcтор Лоче томонидан таклиф қилинган илмий ном бўлиб, у биринчи бўлиб Жазоирнинг шимолий саҳро ҳудудида топилган қум мушуги намунасини тасвирлаб берган^[1]. Бу тур намунаси ҳозирги кунда йўқолган ҳисобланади^[2]. Тур франсуз генерали Жан Аугусте Маргуэритте шарафига номланган^[3]. ХХ асрда қум мушукларининг қуйидаги турлари аниқланган:

Эремаэлурус тҳинобиус – 1926-йилда Сергей Огнев томонидан тур сифатида таклиф қилинган. Намуна Туркманистоннинг шарқий Қорақум чўлидан топилган. 1938-йилда Региналд Иннес Поcоcк ҳам уни тур сифатида эътироф этган, лекин Фелис тҳинобиус илмий номидан фойдаланиб, уни Фелис турига қўшиб қўйган. Кейинчалик Поcоcк уни илмий асарларида қум мушук кенжа тури деб қайд этган^[4].

Фелис маргарита меинертзҳагени — 1938-йилда Покоcк томонидан топилган Жазоир саҳросидан топилган қум мушуги турларидан бири^[5].

Фелис маргарита аиренсис — 1938-йилда Покоcк томонидан таклиф қилинган бу тур 1937-йилда Нигериядан топилган.

Фелис маргарита счеффели — 1974-йилда немис зоологи Ҳелмут Ҳеммер томонидан Покистоннинг Нушки чўлида тириклайин тутиб олинган.

Фелис маргарита ҳаррисони — Ҳеммер, Грубб ва Гровес томонидан 1976-йилда тур сифатида таклиф қилинган бу тур 1967-йилда Умм ал Самимда (Оман) тириклайин тутиб олинган.

Сони

ХХ асрнинг 60-йилларигача кўп бўлган, кейин эса сони кескин равишда камайиб кетган. 1980-йилларда саноқли даражада учраганлиги қайд қилинган. Қизилқум чўлининг марказий ва шимолий қисмида 1980—1990-йиллардаги ҳисоботларида келтирилишича:

Денгизкўл ясси текислиги – 1985—1989-йилларда

Бухоро вилоятида – 2010—2016-йилларда 6 марта учраган.

Кўздан яширин ҳаёт кечириши ва маълумотлар етишмаслиги туфайли айни пайтдаги сони ва унинг ўзгариш тенденсияларини аниқлаш қийин^[6].

Овқатланиши

Қум мушук одатда кундузи эр ости чуқурларида дам олади ва кечаси ов қилади. У майда кемирувчилар ва қушларни қидириш учун кечаси ўртача 5,4 км юради. Бундан ташқари, у заҳарли илонларни ўлдиради ва истеъмол қилади. Баҳорда урғочи икки-уч мушукчани туғади, улар бир ёшга тўлганида жинсий этук бўлади. Қум мушукининг экологик талаблари ҳали ҳам яхши тушунилмаган, чунки ёввойи қум мушуклари популяциясига қаратилган бир нечта чуқур тадқиқотлар ўтказилади.

Яшаш тарзи

Ёз пайтида тунда, йилнинг қолган вақтларида кундузи ҳам фаол ҳаёт кечиради. Болалари ёш бўлган даврини истисно қилган ҳолда, ҳаётининг кўп қисмини ёлғиз ўтказади. Қум мушукларида бўғозлик даври 60 кун атрофида давом этади ва 2 тадан 5 тагача болалайди. Мушукчалар апрел—май ойларида дунёга келади. Асосий озуқа обектлари – чўл кемирувчилари (қумсичқонлар, қўшоёқлар, баъзи—баъзида қуён) билан озиқланади^[6].

Тавсифи

Қумли ва оч кулранг мўйнаси билан у чўл муҳитида яхши камуфляжланган. Унинг боши ва танаси узунлиги 39-52 см, думи 23-31 см. Унинг 5-7 см калта қулоқлари бошнинг ён томонларида пастда жойлашган бўлиб, ер остида ҳаракатланадиган ўлжани аниқлашга ёрдам беради. Панжалари тагини қоплаган узун сочлари чўллардаги ҳаддан ташқари иссиқ ва совуқ ҳароратдан ҳимоя қилади. Қум мушукининг мўйнаси оч, қумли, изабеллин рангга эга, аммо бошнинг пастки қисмида, бурун, томоқ ва қоринда анча енгилроқ. Хира қизғиш чизиқ ҳар бир кўзнинг ташқи бурчагидан ёноқлар бўйлаб ўтади. Оёқ-қўлларида тўқ жигаррангдан қора ранггача бўлган чизиқлар бор, думи қора учи бўлиб, икки ёки учта қуюқ ҳалқалар билан алмаштирилади. Белгилар одамларга қараб фарқ қилади: баъзиларида доғлар ҳам, чизиқлар ҳам йўқ, баъзиларида заиф доғлар, баъзиларида ҳам доғлар, ҳам чизиқлар мавжуд. Унинг боши қумли жигарранг.

Ўзбекистонда тарқалиши

Қизилқум чўлининг қумли массивлари (Ёмонқум, Оқбайтал, Таспен ва бошқалар), Сандиқли, Кимерқум, Каттақум Қорақалпоқистондаги Устюрт чўлида кенг тарқалган. Ўзбекистонда тур ареалнинг шимолий қисмда яшовчилар қисмига кирувчи қум мушуклари жойлашган ҳисобланади^[6].

Манбалар

↑ „"Десcриптион д'уне ноувелле эспècе де Чат"“.
↑ "Лебенде арабисче Сандкатзе (Фелис маргарита Лоче, 1858)" [Ливе Арабиан санд cат (Фелис маргарита Лоче, 1858)]. Сäугетиэркундличе Миттеилунген. 1: 71–73.
↑ „"Фелис маргарита (Cарнивора: Фелидаэ)". Маммалиан Спеcиэс.“.
↑ „Слиwа, А. (2013). "Фелис маргарита Санд Cат".“.
↑ Поcоcк, Р. И. (1938). „Тҳе Алгериан санд cат (Фелис маргарита Лоче)“. Проcеэдингс оф тҳе Зоологиcал Соcиэтй оф Лондон. Б 108 (1): 41–46.
↑ ^6,0 ^6,1 ^6,2 „Ўзбекистон Республикасининг Қизил китоби том 2 2019“. 2023-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 23-октябр.

[1] „"Десcриптион д'уне ноувелле эспècе де Чат"“.

[2] "Лебенде арабисче Сандкатзе (Фелис маргарита Лоче, 1858)" [Ливе Арабиан санд cат (Фелис маргарита Лоче, 1858)]. Сäугетиэркундличе Миттеилунген. 1: 71–73.

[3] „"Фелис маргарита (Cарнивора: Фелидаэ)". Маммалиан Спеcиэс.“.

[4] „Слиwа, А. (2013). "Фелис маргарита Санд Cат".“.

[5] Поcоcк, Р. И. (1938). „Тҳе Алгериан санд cат (Фелис маргарита Лоче)“. Проcеэдингс оф тҳе Зоологиcал Соcиэтй оф Лондон. Б 108 (1): 41–46.

[:0-6] 6,0 ^6,1 ^6,2 „Ўзбекистон Республикасининг Қизил китоби том 2 2019“. 2023-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 23-октябр.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]