Ziyosfera

Qurbonjon dodxoh

Қурбонжон додхоҳ (қирғизча: Курманжан Датка, 1811-йил 22-май, Ўш яқинидаги Моди қишлоғи — 1907-йил 1-феврал, Ўш уезди) — „Олой маликаси“, „Жанубий малика“ ва „Халқ онаси“ номи билан ҳам танилган, Чор Россияси мустамлакачилигига қарши кўтарилган қўзғолон раҳбари. У Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида додхоҳ (малика) унвонига эга бўлган. Қўқон хонлиги вазири Олимбек додхоҳ Ҳасанбой ўғли (1800—1863)нинг рафиқаси. Россия император армияси полковниги (1876)[1]. Қурбонжон додхоҳ 5 ўғил ва 2 қизнинг онаси бўлган.

Қурбонжон додхоҳ қирғизча: Курманжан Датка
Таваллуди
Қурбонжон Маматбой қизи

22-май 1811-йил
Помир-Олай тоғлари, Ўш вилоятида
Вафоти 1-феврал 1907-йил(1907-02-01)
(95 ёшда)
Ўш (шаҳар), Ўш уезди, Россия империяси
Фуқаролиги Қўқон хонлиги ва Россия Империяси
Миллати Қирғиз
Дини Ислом
Турмуш ўртоғи Олимбек додхоҳ
Болалари Абдуллабек, Маҳмудбек, Ҳасанбек, Ботирбек ва Қамчибек
Отаси Маматбой

Ҳокимиятга йўл

Қурманжон Маматбай қизи Олой тоғларининг Ўш шаҳри яқинидаги Ўроқ (Ўрка) қишлоғида, Ўш чеккасида истиқомат қилган мунгуш қабиласидан бўлган қирғиз кўчманчилари оиласида туғилган[2][3]. У 18 ёшга тўлганда, Қурмонжоннинг ота-онаси уни қиздан икки баравар катта йигитга турмушга бермоқчи бўлган, бироқ у анъанани бузган ҳолда, уч йилдан сўнг куёвнинг уйидан қочиб, отаси Маматбойнинг уйига қайтиб келган[3].

1832-йилда Додхоҳ унвонига эга бўлган Қурманжон, Олой қирғизлари қабилаларига бошчилик қилган бой Олой Беки Олимбек Қурмонжонни никоҳ шартномасидан озод қилиб, ўзига қонуний хотин қилиб олади. Нодирабегим ва Увайсий каби ўзбек шоиралари таъсирида Қурбонжон додхоҳнинг дунёқараши шаклланади. Қурманжон унга беш ўғил туғди ва унинг доимий ёрдамчиси ва маслаҳатчиси эди. Уларнинг никоҳи 29 йил давом этган. Қўқон хонлигидаги кўплаб сарой фитналарида қатнашган Олимбек 1862-йили сарой тўнтаришларидан бирида тузоққа тушиб қолади ва вафот этади. Олимбек вафот этгач Қурбонжон додхоҳ эри ўрнига маълум муддат Андижон ҳокими бўлган, Кенгаш унинг эллик ёшли хотинига ўтган. Сўнгра фарзандларини олиб, ўз овулига жўнаб кетган. У Олай маликаси сифатида ном чиқарган.

Қурмонжоннинг ўзи нафақат Олой халқининг ҳурматига сазовор бўлган, балки ўзига содиқ бўлган 10 минг отлиқ қўшинга бошчилик қилган. Қўқон хони Худоёр Олой қирғизларини ўзига бўйсунувчи деб эълон қилиб, уларга солиқлар қўйганида, Олой маликаси бунга нафақат қарши чиқди, балки Худоёрхоннинг кўчманчиларга солиқ солишдан бош тортишга, ўзини Олойнинг янги ҳукмдори деб эътироф этишга ва Олй ҳудудини ўз қўлига ўрнашиб олишга муваффақ бўлади[4]. Ўзининг такаббурлиги билан танилган хон ўз қароргоҳида Қурбонжон додхоҳни энг олийжаноб бек сифатида кутиб олишга мажбур бўлади. Ўрта Осиё ва бутун мусулмон Шарқида биринчи марта аёл киши шарафига расмий зиёфат уюштирилди. Олой ҳукмдорини Бухоро амири Музаффархонжасур ва довюраклиги боис Қурбонжонга додхоҳ унвонини берган ва унга „Додхоҳ“ унвонини берган иккинчи ҳукмдор бўлган[5]. Ўша даврда Қурбонжон додхоҳ мусулмон давлатининг бошида турган аёлларнинг кичик тоифасига кирди.

Амир ёрдамида Қўқон тахтини қайта эгаллаган Худоёрхон Қурбонжон додхоҳни Олай водийсининг ҳокими қилиб тайинлайди (1865). Унинг катта ўғли Абдуллабек эса Ўш ҳокими қилиб тайинланган. Қурбонжон додхоҳ билан Қашқардаги Еттишаҳар уйғур давлати ҳукмдори Ёқуббек ўртасида яхши муносабатлар ўрнатилган.

Қурбонжон додхоҳнинг бош қароргоҳи Гулча қишлоғида жойлашган эди. Туркистонни кезиб, Олойга қирғиз чавандозлари ҳамроҳлигида борган рус олими А. П. Федченко таъкидлаганидек, Қурманжон „жуда катта обрўга эга, бизнинг чавандозлар бу ҳақда фақат катта ҳурмат билан гапирмаган“. Қўқон хонлари ҳам Олой ҳукмдорига эҳтиёткорлик ва ҳурмат билан муносабатда бўлиб, унинг исёнкор қирғиз халқи устидан ҳокимиятни сақлаб қолиш қобилиятини юқори баҳолаганлар[1][6].

Россиянинг экспансияси

Қаршилик

1876-йилда рус қўшинлари Қўқон хонлиги ҳудудига бостириб кириб, уни эгаллаган. Шу билан бирга жанубий қирғиз вилоятлари, хусусан, Олой бўйсундирилмаганлигича қолди. Қурбонжон додхоҳ ўзининг беш ўғли сингари Олой ҳудудида „оқ подшоҳ“ қўшинларининг пайдо бўлишига салбий муносабатда бўлиб, уларга қаршилик кўрсатишга қарор қилди  ва Олой қирғизларининг рус қўшинларига қарши курашига расман раҳбарлик қилди[7].

Датканинг ўғиллари Абдилдабек, Мамитбек, Асанбек, Ботирбек ва Қамчибеклар — Алимбек ва Қурбонжон додхоҳнинг ўғиллари Қирғизистон жанубидаги тоғли ҳудудларга жойлашиб, Помир-Олой ҳудудига кириб келган рус бўлинмаларига қарши кураш бошладилар. Қурмонжон-датка ўғиллари бошчилигидаги бир ярим минг отлиқ Гулчадан 25 верст узоқликдаги Жанйриқ тоғининг етиб бўлмайдиган қисмида жойлашган. 1876 ​-йил 25-апрелда қирғиз ва рус қўшинлари ўртасида биринчи кенг кўламли жанг бўлиб, у кун бўйи давом этди. Рус отряди душманни ўз позицияларидан сиқиб чиқаришга муваффақ бўлди: катта йўқотишларга учраган Олойлар чекинишга мажбур бўлишди[8].

Жанглар пайтида Қурбонжон-датка ўз қишлоқлари билан Қашқар чегарасидаги Кўксу водийсига кўчиб ўтган, аммо бу ерда Қурбонжоннинг барча қишлоқлари ҳимоясизлиги туфайли уйғур кўчманчилари томонидан мағлубиятга учраган. Чорвасининг кўп қисмини йўқотган қирғиз ҳукмдори Афғонистонга қочишга уриниб, Олойга қайтиб келди. Бу уриниш муваффақияциз якунланди: 29-июл куни Шабдон-ботир бўлинмалари Қурмонжон-датканинг изидан бориб, уни босиб олдилар. Княз Витгенштейн маликанинг Олой қирғизларига катта таъсирини ҳисобга олиб, Қурбонжонни оддий асир сифатида эмас, балки алоҳида шараф билан Олойда жойлашган штаб-квартирага кузатиб қўйди. Унга иммунитет ва тўлиқ хавфсизлик кафолатланган.

Россия билан ярашиш

Михаил Скобелев

Қурбонжон додхоҳ қароргоҳида уни Фарғонанинг биринчи ҳарбий губернатори, рус-турк урушининг бўлажак қаҳрамони, генерал Михаил Скобелев қабул қилди. Рус генерали анъанавий Шарқ одатларига риоя қилиб, уни ширинликлар билан муомала қилди, ҳукмдорга фақат „малика“ деб мурожаат қилди ва афсонага кўра, у билан суҳбатни қуйидаги сўзлар билан бошлади: „Оҳ, қанча мард ўғилларнинг онаси! Мени ҳам ўз ўз ўғлинг деб бил“, деб Қурмонжон даткага жуда хушомад қилган. Суҳбатдан сўнг генерал шахсан ўзи „Жанубий малика“га брокар либос кийди. Датка Скобелевнинг ўғилларига қаршиликни тўхтатиш тўғрисида мактуб ёзиш ҳақидаги илтимосига рози бўлди, лекин фақат унинг барча тарафдорлари, биринчи навбатда ўғиллари учун кечирим ваъдаси, шунингдек, иккинчисини янги ташкил этилган ҳокимиятда бошқарув лавозимларига тайинлаш эвазига. Туркистон умумий ҳукумати волостлари. Генерал рози бўлди ва кейин Қурмонжон-Датка Олой қирғизлари эрларини Россия империясига қўшиб олишини расман эълон қилди. Бунинг учун Россия ҳукумати унга полковник унвонини берди[8].

Россияга қўшиб олингандан сўнг Олой ҳудудида бешта волост ташкил топди, улардан тўрттаси: Кичи-Олай, Наукат , Гулчин ва Ўзган  — Қурманжон-датка шартига кўра, унинг ўғиллари Қамчибек, Мамитбек, Асанбеклар тасарруфига ўтди. ва Ботирбек. Фақат маликанинг тўнғич ўғли Абдилдабек Олойга қайтмади. У Маккага ҳаж зиёратига борган, бироқ сўнгги жангларда олган жароҳатлари туфайли йўлда вафот этган. Марказий Осиёга сафари чоғида Қурманжоннинг таржимаи ҳоли билан қизиққан ва унинг яқинлари билан шахсан мулоқот қилган рус ёзувчиси, „Народная воля“нинг собиқ аъзоси Иван Ювачев (ёзувчи Даниил Хармснинг бўлажак отаси) унинг ўғиллари кўпинча ҳокимият ва унинг манфаатларини суиистеъмол қилишини ёзади. ўз ваколатларидан жиддий равишда ошиб кетган.

Кейинчалик, Қурбонжон додхоҳ Россия ҳукумати билан дўстона муносабатлар ўрнатиш йўлини белгилади. Бунга асосан ўша пайтда қирғизлар орасидаги роли сезиларли даражада ошган Шабдан ботир ёрдам берди[9].

Россия ичидаги сиёсат

Михаил Ионов

Энди мана шундай осойишта даврда айтмоқчиман: бутун халқим, ўзим ва яқинларим ҳеч қачон сизга қарши фитна уюштирган эмас. Биз томондан ҳеч қандай зарар йўқ. Халқим ёмонлик қилса, хиёнат қилса, мен айбдорни қаттиқ жазолайман, умримнинг охиригача пушаймонлик азобига чидайман ... Маматбой қизи Қурбонжон додхоҳ.

— Қурбонжон додхоҳнинг генерал-губернатор Михаил Ионовга мактубидан.

Қурбонжонни шахсан таниган россиялик сиёсий ва ҳарбий арбоблар: Лев Костенко, Михаил Ионов, Константин Кауфман  унинг дунёвий донолиги ва ватандошлари орасида ғайриоддий ҳурматини қайд этдилар. Кўпгина амалдорлар маслаҳат сўраб шахсан Додхоҳга мурожаат қилишади[9]. Ўш уездининг биринчи бошлиғи маёр (кейинчалик полковник) М. Ионов билан Қурбонжон додхоҳ узоқ йиллар давомида дўстона алоқалар олиб борган, узоқ ёзишмалар олиб борган, совғалар ва фотосуратлар алмашишган[8].

1881-йилда Туркистон губернатори Кауфман уруш вазири Дмитрий Милютинга мурожаат қилиб, Қурбонжон додхоҳга ҳар йили 500 рубл миқдорида нафақа беришни сўрайди. Бироқ, Россия империяси Молия вазирлиги Додхоҳ ҳукуматдан нафақа олиш ҳуқуқига эга эмас ва бундан ташқари, кичик ерлардан даромад олган деб ҳисоблайди. Шунинг учун ёрдам миқдори 500 дан 300 рублгача камайтирилади[9].

Рус армиясининг Помир юришлари пайтида Қурбонжон додхоҳ ўз халқига полковник Михаил Ионов отрядига озиқ-овқат етказиб беришни буюрди[10]. Собиқ Қўқон хонлиги ҳудудидаги кўплаб қўзғолонлар чоғида ўзини эҳтиёткор тутиб, ўзини россияпараст ёки бетараф позицияни эгаллашни афзал кўрган[3].

Ўғилнинг ҳибсга олиниши ва ўлими

1893-йилда рус божхона инспектори икки қўриқчи ҳамроҳлигида Қурбонжон додхоҳ ўғилларидан бири, Қамчибекнинг уйига тинтув ўтказган ҳолда келади. Қамчибек бу даврда Афғонистондан Қашғар орқали олиб ўтилган контрабанда юкини олгани ҳақида маълумотга эга бўлади. Ўша вақтида Қамчибек уйда йўқ эди. Божхоначилар унинг рафиқасида заргарлик буюмлари бор, деган баҳона билан унинг ўрим-сочини кесиб, ҳақорат қиладилар, Қамчибекнинг нукери Оқбалбон бекига бехабар бунинг учун қасос олишга қарор қилиб, қоровулни ҳам, иккала қоровулни ҳам ўлдиради.

Олимбекнинг акасининг ўғли Қорасакал Қамчибекнинг Ўшдан Олойга бир кечада бурилиб кета оладиган жўрғони борлигини айтиб, унга туҳмат қилади. Текширув шуни кўрсатдики, „Жорго“ белгиланган муддатни бажарган. Бу Қамчибекка қарши асосий далил бўлди. Қамчибек билан бирга унинг укаси Мамитбек, жияни Арстанбек, шунингдек, набираси Мирзапаяс ва нукер Акбалбан контрабанда ва божхона ходимларини ўлдиришда айбланиб ҳибсга олинган. Улар икки йил қамоқда ўтириб, ҳукм чиқарилишини кутдилар. Бу ишда жами 21 киши ҳибсга олинган[8].

Собиқ ҳукмдор генерал-губернатор Повало-Швейковскийнинг ҳузурига Марғилонга бориб, ундан ўғиллари ва набираларини кечиришини сўрайди[11]. У Мамитбек, Арстанбек ва Мирзапаясни ўлимдан қутқаришга муваффақ бўлди — Иркуцк вилоятида ўлим жазоси оғир меҳнат билан алмаштирилди. Қурбонжоннинг суюкли ўғли Қамчибекни қутқариб бўлмади. 1895-йил 3-мартда Ўшнинг марказий майдонида онаси кўз ўнгида Акбалбон билан бирга осиб ўлдирилган. Афсонага кўра, осиб қўйишга биринчи уриниш муваффақияциз тугади — арқон узилиб, Қурбонжон жазони бекор қилишни сўраб: „Яртаган бунга қарши“, дейди. Аммо ижрони назорат қилувчи амалдор иккинчи буйруқ берган.

Қамчибек подшоҳнинг фармонига кўра авф этилган, деган версия бор, лекин маҳкум аллақачон қатл этилган, афв эса жуда кеч келган[12].  Севимли ўғлининг ўлими олдидан унинг сўнгги сўзида „ўлимга тик қара“ дейди. Ўғлининг ўлими Қурбонжонга кучли маънавий таъсир кўрсатди: аёл жамоат ҳаётини, мол-мулкини ташлаб, Ўш яқинидаги Мадий қишлоғига жойлашди.

  • Қурманжон-датканинг <ноwики

Ўтган йиллар

Маннерхайм ва франсуз шарқшуноси Пол Пеллиот Қурбонжон додхоҳ уйида. Чапдан ўнгга: Пол Пеллиот, даниялик Курманжон, унинг набираси Густав Маннерхайм

Олай маликасининг довруғи ҳатто Санкт-Петербургдаги император саройигача етиб борган[2]. Қурбонжон додхоҳ зоҳид бўлганидан кўп ўтмай, император Николай ИИ у ҳақида хабар топган ва у унга махсус қироллик совғаси — занжир ва жиға билан безатилган империянинг давлат герби тасвирланган олтин аёллар соатини, олмос ва атиргуллар билан беришга қарор қилган. Кўп сонли отлиқ қўриқчилар ҳамроҳлигида Ўш тумани бошлиғи Мади қишлоғига етиб келди ва „Жануб маликаси“га император совғасини тантанали равишда топширган.

1906-йил июн-июл ойларида, Қурбонжон додхоҳа ўлимидан олти ой олдин, машҳур Осиё экспедицияси пайтида рус саёҳатчиси ва Финляндиянинг бўлажак маршали Cарл Маннерҳеим Олой водийсидан ўтган. У Ўшда тўхтаб, собиқ қирғиз ҳукмдорининг уйига ташриф буюрган. Маннерҳеим ўзининг саёҳат кундаликларида Олой қирғизлари, ўз қароргоҳида Қурбонжон додхоҳ ўғли Асанбек билан мулоқоти ва албатта, „Олой маликаси“ билан учрашуви ҳақида хотираларни қолдирган. Маннерҳеим 96 ёшли муслима аёлнинг суратга тушишга ва ҳатто от минишга қанчалик осон рози бўлганидан ҳайратда эди[13].

Қурбонжон додхоҳ 1907-йил 1-февралда Мадий қишлоғидаги уйида вафот этган. Қурбонжон Ўшда 1895-йилда қатл этилган ўғли Қамчибек ёнига дафн этилган.

Шахсият

Қурбонжон додхоҳ отда ўтиради. Унинг невараларидан бири ёнида турибди. Сурат нуаллифи Густав Маннерхайм

Шерий истеъдод

Халқ тарихида Қурбонжон гўёки Зийнат номи билан шеърлар ёзган деган тахминлар мавжуд. Малика нафақат ўз она қирғиз тилида, балки туркий ва форс тилларида ҳам асарлар яратган. Унинг шеърий меросининг озгина қисми ҳозирги кунгача сақланиб қолган. Унинг қатл этилган ўғли Қамчибекка бағишланган мотам шеъри нисбатан кенг тарқалган. Уни бир қанча тилларга, жумладан рус тилига М. Рудов таржима қилган:

Лочин, ўғлим Қамчибек,
Бу ўлик дунёни тарк этасан,
Сиз нотўғри дунёни тарк этасиз,
Шафқациз аср тўр қўйди,
Сиз илмоққа тушиб қолдингиз
Руҳ сиз билан ажралади.
Мен қайғуларимни ағдардим,
Одамларни ёмонликдан қутқариш учун,
Юрагимга ғамимни яширдим,
Одамларни муаммога тортмаслик учун.
Бошингизни эгмадингиз,
Сиз отлиқ шарафини ҳимоя қилдингиз.
Курашдагидек, белигача яланг,
Ўлимни менсимаслик
чўққисида
Сиз жангга тайёрсиз
Мен қўрқмасдан юрдим.
Менинг содиқ ўғлим,
хайр, кечир.
Сиз муқаддас йўлдасиз!

Бироқ тарихий тадқиқотлар „Зийнат“ тахаллуси бошқа шахсга тегишли эканлиги, Қурбонжон додхоҳнинг билими кенг, ақли ўткир бўлса-да, ўқиш ва ёзишни билмагани исботланган[9].

Замондошлар хотиралари

Қурбонжон додхоҳнинг шахсий фазилатлари ҳақида жуда кам маълумотлар сақланиб қолган. Маълумки, у ўртача зоҳид эди ва шовқинли шаҳар ҳаётига қизиқмас эди. Шунингдек у қишни ҳам, ёзни ҳам кигиз уйида, Олой тизмаси ёнбағирларида кезиб ўтказган.

Қурбонжон додхоҳ ва Михаил Скобелев ўртасидаги суҳбатда бўлган рус армияси офицери Борис Тагеев маликани „кичкина қирғиз аёли, гарчи ёш бўлмаса ҳам, гўзал, қандайдир мўйнали кийимлар билан ишланган тўн кийган“ деб таърифлаган. Қурбонжоннинг кўриниши ҳақида бошқа хотиралар йўқ.

Иван Ювачев Қурбонжон билан шахсан таниш эмас эди, лекин унинг қариндошлари (хусусан, Мамитбекнинг ўғли) сўзларига кўра, у ўз китобида маликани шундай тасвирлайди:

Қурбонжон ўзининг узоқ ва чиройли нутқларида юксак ақл-заковат ва дипломатик қобилиятни намоён этган. Кексалигига қарамай, унинг кўзлари ҳали ҳам жонли чақнаб турар, юз хусусиятлари уни қирғиз аёлларидан ажратиб турадиган ўзига хос гўзалликни кўрсатарди.

— Иван Ювачов

Хотира

1994-йилги 50 сомлик сериясидаги банкнотдаги портрет
2002-йилги 50 сомлик сериясидаги банкнотдаги портрет
2009-йилги 50 сомлик сериясидаги банкнотдаги портрет

Олой водийсида ўттиз йиллик якка ҳукмронлик даврида Қурмонжон-датка ўзини фавқулодда давлат арбоби сифатида кўрсатди, датка ҳақидаги афсоналар авлоддан-авлодга ўтиб, бугунги кунгача етиб келган[14].

Қурбонжон нафақат Олой ва Қашқар қирғизлари орасида катта обрўга эга эди. Россия ва чет эллик саёҳатчилар, ҳарбий ва ҳукумат амалдорлари, мустамлакачи амалдорлар Қирғизистон жанубида бўлса, албатта, Қурбонжон додхоҳга ташриф буюришган. Қурмонжонликлар Ҳиндистондан Бухорога кетаётганда қор бўронига илиниб қолган икки инглиз эмиссарини ўлимдан қутқариб қолишганини тарихдан маълум[3][15].

„Олай маликаси“ европаликларда айниқса чуқур таассурот қолдирган. Афсонавий Қурбонжон додхоҳ ҳақидаги мақолалар, жумладан, унинг ҳаёти давомида ёзилган мақолалари рус, франсуз, немис, поляк ва бошқа кўплаб Европа нашрларида чоп этилган.

2002-йилда Қурбонжон додхоҳ ҳақидаги китоб уч тилда — қирғиз, рус ва инглиз тилларида нашр этилган. 2004-йилда Бишкекдаги эман боғида Эркиндик шоҳ кўчасида ҳукмдор ҳайкали ўрнатилган. Бишкек ва Ўш шаҳарларидаги кўчалар ҳам Қурбонжон додхоҳ номи билан аталган[16].

Қирғизистон банкнотларининг олд томонида Қурбонжоннинг портретини 50 сўмликнинг ҳар уч нашрнинг номиналида кўриш мумкин[17]. Орқа томонда  бир вақтлар Қурбонжон ҳудуди бўлган Ўзган шаҳридаги меъморий мажмуа тасвири жойлашган.

Қирғизистон-Россия Славян университети томонидан таъсис этилган халқаро мукофот Қурбонжон додхоҳ номи билан аталган. Мукофот бир неча бор турли мамлакатлардан фан, маданият ва сиёсат арбобларига, хусусан, Қозоғистон (Сара Назарбоева) ва Россиянинг (Людмила Путина) нинг биринчи хонимларига берилган[18]  ва Россия (Людмила Путина)  берилган[19].

2010-йил охирида Бишкекдаги „Ала-Тоо“ кинотеатрида Қурбонжон додхоҳ хайрия фонди ташаббуси билан яратилган З.Эралиэвнинг „Тоо хоншаси“ („Тоғ маликаси“) тўлиқ метражли ҳужжатли филмининг тақдимоти бўлиб ўтган. Тақдимотда расмий шахслар, жумладан, Қирғизистон президенти Роза Отунбаева иштирок этган.

Қурбонжон додхоҳ ноёб тарихий шахс бўлиб, у Қўқон хонлиги, Хитой ва Россия ҳукмронлиги давридаги ўта оғир даврда мас’улиятни ўз зиммасига олган. Унинг донолиги ва дипломатик маҳорати бизни ўлим ва ҳалокатдан қутқарган. У ҳар қандай қийин вазиятдан чиқиш йўлини топа олди, шунинг учун ҳам Россия ҳам, Қўқон хонлиги ҳам у билан ҳисоблашишга мажбур бўлди.

— Роза Отунбаева[20]

Қирғизистон Республикаси Президенти фармони билан 2010-йил 28-декабрда 2011-йилда мамлакатда Қурбонжон додхоҳ йили деб эълон қилинган ва бу йил туғилганига 200 йил тўлган эди. Президент Қурбонжоннинг икки эвараси, қирғизистонлик жамоат арбоби Чинибек Абдиқапаров ва иқтисод профессори Адилбек Султонбеков билан ҳам учрашди ва улар Роза Отунбоэванинг қарорига розилигини билдирди[21][22].

2014-йил 31-августда Қирғизистон Мустақиллиги кунида „Қирғизфилм“ ва „Айтиш филм“ киностудиялари томонидан режиссёр Содиқ Шер-Ниёз томонидан суратга олинган „Қурбонжон додхоҳ“ тарихий достон филмининг премераси бўлиб ўтган[23]. Бу Қирғизистон мустақилликка эришганидан кейин Қирғизистон Республикаси ҳукумати буйруғи билан суратга олинган биринчи тўлиқ метражли тарихий филмдир. Филм ХИХ асрда қирғизларнинг раҳбари бўлган ва халқ онаси саналган „Олой маликаси“нинг ҳаёти ва фаолияти ҳақида ҳикоя қилади. Филмнинг жаҳон премераси 2014-йил 22-август куни Монреал халқаро кинофестивалида бўлиб ўтган. 2014-йил октабр ойида филм Қирғизистон номидан „Хорижий тилдаги энг яхши филм“ номинациясида „Оскар“ мукофотига номзод бўлган. Бундан ташқари, филм Россиянинг „Ника“ кино мукофотига номзод бўлган.

Оммавий маданиятда

2014-йилда „Тоғлар маликаси“ (аслида "Қурбонжон додхоҳ" деб номланган) филми чиқди, унда унинг ҳаёти ҳақида ҳикоя қилинади[24]. Моди қишлоғида уй-музейи мавжуд. Фарғона ва Ўшда кўчалар, мактаблар унинг номига қўйилган.

Адабиёт

  • Ўзбекистоннинг янги тарихи. 1-китоб [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида), Т., 2000; Чоратегин Т., Омурбеков Т., Қирғизистон тарихи (ХИХ аср боши — 1917-йил), Жалолобод, 2000.
  • Саул Абрамзон Қирғиз халқи ва уларнинг этноген ва тарихий-маданий алоқалари. — Ленинград, 1971-йил.
  • Асқар Акаев Таниқли шахслар ҳақида. — Бишкек, 1999-йил.
  • Василий Бартолд Қирғиз ва Қирғизистон тарихига оид танланган асарлар. — Бишкек, 1998-йил.
  • Газиэв А. Қурбонжон додхоҳ — Олой тожисиз маликаси. — Бишкек, 1991-йил.
  • Қирғизистон — Россия: муносабатлар тарихи. Ҳужжатлар ва материаллар тўплами. — Бишкек, 1998-йил.
  • Мокрйнин В. П. Ўтмиш изидан. — Бишкек, 1986-йил.
  • Плоских В. қирғиз. Қўқон хонлиги. — Бишкек, 1977-йил.
  • Плоских В. Қирғизлар ва Қирғизистон тарихи. — Бишкек, 2000-йил.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „100 лет со дня смерти Курманжан-датки“ (деадлинк). Кыргыз эль (2007-йил 7-феврал). 2011-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  2. ↑ 2,0 2,1 Тамм Э. Э. Тҳе Ҳорсе Тҳат Леапс Тҳроугҳ Cлоудс: А Тале оф Эспионаге, тҳе Силк Роад анд тҳе Рисе оф Модерн Чина. — Ванcоувер: Доуглас & МcИнтйре, 2010. — П. 88. — ИСБН 978-1-55365-269-4
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 „Курманжан Датка“ (деадлинк). Известные люди Кыргызстана. Адвантоур Средняя Азия. 2011-йил 14-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  4. ↑ [милитера.либ.ру/мемо/руссиан/тагеэв_бл/04.ҳтмл Б. Л. Тагеэв. „Русскиэ над Индиэй“ (Воэниздат, 1998). Глава ИВ — „Олгин луг. Киргизская тамаша“]
  5. ↑ Тҳе Ҳорсе Тҳат Леапс Тҳроугҳ Cлоудс: А Тале оф Эспионаге, тҳе Силк Роад анд тҳе Рисе оф Модерн Чина — 87-88-бет. Қаралди: 1 эким 2020 (2017-йил 29-декабрда асл нусхадан архивланган). 
  6. ↑ „Кулбубу Бектурганова. «Кыргызстандын Асыл Кыздары». Бишкек, 2006“. 2018-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  7. ↑ „Кыргызстан в период Российской империи“. 2017-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Ювачев И. П. Курбан-Джан-Датха, кара-киргизская сарица Алая. Глави ИИИ и ИВ (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-12-30 санасида архивланган) // Исторический вестник. — № 12, 1907.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Васильев А. Алайская царица // Родина : журнал. Архивировано 26 январ 2013 года.
  10. ↑ Тагеэв Б. Л. На Востоке. Очерки и расскази из жизни на далёких окраинах Азии. — Варшава, 1902. — С. 103—120.
  11. ↑ Две жизни Курманджан-датки // Слово Кыргызстана. — 21.01.2011.[сайт ишламайди]
  12. ↑ „Кулбубу Бектурганова. «Кыргызстандын Асыл Кыздары». Бишкек, 2006“. 2018-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  13. ↑ Тамм Э. Э. Тҳе Ҳорсе Тҳат Леапс Тҳроугҳ Cлоудс: А Тале оф Эспионаге, тҳе Силк Роад анд тҳе Рисе оф Модерн Чина. — Ванcоувер: Доуглас & МcИнтйре, 2010. — П. 87. — ИСБН 978-1-55365-269-4
  14. ↑ „Кулбубу Бектурганова. «Кыргызстандын Асыл Кыздары». Бишкек, 2006“. 2018-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  15. ↑ „Кулбубу Бектурганова. «Кыргызстандын Асыл Кыздары». Бишкек, 2006“. 2018-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  16. ↑ „Кто есть Кто в Кыргызстане. Курманджан Датка“ (деадлинк). 2010-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  17. ↑ „Банкноты достоинством 50 сом“. Национальный банк Киргизской Республики. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  18. ↑ „Назарбаева Сара Алпысовна“ (деадлинк). WОК.кз. 2011-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  19. ↑ „Президент России во второй раз приедет в Киргизию“. Кйргйз-Пресс (29 ноября 2002). 2011-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  20. ↑ „Год Курманжан Датки“ (ўлик ҳавола — тарих ). Информационно-аналитический сайт Репорт.кг (2 января 2011). Қаралди: 2011-йил 9-феврал.[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  21. ↑ „Роза Отунбаева провела встречу с правнуками Курманджан датки“. Информационный портал Кыргызстана www.кгинформ.cом (2011-йил 21-январ). 2017-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  22. ↑ „В Кыргызстане стартовал кинокараван «Курманджан датка»“. Азаттык үналгысынын (2011-йил 28-январ). 2011-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-феврал.
  23. ↑ „Ревиэw: 'Курманжан Датка Қуээн оф тҳе Моунтаинс' а стирринг эпиc — ЛА Тимес“. 2015-йил 16-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 18-март.
  24. ↑ Ибраимов, Бакйт. „Кйргйзстан'с биггест эвер блоcкбустер ҳиц cинемас амид патриотисм пуш“. Тҳе Гуардиан (2014-йил 24-август). Қаралди: 2023-йил 18-апрел.

Ҳаволалар

Викиомборда „Қурбонжон додхоҳ“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Qurbonjon_dodxoh" dan olindi