Quturish
Қутуриш – нейротроп вирус қўзғатадиган ўткир юқумли зооноз касаллик; томир тортишиши, фалажлик, ҳиқилдоқ ва нафас мускулларининг спазми билан кечади. Қутуриш қадимдан маълум, уни сувдан чўчиш касаллиги деб ҳам аташган (қаранг Гидрофобия). Франсуз олими Луи Пастер ХИХ асрнинг 2-ярмида қутуриш касаллигига қарши ваксина кашф этди, шу сабабли қутуришга қарши тадбирларни амалга оширадиган барча муассасалар Пастер стансиялари деб юритила бошланди. Уларнинг фаолияти туфайли қутурган ҳайвон тишлаганидан сўнг вақтида эмланган миллионлаб одамлар ҳаёти сақланиб қолинди. Қўзғатувчиси қутуришнинг ёввойи вируси, у нерв ҳужайраларини танлаб жароҳатлайди. Вирус совуққа чидамли, музлатилганда узоқ сақланади. Ташқи муҳитда, шунингдек, қайнатилганда, 3-5% ли лизол, хлорамин эритмаларида тез нобуд бўлади.
Касалликнинг яширин даври ҳайвонларда 14-16 кун. Шундан кейин безовталик, йиртқичлик, хатти-ҳаракатнинг ўзгариши, кўп сўлак ажралиши кузатилади. Ҳайвон ҳеч нарса ичмай, емай қўяди. Сўнгра томир тортишиши, фалажлик бошланиб, ҳайвон ўлиб қолади. Одамга қутуриш вируси касал ҳайвон, асосан, ит, мушук ва бошқа жониворлар тишлаганида ёки сўлаги тери юзасига тушганида юқади. Одамда қутуриш касаллигининг яширин даври 15 кундан бир неча ойгача (ўртача 20— 30 кун) давом этади. Қутурган ит бўйин, юзни тишлаганда бу давр қисқароқ, оёқни тишлаганда узоқроқ бўлади[1].
Этиопатогенези
Касалликнинг қўзғатувчиси рабдовируслар гуруҳига мансуб. У кўпчилик иссиққонли ҳайвонлар учун патоген бўлиб, бемор касаллик клиник белгилари бошланишидан 7-8 кун олдин сўлаги билан вирус чиқара бошлайди. Шикастланган тери орқали киргандан кейин вирус нерв стволлари орқали бош мияга этиб боради ва унда шиш, қон қуйилиши ва нерв ҳужайраларининг дегенерациясини чақиради Вирус сўлак безларига тушади ва сўлак орқали ташқи муҳитга ажралади. Қутуриш махсус (специфик) энсефалитга ўхшаб кечади. Бир неча ойдан бир йилгача чўзилувчи инкубацион даврдан (кўпинча 20-90 кун) кейин бошланади. Инкубацион даврнинг давомийлиги инфицирланиш дозасига ва жароҳатнинг жойлашувига (мияга узоқ ёки яқинлигига) боғлиқ.
Клиник кўриниши
Инкубацион даврдан кейин касалликнинг продромал даври (давомийлиги 1-3 кун), бу вақтда эса кузатилади: тишланган жой шишади, тишланган жойга яқин жойлашган нервларда невралгия, умумий мадорсизлик, тана ҳароратининг ошганлиги, уйқунинг бузилиши. Кейин эса касалликнинг авж олиш босқичи бошланади: сувдан қўрқиш, тамоқ ва ҳиқилдоқ мушакларининг оғриқли қисқаришлари, баъзан сув ичишга ҳаракат қилганида нафаснинг тўхташи, кейинчалик эса оқаётган сувни кўрганда ёки овозини эшитганда, ёки сув ҳақида гапирганда мушаклар қисқариши. Хуружлар бир неча сония давом этади ва сўнади. Шу жумладан психомотор қўзғалиш хуружлари кузатилади: беморлар агрессив бўлиб қоладилар, бақиради, мебелларни синдириб одамга хос бўлмаган кучлар ишлатади.
Диагностикаси
Тишланган жароҳатнинг топилиши ёки ҳайвон сўлагининг шикастланган терига тушиши катта аҳамиятга эга. Одамда муҳим белгилардан бири бу сувдан қўрқиш, сув ёки овқатларни кўрганда ютиш мушакларининг спазми юз бериши туфайли беморлар ҳатто бир стакан сув ҳам ича олмайдилар. Ҳавонинг бир озгина ҳаракати ҳам мушаклар қисқаришига сабаб бўлади – аэрофобия. Сўлак оқишининг кучайиши бундай беморларга хос белгилардан бўлиб, сўлаги оғиз бурчагидан доим оқиб туради. Диагнозни лабораторияда тасдиқлаш талаб қилинмайди.
Даволаш
Касалликнинг белгилари бошланганидан кейин беморларни қутқариб бўлмайди. Даволашнинг самарали усуллари йўқлиги беморлар ҳаётини қутқариш муаммосини туғдиради. Беморлар аҳволини энгиллаштириш учун симптоматик муолажалардан фойдаланилади. Беморларни қоронғи ва тинч палаталарга жойлаштирилади. Ҳаракат қўзғалишларини тўхтатиш учун седатив воситалар буюрилади, тутқаноқ хуружлари кураресимон воситалар ёрдамида бартараф қилинади. Нафас бузилишларини трехеотомия ва сунъий нафас олиш аппаратига улаш билан бартараф қилинади[2].
Профилактикаси
Кучукларда қутуришни йўқотиш мақсадида дайди кучуклар йўқотилади. Касал ёки гумонли кучук тишлаган одамлар жароҳати тезлик билан қайнатилган илиқ 20% ли совунли сувда ювилади, кейинчалик эса 70% спирт ёки ёднинг спиртли дамламаси билан ишлов берилади. Иложи борича тезроқ ваксинация ўтказилиши зарур. Бунда антирабик зардоб ёки антирабик иммуноглобулин жароҳат деворларига ва атроф тўқималарга юборилади. Шуни билиш керакки эмлаш кучук тишлаганидан кейин 14 кун ичида ва қатъиян эмлаш қоидалари билан қилинсагина самарали бўлади, бу муддатдан кейин эса эмлашнинг хожати қолмайди. Қутуришнинг олдини олиш учун хонадонда боқиладиган итлар рўйхатга олиниши ва профилактик тарзда қутуришга қарши эмланиши лозим.