Quyi Mesopotamiya
Қуйи Месопотамия[1][2] — Месопотамиянинг тарихий ҳудуди. У Ироқнинг аллювиал текислигида Ҳамрин тоғларидан Форс кўрфази яқинидаги Фав ярим оролига қадар жойлашган.
Ўрта асрларда у фақат жанубий аллювиал текисликни ўз ичига олган[3] Савад ва ал-Жазира ал-сфлиа („Қуйи Жазира“) номи билан ҳам танилган[4]. Қуйи Месопотамия Шумер ва Бобилнинг ватани эди[5].
Делимитация
Ўрта аср араб географлари Ироқ ва Юқори Месопотамия (Жазира) ўртасидаги шимолий чегарани Фрот бўйидаги Анбардан Дажла бўйидаги Тикритгача бўлган чизиққа жойлаштирганлар, кейинчалик у Тикритдан ғарб томон ўтган чизиққа кўчирилди. Чегара Фрот дарёси бўйидаги Анбардан Ироққача бўлган шаҳрларни ўз ичига олган[3] .
Географияси
Тикрит шимолидан Ҳамрин тоғлари яқинида аллювиал текислик бошланади ва Форс кўрфазига қадар чўзилади. Бу ерда Дажла ва Фрот кўп жойларда текислик сатҳидан юқорида жойлашган ва бутун ҳудуд икки дарё ва қанот каналлари билан ўралган дарё делтасидир . Ироқнинг жануби-шарқий қисми ҳам дарёлар билан тўйинган тўлқинли кўллар билан ажралиб туради. Жуда катта майдон (15,000 км2 ор 5,800 кв ми) Ал-Қурнадаги икки дарёнинг қўшилиш жойидан бироз юқорироқда ва Дажланинг шарқида Эрон чегарасидан ташқарида чўзилган ботқоқлик бўлиб, Ҳаммар кўли деб номланади, у асрлар давомидаги сув тошқини ва этарли даражада дренажлаш натижасида юзага келган. Унинг кўп қисми доимий ботқоқдир, лекин баъзи қисмлари қиш бошида қурийди, бошқа қисмлари эса фақат кучли тошқин йилларида ботқоқликка айланади.
Дажла ва Фрот сувлари уларнинг қўшилиш жойидан юқорида кўп лой билан тўлдирилганлиги сабабли, суғориш ва тез-тез содир бўладиган сув тошқинлари делта ҳудудининг кўп қисмида катта миқдордаги лойли тупроқларни тўплайди. Шамолли лой чўкиндиларнинг умумий чўкишига ҳисса қўшади. Ҳисоб-китобларга кўра, делта текисликлари бир асрда қарийб йигирма сантиметр тезликда ҳосил бўлган. Баъзи ҳудудларда катта тошқинлар вақтинчалик кўлларда ўттиз сантиметргача лойқа чўкмаларга олиб келади.
Дажла ва Фрот дарёларида ҳам кўп миқдорда тузлар мавжуд. Булар ҳам баъзан ҳаддан ташқари суғориш ва сув тошқини туфайли ерга тарқалади. Юқори сув сатҳи, ёмон сирт ва ер ости дренажлари тузларни тупроқ ер юзаси яқинида тўплашга мойилдир. Умуман олганда, тупроқнинг шўрланиши Бағдод жанубидан Форс кўрфазига қадар ошади ва Амара жанубидаги минтақада ҳосилдорликни кескин чеклайди. Шўрланиш Ироқнинг марказий қисмида, Бағдоднинг жануби-ғарбидаги Милҳ кўли деб номланувчи катта кўлда акс этади. Милҳ кўлининг шимолида яна иккита йирик кўл бор: Тартар кўли ва Ҳаббанияҳ кўли.
Яна қаранг
- Ироқдаги Умайяд губернаторлари рўйхати
Манбалар
- ↑ Масрй, Абдуллаҳ Ҳассан. Преҳисторй ин Нортҳеастерн Арабиа - Абдуллаҳ Ҳассан Масрй - Гоогле Ксиążки, 19-сентабр 2014-йил. ИСБН 9781317848059. Қаралди: 30-апрел 2018-йил.
- ↑ „месо тоc“. Қаралди: 30-апрел 2018-йил.
- ↑ 3,0 3,1 Ле Странге 1905.
- ↑ Ҳитти, Пҳилип К.. Ҳисторй оф тҳе Арабс, 26-сентабр 2002-йил. ИСБН 9781137039828. [сайт ишламайди]
- ↑ „Студй“. маажоурнал.cом. 2018-йил 9-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 10-ноябр.