Quyosh botishi

Қуёш ботиши — Қуёшнинг уфқ чизиғидан ташқарида ботиши; бундай кириш вақти. Қуёш ботганда уфқ устидаги осмоннинг ёритилиши^[2].

Қуёш ботиш вақти астрономияда қуёш дискининг устки қирраси уфқ остида йўқолиб қолган пайт сифатида белгиланади^[3].

Қуёш ботиши 3 босқичга бўлинган аласакаранлıктан ажралиб туради, биринчиси фуқаролик аласакаранлığı бўлиб, у қуёш уфқ остида ғойиб бўлиши биланоқ бошланади ва уфқдан 6 даража пастга тушгунча давом этади, иккинчи босқич — денгиз, уфқдан 6 дан 12 градусгача бўлган аласакаранлıк ва учинчи, астрономик аласакаранлıк, қуёш уфқдан 12 дан 18 даражагача паст бўлган вақт ва аласакаранлığıн энг қоронғу лаҳзаси^[4]. Қуёш уфқдан 18 даража пастга тушганда ва энди осмонни ёритмаганда тун тушади^[5].

Шимолий қутб доирасидан шимолда ва Антарктика доирасининг жанубида жойлашган жойларда қуёш уфқдан пастга 1 кундан ортиқ ботмаганида „қутбли кун“ ҳодисасини кузатиш мумкин^[6].

Феномен

Қуёш ботиш вақти йил давомида ўзгариб туради, кузатувчининг Ердаги жойлашувига боғлиқ ва узунлик ва кенглик, шунингдек денгиз сатҳидан баландлик билан белгиланади^[7]. Қуёш ботиш вақтидаги кичик кундузги ва сезиларли ярим йиллик ўзгаришлар Ернинг эксенел эгилиши, Ернинг кунлик айланиши ва сайёранинг Қуёш атрофида йиллик эллиптик орбитадаги ҳаракати билан боғлиқ^[8].

Қиш ва баҳорда кунлар узайиб боради ва қуёш ботиши ҳар куни кечроқ бўлади, бу ёзги қуёшдан кейин содир бўлган охирги қуёш ботиш кунигача содир бўлади. Шимолий яримшарда охирги қуёш ботиши июн ойининг охири ёки июл ойининг бошида содир бўлади. Бу сана кузатувчининг кенглигига боғлиқ. Худди шундай, энг эрта қуёш ботиши қишки куннинг (21-декабр) эмас, балки тахминан 2 ҳафта олдин содир бўлади, бу яна томошабиннинг кенглигига боғлиқ. Шимолий яримшарда бу декабр ойининг бошида ёки ноябр ойининг охирида содир бўлади^[9].

Худди шундай ҳодиса жанубий яримшарда ҳам мавжуд, аммо тегишли орқага қайтиш саналари билан, энг эрта қуёш ботиши қишда тахминан 21-июндан олдин, ёзда эса тахминан 21-декабрдан кейин содир бўлади, бу яна жанубий кенгликка боғлиқ^[10]. Йил давомида қуёш чиқиши ҳам, қуёш ботиши ҳам ҳар куни бир оз кеч ёки бироз эрта бўлади. Ҳатто экваторда ҳам қуёш чиқиши ва қуёш ботиши йил давомида бир неча дақиқа олдинга ва орқага силжийди. Ушбу эффектлар аналемма ёрдамида қурилган. Файл:Сунсет ат тҳе сеа оф Азов.wебм

Ранг

Оқ қуёш нури атмосфера орқали кузатувчига ўтганда, нурнинг баъзи ранглари ҳаво молекулалари ва ҳаво зарралари томонидан тарқалиб, томошабин кўрадиган нурнинг охирги рангини ўзгартиради^[11]. Қисқа тўлқин узунлигига эга ёруғлик кўпроқ тарқалади. Ва кўк ёруғлик қисқароқ тўлқин узунлигига эга бўлгани учун, кўринадиган спектрнинг охирида у қизил рангга қараганда атмосферада кўпроқ тарқалади. Шу сабабли осмон кўк рангга эга^[12].

Қуёш чиқиши ва қуёш ботишида, унинг нурларининг атмосферадаги йўли узунроқ бўлганда, кўк ва яшил компонентлар деярли бутунлай йўқ қилинади ва узунроқ (сариқ, тўқ сариқ ва қизил) тўлқинлар қолади^[13]. Шунинг учун биз қуёш ботишини ва қуёш чиқишини илиқ сояларда кўрамиз. Бироқ, осмоннинг ранги нафақат ёруғликнинг бурчак остида ўтишига, балки атмосферадаги турли заррачалар сонига ҳам боғлиқ. Ёрқин сариқ-тўқ сариқ қуёш ботишини фақат атмосфера етарли даражада аниқ бўлганда кўриш мумкин. Зарралар қанча кўп бўлса, қуёш ботиши шунчалик қизғиш бўлади. Қуёш ботиши ранглари одатда қуёш чиқиши рангларига қараганда ёрқинроқ бўлади, чунки кечқурун ҳаво эрталабки ҳавога қараганда кўпроқ зарраларни ўз ичига олади^[14]. Бунинг сабаби шундаки, кундузи Қуёш Ер юзасини иситади, нисбий намлик камаяди, шамол тезлиги кучаяди ва чанг ҳавога кўтарилади^[15].

Баъзан қуёш чиқишидан олдин ёки қуёш ботгандан кейин яшил чироғни кўришингиз мумкин^[16].

Қуёш ботишининг энг хилма-хил рангларини осмоннинг қарама-қарши (ёки шарқий) қисмида қуёш ботгандан кейин, оқшом пайтида топиш мумкин. Об-ҳаво шароитларига ва мавжуд булутларнинг турларига қараб, бу ранглар кенг спектрга эга ва ғайриоддий нақшларни яратиши мумкин.