RNK-vaksina
РНК ваксинаси, рибонуклеин кислотасига асосланган ваксина — ваксина, унинг фаол қисми — рибонуклеин кислотаси (одатда матрица, мРНК), патогенга хос бўлган, оқсилни кодловчи. РНКнинг ўзидан ташқари, ваксина таркибида РНКни бузилишдан ҳимоя қилувчи ва РНКнинг ҳужайра ичига кириб боришини таъминловчи липид қобиғи мавжуд.
Ваксинали РНК ҳужайрага тушганда, оқсил синтезининг ҳужайра механизмлари РНКда кодланган оқсилни ишлаб чиқаради. Бу оқсил антиген вазифасини бажаради: организмнинг иммун тизими уни аниқлайди ва шу оқсилда ўрганади — организмда иммунитет ҳосил бўлади. Кейинчалик, патоген организмга тушганида, иммунитет тизими уни аллақачон маълум бўлган оқсил орқали танийди ва инфексияни йўқ қилади, бу касалликнинг ривожланишига йўл қўймайди.
Умумий тавсиф

РНК ваксиналари барча оқсил антигенларига қарши ишлаб чиқилган бўлиши мумкин, чунки РНК ваксинаси билан эмлашдан сўнг, РНК матрицасидан транслация пайтида оқсил ҳосил бўлади. Оқсиллар, масалан, вируслар, бактериялар ёки ўсмалардан (ўсимта антигени) келиб чиқиши мумкин. Вирусли юқумли касалликларга қарши иммунизация қилиш учун РНК ваксиналарини қўллаш, репродуктив патогенлар ёки уларнинг бўлаклари, ўлик ваксиналар сингари, бошқа организмга киритилмайди, фақат ҳужайраларга РНКни киритадиган ёрдамчи моддага эга мРНК антигенлари (трансфексия реагенти). Агар трансфексияланган мРНК ҳужайралар курашиш керак бўлган вируснинг ушбу компонентини вақтинча ифодаласа, эмланган одамнинг иммун ҳимояси антигенни парчалашни, ҳақиқий инфексия ҳолатида эса, уни табиий патогендан ҳимоя қилишни ўрганади. Натижа: хўжайин (одам ёки ҳайвон) иммунитетга эга бўлади.
Вирусга қарши мРНК-ваксинасини яратиш учун вируснинг ўзи керак эмас, унинг кетма-кетлаштирилган ва расшифровка қилинган геномига эга бўлиши кифоя. Ваксина мРНК вирус оқсилини (одатда вирус ҳужайрага кириш учун ишлатадиган сирт оқсили) кодлайдиган вирус геномидан қисқа генетик кетма-кетлик асосида яратилади. Синтезланган мРНК липид нанозаррачага жойлаштирилади, у ваксина мРНК ни ҳужайра ичига юборади. Ҳужайра ичида мРНК ҳужайранинг генетик механизми билан ўзаро таъсир қилади ва унда кодланган вирус оқсилини синтезлайди. Кейин бу оқсил ҳужайра юзасига чиқади, организмнинг иммун тизими эса унга реаксияга кириша бошлайди, бу реаксия давомида вирусли оқсилга иммун жавоб ҳосил бўлади[1].
РНК ваксиналарининг турлари
2018-йил учун уч турдаги РНК ваксиналари яратилган, уларнинг барчаси РНК матрицаси асослида[2]:
- Репликация қилинмайдиган мРНК ваксинаси;
- Ўз-ўзини репликация қилувчи мРНК ваксинаси;
- Дендритик ҳужайрали репликация қилинмайдиган мРНК ваксинаси.
Манбалар
Адабиётлар
- Горяэв, А. А. ДНК- и РНК-ваксини: современноэ состояниэ, требования к качеству и особенности проведения доклинических исследований : [арх. 14-февраля 2020] / А. А. Горяэв, М. В. Савкина, Ю. И. Обухов // БИОпрепарати. Профилактика, диагностика, лечениэ : журн. — 2019. — Т. 19, № 2. — С. 72-80. — дои:10.30895/2221-996Х-2019-19-2-72-80.
- Блаcкбурн Л. РНА ваccинес: ан интродуcтион : полиcй бриэфинг : [англ.] : [арх. 13-декабря 2020] / Лаура Блаcкбурн ; Университй оф Cамбридге. — ПҲГ Фоундатион, 2018. — Оcтобер. — 4 с.
Ҳаволалар
- Разбираемся, как действуют мРНК вакцины : ПП-ПФЕ-РУС-0170 : [арх. 26 сентября 2020] // Пҳизер. — 2020. — 22 июня.