Radiatsion kimyo
Бу мақолада ички ҳаволалар жуда кам. |
Радиацион кимё — кимёнинг ионловчи нурлар таъсирида моддада юз берадиган кимёвий жараёнларни ўрганадиган соҳаси. Кимёвий жараёнларни ионловчи нурлар таъсирида юзага келиши уларнинг моддалар молекулаларини ионлаш ва қўзғатиши билан боғлиқ. Радиацион кимё 1865—96 йилларда пайдо бўлди. Радиацион кимё даги дастлабки кузатиш ишлари нурларнинг фотография пластинкасига таъсир этиб қорайтиришидан бошланди. Кўп ўтмай радий нурларининг сувни кислород ва водородга парчалаши маълум бўлди. Радиацион кимё ривожининг кейинги босқичи ядро реакторларининг кашф этилиши билан боғлиқ бўлиб, 40-йиллардан кимё фанининг мустақил соҳаси сифатида шаклланди. Атом энергетикасида ишлатиладиган ҳар хил материалларга турлича нурлар таъсири ўрганилди. Атом реакторларининг ишлатилиши ва ядро ёқилғисининг қайта ишланиши сувнинг парчаланиш жараёнларини, юқори радиоактивликка эга бўлган технологик аралашмалардаги кимёвий ўзгаришларни тушунтириб беришни талаб қилди.
50-йиллар охирида радиацион кимёвий реаксиялар илмининг кенгайиши ва ядро нурлари манбаларининг кашф этилиши муносабати билан баъзи кимётехнология жараёнларини (кимёвий бирикмаларни парчалаш, углеводородларни оксидлаш, органик мономерларни полимерлаш) нурлар таъсирида амалга ошириш имконияти туғилди. Радиацион кимё технологияси мақсадларида гамма ускуналари ва электрон тезлаткичлар ишлатилади. Юқори энергияли электромагнит нурлар — рентген нурлари, унурлар, катта энергияли корпускуляр нурлар — тезкор электронлар, нейтронлар, протонлар, дейтронлар, азаррачалар, оғир ядро бўлиниши парчалари, ядро реакиияларида ҳосил қиладиган тепки ядро (заррачалар), тезлаштирилган кўп зарядли ионлар оқими ионловчи нурларга тааллуқлидир. Нурларнинг кимёвий таъсири самарадорлиги, одатда, радиационкимёвий маҳсул билан аниқланади. Радиационкимёвий маҳсул миқдори Г ҳарфи билан белгиланади.
Радиационкимёвий маҳсул деб, кимёвий системада 100 эВ ионловчи нурларни ютиш эвазига ҳосил бўладиган зарралар (молекулалар, ионлар ва эркин радикаллар ва ҳоказо)нинг абсолют миқдорига айтилади. Оддий реаксиялар учун Г нинг қиймати 1 дан 20 гача бўлса, занжир реаксиялар учун бир неча ўн минг молекула бўлиши мумкин. Баъзи кимёвий системаларда юз берадиган радиацион кимёвий жараёнларда кимёвий дозиметрлар (Мас, темирсулфатли, серийсулфатли дозиметрлар)дан фойдаланилади.
Радиационкимёвий синтезда кимёвий системаларга нур таъсир эттириб янги кимёвий моддалар олинади. Ионловчи нурлар занжирли жараёнларни иницирлашда кенг қўлланади. Бунга хлорлаш, сулфирлаш, оксидлаш, сулфохлорлаш, сулфоксидлаш, қўш боғларга бирикиш ва бошқа занжирли механизм бўйича борадиган бошқа радиационкимёвий синтез жараёнлари киради. Радиацион иницирлашнинг каталитик ёки фотокимёвий иницирлашга караганда бир қанча афзаллиги бор: системага иницирловчи моддалар қўшиш ва трани кўтариш зарурати йўқолади, кўпгина занжирли жараёнларнинг ёнғин ва портлаш хавфи билан боғлиқ бўлган бир қанча техник талабларини амалга ошириш мумкин бўлади. Лаб. тадқиқотлари ионловчи нурларнинг бир қатор элементорганик бирикмаларни, Мас, фосфорорганик ва қалаёрганик бирикмаларни синтезлашда яхши натижа беришини кўрсатди. Полимерларни радиацион модификациялаш ва каучукларни вулканизациялаш жараёнлари Радиацион кимёнинг мустақил саноат тармоғи ҳисобланади. Радиацион термик вулканизациялаш шиналарнинг сифатини анча яхшилайди. Радиацион кимёнинг кейинги ривожи бир катор фан ва техника сохалари билан чамбарчас боғлиқ. Ядро физикаси, атом энергетикаси (қаранг Атом электр стансияси), космик тадқиқотлар ва бошқа шулар жумласидандир.
Адабиёт
- Пикаев А. К. Современная радиационная химия, т. 1—3, М., 1986.
Саидаҳмад Хўжаев[1].
Манбалар
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |