Radiatsiya monitoringi
Радиация мониторинги радиация ёки радиоактив моддалар таъсирини баҳолаш ёки назорат қилиш ва натижаларни кўриш билан боғлиқ сабабларга кўра радиация дозасини ёки радионуклид ифлосланишини ўлчашни ўз ичига олади.[1]

Атроф-муҳит мониторинги
Атроф-муҳит мониторинги – бу атроф-муҳит манбалари ёки атроф-муҳитдаги радионуклидлар концентрацияси туфайли ташқи доза тезлигини ўлчаш.
Манба мониторинги
Манба мониторинги ионлаштирувчи нурланиш мониторингида қўлланадиган ўзига хос атама бўлиб, ИАЭА маълумотларига кўра, атроф-муҳитга чиқарилаётган радиоактив моддалардаги фаолликни ёки обект ёки фаолият ичидаги манбалар туфайли ташқи доза тезлигини ўлчашдир.
Шу нуқтаи назардан, манба радиация таъсирига олиб келиши мумкин бўлган ҳар қандай нарса, масалан, ионлаштирувчи нурланиш ёки радиоактив моддаларни чиқариш орқали. „Стандарт манба“ ибораси, шунингдек, ионлаштирувчи нурланиш метрологиясида калибрлаш стандарт манбаи бўлишнинг аниқ контекстида де-факто атама сифатида ишлатилади.

Турли радионуклидлар, атроф-муҳит муҳити ва обект турлари учун манба ва атроф-муҳит радиация мониторинги дастурлари ва тизимларини лойиҳалаш ва ишлатишнинг услубий ва техник тафсилотлари ИАЭА Хавфсизлик стандартлари серияси РС-Г-1.8 [2] ва ИАЭА хавфсизлигида келтирилган. Ҳисоботлар серияси № 64.[3]
Радиациядан ҳимоя қилиш воситалари
Калибрланган нурланишдан ҳимоя воситаларидан фойдаланган ҳолда амалий нурланиш ўлчови ҳимоя чораларининг самарадорлигини баҳолашда ва жисмоний шахслар томонидан қабул қилиниши мумкин бўлган нурланиш дозасини баҳолашда муҳим аҳамиятга эга. Радиациядан ҳимоя қилиш учун ўлчов асбоблари ҳам „ўрнатилган“ ва кўчма (қўлда ёки ташиш мумкин).
Ўрнатилган асбоблар
Ўрнатилган асбоблар ҳудуддаги умумий радиация хавфини баҳолашда муҳим бўлган жойларга ўрнатилади. Мисоллар ўрнатилган „ҳудуд“ радиация мониторлари, Гамма блокировка мониторлари, ходимларнинг чиқиш мониторлари ва ҳаводаги заррачалар мониторлари.
Ҳудуддаги радиация монитори атроф-муҳит радиациясини, одатда рентген, гамма ёки нейтронларни ўлчайди; булар манбадан ўнлаб метрдан ортиқ диапазонда сезиларли даражада радиация даражасига эга бўлиши мумкин бўлган ва шу билан кенг майдонни қамраб оладиган нурланишлардир.
Гамма-нурланиш „интерлок мониторлари“ юқори радиация даражаси мавжуд бўлган ҳудудга ходимларнинг киришига йўл қўймаслик орқали ишчиларга ортиқча дозанинг тасодифий таъсирини олдини олиш учун иловаларда қўлланади. Улар жараёнга тўғридан-тўғри киришни блоклайди.
Ҳаводаги ифлосланиш мониторлари радиоактив заррачаларнинг ютилиши ёки ходимларнинг ўпкасига тўпланишидан ҳимоя қилиш учун атроф-муҳит ҳавосидаги радиоактив заррачалар концентрациясини ўлчайди. Ушбу асбоблар одатда маҳаллий сигнал беради, лекин кўпинча завод ҳудудларини эвакуация қилиш ва ходимларнинг ҳаво билан ифлосланиши юқори бўлган ҳавога киришининг олдини олиш учун ўрнатилган хавфсизлик тизимига уланади.
„Ходимларнинг чиқиш мониторлари“ (ПЕМ) „контаминация назорати остидаги“ ёки потенциал ифлосланган ҳудуддан чиқаётган ишчиларни кузатиш учун ишлатилади. Улар қўл мониторлари, кийим-кечак проблари ёки бутун тана мониторлари шаклида бўлиши мумкин. Улар радиоактив ифлосланиш тўпланган ёки йўқлигини текшириш учун ишчилар танаси ва кийимлари юзасини назорат қилади. Булар одатда алфа ёки бета ёки гамма ёки уларнинг комбинациясини ўлчайди.
Буюк Британия Миллий Физика лабораторияси ўзининг Ионлаштирувчи нурланиш метрологияси форуми орқали бундай асбоб-ускуналар билан таъминлаш ва фойдаланиладиган сигнал даражаларини ҳисоблаш методологияси бўйича яхши амалиёт қўлланмасини нашр этади.[4]
Портатив асбоблар

Портатив асбоблар қўлда ёки ташиш мумкин. Қўлда ушлаб туриладиган асбоб одатда обектни ёки шахсни батафсил текшириш ёки ўрнатилган асбоблар мавжуд бўлмаган ҳудудни баҳолаш учун ўлчов ўлчагич сифатида ишлатилади. Улар, шунингдек, ходимларнинг чиқиши мониторинги ёки соҳада ходимларнинг ифлосланишини текшириш учун ишлатилиши мумкин. Булар одатда алфа, бета ёки гамма ёки уларнинг комбинациясини ўлчайди.
Ташиш мумкин бўлган асбоблар одатда доимий равишда ўрнатилиши мумкин бўлган асбоблардир, лекин хавф мавжуд бўлиши мумкин бўлган доимий мониторингни таъминлаш учун вақтинчалик ҳудудга жойлаштирилади. Бундай асбоблар кўпинча осон жойлаштириш учун аравачаларга ўрнатилади ва вақтинчалик операцион вазиятлар билан боғлиқ.
Буюк Британияда ҲСЕ тегишли дастур учун тўғри радиация ўлчаш асбобини танлаш бўйича фойдаланувчи йўриқномасини чиқарди.[5]
Асбоб турлари
Қуйида бир қатор тез-тез ишлатиладиган аниқлаш асбоблари келтирилган.
- ионлаш камералари
- пропорционал ҳисоблагичлар
- Геигер ҳисоблагичлари
- Яримўтказгичли детекторлар
- Синтилация детекторлари
- Ҳаводаги заррачалар радиоактивлиги мониторинги
Ҳар бирининг тўлиқ тавсифи учун ҳаволаларга риоя қилиш керак.
Ушбу мақола Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети Физика факултети талабаси Абдувалиева Мадина томонидан Wикитаълим лойиҳаси доирасида инглиз тилидан таржима қилинди.
Фойдаланилган адабиётлар
- ↑ Интернатионал Атомиc Энергй Агенcй. ИАЭА Сафетй Глоссарй: Терминологй Усед ин Нуcлеар Сафетй анд Радиатион Протеcтион. Виэнна: ИАЭА, 2007. ИСБН 978-92-0-100707-0.
- ↑ Интернатионал Атомиc Энергй Агенcй. Энвиронментал анд Соурcе Мониторинг фор Пурпосес оф Радиатион Протеcтион, ИАЭА Сафетй Стандардс Сериэс Но. РС–Г-1.8. Виэнна: ИАЭА, 2005.
- ↑ Интернатионал Атомиc Энергй Агенcй. Программес анд Сйстемс фор Соурcе анд Энвиронментал Радиатион Мониторинг. Сафетй Репорц Сериэс Но. 64.. Виэнна: ИАЭА, 2010 — 234-бет. ИСБН 978-92-0-112409-8.
- ↑ Оператионал Мониторинг Гоод Праcтиcе Гуиде „Тҳе Селеcтион оф Аларм Левелс фор Персоннел Эхит Мониторс“ Деc 2009 – Натионал Пҳйсиcал Лабораторй, Теддингтон УК
- ↑ „Арчивед cопй“. 2020-йил 15-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 26-август.
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |