Ziyosfera

Radikal terapiya

Радиация терапияси ёки радиотерапия, кўпинча қисқартирилган РТ, РТх ёки ХРТ, одатда саратон касаллигини даволашнинг бир қисми сифатида малигн ҳужайраларни назорат қилиш ёки ўлдириш учун тақдим этиладиган ва одатда чизиқли тезлатгич билан таъминланган ионлаштирувчи нурланишдан фойдаланадиган терапиядир. Радиация терапияси саратоннинг бир қатор турларида, агар улар тананинг бир қисмида локализация қилинган бўлса, шифо бериши мумкин. Бундан ташқари, бирламчи хавфли ўсмани (масалан, кўкрак бези саратонининг дастлабки босқичларида) олиб ташлаш учун операциядан кейин ўсманинг қайталанишини олдини олиш учун ёрдамчи терапиянинг бир қисми сифатида ҳам фойдаланиш мумкин. Радиация терапияси кимётерапия билан синергикдир ва сезгир саратон касалликларида кимётерапиядан олдин, давомида ва ундан кейин қўлланади. Онкологиянинг радиация терапияси билан боғлиқ кичик ихтисослиги радиация онкологияси деб аталади. Ушбу кичик мутахассислик бўйича ишлайдиган шифокор радиация онкологидир.

Радиация терапияси одатда саратон ўсимтасига қўлланади, чунки унинг ҳужайра ўсишини назорат қилиш қобилияти. Ионлаштирувчи нурланиш саратон тўқималарининг ДНКсини зарарлаш орқали ҳужайра ўлимига олиб келади. Оддий тўқималарни (масалан, ўсимтани даволаш учун нурланиш ўтиши керак бўлган тери ёки органлар) сақлаб қолиш учун шаклли нурланиш нурлари ўсимта билан кесишиш учун бир неча таъсир бурчакларидан йўналтирилади ва бу ерда атрофдаги соғлом тўқималарга қараганда анча каттароқ сўрилган дозани таъминлайди. . Ўсимтанинг ўзидан ташқари, агар улар ўсимта билан клиник ёки рентгенологик алоқада бўлса ёки субклиник малигн тарқалиш хавфи мавжуд бўлса, радиация майдонлари дренажловчи лимфа тугунларини ҳам ўз ичига олиши мумкин. Кундалик ўрнатиш ва ички ўсимта ҳаракатида ноаниқликларни таъминлаш учун ўсимта атрофидаги нормал тўқималарнинг чегарасини киритиш керак. Ушбу ноаниқликлар ички ҳаракат (масалан, нафас олиш ва сийдик пуфагини тўлдириш) ва ўсимта ҳолатига нисбатан ташқи тери белгиларининг ҳаракати туфайли юзага келиши мумкин.

Радиация онкологияси радиацияни тайинлаш билан шуғулланадиган тиббий мутахассислик бўлиб, радиологиядан, тиббий тасвирлаш ва диагностикада нурланишдан фойдаланишдан фарқ қилади. Радиация радиация онкологи томонидан даволаш мақсадида („даволовчи“) ёки ёрдамчи терапия учун буюрилиши мумкин. Бундан ташқари, у паллиатив даволаш сифатида (даволашнинг иложи бўлмаганда ва мақсад маҳаллий касалликларни назорат қилиш ёки симптоматик енгиллик бўлган ҳолларда) ёки терапевтик даволаш сифатида (терапия омон қолиш фойдасига эга ва даволовчи бўлиши мумкин) сифатида ҳам қўлланиши мумкин. Бундан ташқари, радиация терапиясини жарроҳлик, кимётерапия, гормон терапияси, иммунотерапия ёки тўрттасининг аралашмаси билан бирлаштириш одатий ҳолдир. Кўпинча саратон турларини қандайдир тарзда радиация терапияси билан даволаш мумкин.

Даволашнинг аниқ мақсади (даволовчи, ёрдамчи, неоаджуван терапевтик ёки паллиатив) ўсимта турига, жойлашишига ва босқичига, шунингдек беморнинг умумий соғлиғига боғлиқ бўлади. Тананинг умумий нурланиши (ТБИ) — бу танани суяк илиги трансплантациясини қабул қилишга тайёрлаш учун ишлатиладиган радиация терапияси усули. Радиоактив манба даволаш талаб қилинадиган ҳудуднинг ичига ёки ёнига жойлаштириладиган бракитерапия — бу кўкрак, простата ва бошқа органлар саратонини даволаш учун процедуралар пайтида соғлом тўқималарга таъсир қилишни камайтирадиган радиация терапиясининг яна бир шакли. Радиация терапияси хавфли бўлмаган ҳолатларда, масалан, тригеминал невралгия, акустик невромалар, қалқонсимон кўзнинг оғир касалликлари, птеригиум, пигментли виллонодуляр синовит ва келоид чандиқлари ўсишининг олдини олиш, томирлар рестенози ва ҳетеротопик оссификацияни даволашда бир нечта қўлланади. Зарарли бўлмаган шароитларда радиация терапиясидан фойдаланиш қисман радиация таъсири остида саратон хавфи ҳақида ташвишланиш билан чекланади.

Тиббий мақсадларда фойдаланиш

Диффуз интринсик понтин глиомаси бўлган бемор учун радиация терапияси, радиация дозаси ранг билан белгиланади

Турли хил саратон касалликлари радиация терапиясига турли йўллар билан жавоб беради.

Саратоннинг радиацияга жавоби унинг радиосенситивлиги билан тавсифланади. Юқори радиосенситив саратон ҳужайралари кам миқдорда нурланиш таъсирида тезда нобуд бўлади. Буларга лейкемиялар, кўпчилик ленфомалар ва жинсий ҳужайрали ўсмалар киради. Эпителия саратонининг аксарияти фақат ўртача даражада радиосенситивдир ва сезиларли даражада юқори нурланиш дозасини талаб қилади (60-70 Гй) радикал даволашга эришиш. Баъзи саратон турлари, айниқса, радиорезистентдир, яъни радикал даволашни ишлаб чиқариш учун клиник амалиётда хавфсиз бўлиши мумкин бўлганидан анча юқори дозалар талаб қилинади. Буйрак ҳужайрали саратони ва меланома одатда радиорезистент ҳисобланади, аммо радиация терапияси метастатик меланомаси бўлган кўплаб беморлар учун ҳали ҳам паллиатив вариант ҳисобланади. Радиация терапиясини иммунотерапия билан бирлаштириш фаол тадқиқот йўналиши бўлиб, меланома ва бошқа саратон касалликлари учун ваъда берди.

Муайян ўсимтанинг радиосенситивлигини, маълум даражада лаборатория ўлчови бўлган саратоннинг радиациявий „даволаниши“ дан ҳақиқий клиник амалиётда фарқлаш муҳимдир. Мисол учун, лейкемия одатда радиация терапияси билан даволанмайди, чунки улар тана орқали тарқалади. Ленфома тананинг бир қисмида локализация қилинган бўлса, уни тубдан даволаш мумкин. Худди шундай, кўплаб кенг тарқалган, ўртача радиореактив ўсмалар, агар улар эрта босқичда бўлса, радиация терапиясининг шифобахш дозалари билан мунтазам даволанади. Масалан, меланома бўлмаган тери саратони, бош ва бўйин саратони, кўкрак саратони, кичик ҳужайрали бўлмаган ўпка саратон, бачадон бўйни саратони, анал саратон ва простата саратони. Олигометастатик касалликдан ташқари, метастатик саратон радиация терапияси билан даволанмайди, чунки бутун танани даволаш мумкин эмас.

Замонавий радиация терапияси ўсимта ва унинг атрофидаги нормал тузилмаларни аниқлаш ва комплекс радиация даволаш режасини яратиш учун дозани ҳисоблаш учун компютер томографиясига таянади. Бемор даволаш майдонларини жойлаштиришга раҳбарлик қилиш учун кичик тери белгиларини олади. Беморнинг жойлашуви ушбу босқичда жуда муҳим, чунки ҳар бир даволаниш пайтида бемор бир хил ҳолатда жойлаштирилиши керак. Шу мақсадда беморнинг жойлашишини аниқлаш учун кўплаб қурилмалар ишлаб чиқилган, жумладан, беморга қолипга солинадиган ниқоблар ва ёстиқлар. Тасвирга асосланган радиация терапияси ҳар бир даволаш сеансининг позицияли хатоларини тузатиш учун тасвирлашдан фойдаланадиган усулдир.

Ўсимтанинг радиация терапиясига жавоби ҳам унинг ҳажмига боғлиқ. Мураккаб радиобиология туфайли жуда катта ўсмалар кичикроқ ўсмаларга ёки микроскопик касалликларга қараганда нурланишга камроқ жавоб беради. Ушбу таъсирни бартараф этиш учун турли стратегиялар қўлланади. Энг кенг тарқалган усул — бу радиация терапиясидан олдин жарроҳлик резекция. Бу кўпинча кўкрак бези саратонини даволашда кенг локал эксизён ёки мастектомия ва кейин аджуван радиация терапиясида кузатилади. Яна бир усул — радикал радиация терапиясидан олдин неоаджуван кимётерапия билан ўсимтани қисқартиришдир. Учинчи усул — радиация терапияси курси давомида маълум дори-дармонларни бериш орқали саратоннинг радиосенситивлигини ошириш. Радиосенсибилизация қилувчи дориларга сисплатин, ниморазол ва сетуксимаб киради.

Радиация терапиясининг таъсири турли хил саратон турлари ва турли гуруҳлар орасида фарқ қилади. Масалан, кўкрак бези саратони учун жарроҳлик операциясидан сўнг, радиация терапияси касалликнинг қайталаниш тезлигини икки баравар камайтириши аниқланди. Ошқозон ости бези саратонида радиация терапияси операция қилиб бўлмайдиган ўсмаларнинг яшаш вақтини оширди.

Ён эффектлар

Радиацион терапия ўз-ўзидан оғриқсиздир. Кўпгина паст дозали паллиатив муолажалар (масалан, суяк метастазларига радиация терапияси) минимал ёки умуман ножўя таъсирларни келтириб чиқаради, аммо даволанишдан кейинги кунларда даволанган ҳудуддаги нервларни сиқиб чиқарадиган шиш туфайли қисқа муддатли оғриқ кучайиши мумкин. Юқори дозалар даволаш пайтида (ўткир ножўя таъсирлар), даволашдан кейинги ойлар ёки йилларда (узоқ муддатли ножўя таъсирлар) ёки қайта даволашдан кейин (кüмüлатиф ножўя таъсирлар) турли хил ён таъсирларни келтириб чиқариши мумкин. Ножўя таъсирларнинг табиати, зўравонлиги ва узоқ давом этиши нурланишни қабул қиладиган органларга, даволанишнинг ўзига (радиация тури, дозаси, фраксияси, бир вақтда кемотерапия) ва беморга боғлиқ.

Аксарият ножўя таъсирлар олдиндан тахмин қилинади ва кутилади. Радиациядан келиб чиқадиган ножўя таъсирлар одатда бемор танасининг даволанаётган соҳаси билан чегараланади. Ён таъсири дозага боғлиқ; масалан, бош ва бўйин нурланишининг юқори дозалари юрак-қон томир асоратлари, қалқонсимон без дисфунксияси ва гипофиз ўқи дисфунксияси билан боғлиқ бўлиши мумкин. Замонавий радиация терапияси ножўя таъсирларни минимал даражага камайтиришга ва беморга муқаррар бўлган ножўя таъсирларни тушунишга ва уларни бартараф этишга ёрдам беради.

Хабар қилинган асосий ён таъсирлар чарчоқ ва терининг тирнаш хусусияти, масалан, энгил ва ўртача қуёш ёниши. Чарчоқ кўпинча даволаниш курсининг ўртасида пайдо бўлади ва даволаниш тугаганидан сўнг бир неча ҳафта давом этиши мумкин. Тирнашган тери шифо беради, бироқ аввалгидек эластик бўлмаслиги мумкин.

Ўткир ён таъсири

Кўнгил айниши ва қайт қилиш
Бу радиация терапиясининг умумий ножўя таъсири эмас ва механик жиҳатдан фақат ошқозон ёки қорин бўшлиғини даволаш билан (одатда даволанишдан кейин бир неча соат ўтгач реаксияга киришади) ёки даволаш пайтида бошнинг кўнгил айнишини келтириб чиқарадиган баъзи тузилмаларни радиация терапияси билан боғлиқ. баъзи бош ва бўйин ўсмалари, кўпинча ички қулоқларнинг вестибуллари. Ҳар қандай оғир даволанишда бўлгани каби, баъзи беморлар радиация терапияси пайтида ёки ҳатто уни кутиш пайтида дарҳол қусадилар, аммо бу психологик жавоб ҳисобланади. Ҳар қандай сабабга кўра кўнгил айнишини антиэметиклар билан даволаш мумкин.
Эпителия юзаларининг шикастланиши
Эпителия сиртлари радиация терапиясидан зарар кўриши мумкин. Даволаш қилинадиган ҳудудга қараб, бу тери, оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати, фарингеал, ичак шиллиқ қавати ва сийдик чиқариш каналини ўз ичига олиши мумкин. Зарарнинг бошланиши ва ундан тикланиш тезлиги эпителия ҳужайраларининг айланиш тезлигига боғлиқ. Одатда тери бир неча ҳафтадан кейин пушти рангга айлана бошлайди ва оғрийди. Реаксия даволаш пайтида ва радиация терапияси тугаганидан кейин тахминан бир ҳафта давомида кучайиши ва терининг парчаланиши мумкин. Ушбу нам десқуамация ноқулай бўлса-да, тикланиш одатда тез содир бўлади. Тери реаксиялари терининг табиий бурмалари бўлган жойларда, масалан, аёл кўкраги остида, қулоқ орқасида ва касıкларда ёмонроқ бўлади.
Оғиз, томоқ ва ошқозон яралари
Агар бош ва бўйин ҳудуди даволанса, оғиз ва томоқдаги вақтинчалик оғриқ ва яралар пайдо бўлади. Агар оғир бўлса, бу ютишга таъсир қилиши мумкин ва беморга оғриқ қолдирувчи воситалар ва озуқавий ёрдам / озиқ-овқат қўшимчалари керак бўлиши мумкин. Қизилўнгач, агар у тўғридан-тўғри даволанса ёки ўпка саратонини даволаш пайтида одатда бўлгани каби, қўшимча нурланиш дозасини қабул қилса, оғрийди. Жигарнинг малигн ўсмалари ва метастазларини даволашда коллатерал нурланиш меъда, ошқозон ёки ўн икки бармоқли ичак ярасини келтириб чиқариши мумкин. Бу қўшимча нурланиш одатда юборилган радиоактив моддаларнинг мақсадли бўлмаган этказиб берилиши (рефлукс) туфайли юзага келади. Ушбу турдаги ножўя таъсирларнинг пайдо бўлишини камайтириш учун усуллар, техникалар ва қурилмалар мавжуд.
Ичакдаги ноқулайлик
Пастки ичакни тўғридан-тўғри нурланиш билан даволаш мумкин (ректал ёки анал саратонни даволаш) ёки радиация терапияси орқали бошқа тос аъзоларининг тузилмаларига (простата, сийдик пуфаги, аёл жинсий йўллари) таъсир қилиши мумкин. Одатда аломатлар оғриқ, диарея ва кўнгил айнишдир. Озиқлантириш чоралари радиация терапияси билан боғлиқ диарея билан ёрдам бериши мумкин. Бирламчи тос аъзоси саратони учун саратонга қарши даволашнинг бир қисми сифатида тос аъзоларининг радиотерапиясига эга бўлган одамларда ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, радиация терапияси пайтида диэтадаги ёғ, тола ва лактоза таркибидаги ўзгаришлар даволаш охирида диареяни камайтиради.
Шишиш
Умумий яллиғланишнинг бир қисми сифатида юмшоқ тўқималарнинг шишиши радиация терапияси пайтида муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Бу мия шиши ва мия метастазларини даволашда, айниқса интракраниал босим олдиндан кўтарилган ёки ўсимтанинг (масалан, трахея ёки асосий бронх) деярли бутунлай обструкциясини келтириб чиқарадиган жойларда ташвишланади. Радиация билан даволашдан олдин жарроҳлик аралашуви кўриб чиқилиши мумкин. Агар операция кераксиз ёки ноўрин деб ҳисобланса, бемор шишишни камайтириш учун радиация терапияси пайтида стероидларни қабул қилиши мумкин.
Бепуштлик
Жинсий безлар (тухумдонлар ва мояклар) нурланишга жуда сезгир. Улар радиациянинг энг оддий даволаш дозаларига тўғридан-тўғри таъсир қилгандан сўнг гаметаларни ишлаб чиқара олмаслиги мумкин. Тананинг барча жойларини даволашни режалаштириш, агар улар даволашнинг асосий соҳаси бўлмаса, жинсий безлар учун дозани тўлиқ истисно қилмаса, минималлаштириш учун мўлжалланган.

Кечки ён таъсири

Кечки ножўя таъсирлар даволанишдан бир неча ой ёки йиллар ўтгач пайдо бўлади ҳамда асосан даволанган ҳудуд билан чегараланади. Улар кўпинча қон томирлари ва бириктирувчи тўқима ҳужайраларининг шикастланишига боғлиқ бўлади. Кўпгина кеч таъсирлар даволашни кичикроқ қисмларга бўлиш орқали камаяди.

Фиброз
Нурланган тўқималар вақт ўтиши билан диффуз чандиқланиш жараёни туфайли камроқ эластик бўлиб қолади.
Эпиласён
Эпиласён (соч тўкилиши) ҳар қандай сочли терида 1 Гй дан юқори дозаларда пайдо бўлиши мумкин. Бу фақат радиация майдони/с ичида содир бўлади. Соч тўкилиши бир марталик 10 Гй дозада доимий бўлиши мумкин, лекин дозаси фраксияланган бўлса, доимий соч тўкилиши доза 45 Гй дан ошмагунча содир бўлмаслиги мумкин.
Қуруқлик
Туприк безлари ва кўз ёши безлари 2 Гй дан 30 Гй га яқин нурланишга чидамлилигига эга фраксиялари, бош ва бўйин саратонини даволашнинг кўпчилиги томонидан оширилган доза. Қуруқ оғиз (ксеростомия) ва қуруқ кўзлар (ксерофталмия) узоқ муддатли безовта қилувчи муаммоларга айланиши ва беморнинг ҳаёт сифатини сезиларли даражада камайтириши мумкин. Худди шундай, даволанган теридаги тер безлари (масалан, қўлтиқ ости) ишламай қолади ва тос аъзоларининг нурланишидан кейин табиий нам қин шиллиқ қавати кўпинча қурийди.
Лимфедема
Лимфедема, маҳаллий суюқликни ушлаб туриш ва тўқималарнинг шишиши ҳолати, радиация терапияси пайтида лимфа тизимининг шикастланиши натижасида юзага келиши мумкин. Бу аксиллер лимфа тугунларини тозалаш учун операциядан кейин ёрдамчи аксиллер радиотерапия олган кўкрак бези радиация терапияси билан оғриган беморларда энг кўп хабар қилинган асоратдир.
Саратон
Радиация саратоннинг потенциал сабабидир ва баъзи беморларда иккиламчи хавфли ўсмалар кузатилади. Саратон касаллигидан омон қолганлар, турмуш тарзини танлаш, генетика ва олдинги радиация терапияси каби бир қатор омиллар туфайли оддий аҳолига қараганда хавфли ўсмаларни ривожланиш эҳтимоли кўпроқ. Ҳар қандай сабабга кўра, бу иккиламчи саратоннинг тезлигини тўғридан-тўғри аниқлаш қийин. Тадқиқотлар радиация терапиясини беморларнинг кичик бир қисми учун иккиламчи малигн ўсмаларнинг сабаби сифатида топди. Соғлом тўқималарга дозани камайтиришга қаратилган протон нурлари терапияси ва углерод иони радиотерапияси каби янги усуллар бу хавфларни камайтиради. Даволанишдан 4-6 йил ўтгач, баъзи гематологик ўсмалар 3 йил ичида ривожланиши мумкин. Аксарият ҳолларда, бу хавф бирламчи саратонни даволаш орқали юзага келадиган хавфнинг камайиши билан сезиларли даражада ошади, ҳатто иккиламчи хавфли ўсмаларнинг юкини кўтарадиган болаларда ҳам.
Юрак-қон томир касаллиги
Радиация олдинги кўкрак бези саратони РТ режимларида кузатилганидек, юрак хасталиги ва ўлим хавфини ошириши мумкин. Терапевтик нурланиш кейинги юрак-қон томир ҳодисаси (яъни, юрак хуружи ёки инсулт) хавфини оғирлаштирувчи омилларни ўз ичига олган одамнинг одатдаги тезлигидан 1,5-4 баравар оширади. Ўсиш дозага боғлиқ бўлиб, РТ дозасининг кучи, ҳажми ва жойлашиши билан боғлиқ.
Юрак-қон томир тизимининг кеч ён таъсири радиация билан боғлиқ юрак касаллиги (РИҲД) ва радиациядан келиб чиққан қон томир касаллиги (РИВД) деб номланади. Семптомлар дозага боғлиқ бўлиб, кардиёмиёпатия, миокард фиброзиси, юрак қопқоғи касаллиги, коронар артер касаллиги, юрак аритми ва периферик артерия касалликларини ўз ичига олади. Радиациядан келиб чиққан фиброз, қон томир ҳужайраларининг шикастланиши ва оксидловчи стресс бу ва бошқа кеч ён таъсир белгиларига олиб келиши мумкин. Радиациядан келиб чиққан юрак-қон томир касалликларининг аксарияти даволанишдан 10 ёки ундан кўпроқ йил ўтгач пайдо бўлади, бу сабабларни аниқлашни қийинлаштиради.
Когнитив пасайиш
Бошга қўлланадиган нурланиш ҳолатларида радиация терапияси когнитив пасайишга олиб келиши мумкин. Когнитив пасайиш айниқса 5 ёшдан 11 ёшгача бўлган ёш болаларда аниқ бўлди. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, масалан, 5 ёшли болаларнинг ИҚ даражаси ҳар йили даволанишдан кейин бир неча ИҚ баллига пасайган.
Радиацион энтеропатия
Радиацион систит гистопатологияси, шу жумладан атипик стромал ҳужайралар („радиацион фибробластлар“)
Қорин бўшлиғи ва тос аъзоларининг радиотерапиясидан кейин ошқозон-ичак тракти зарарланиши мумкин. Атрофия, фиброз ва томирлардаги ўзгаришлар малабсорбция, диарея, стеаторея ва ўт кислотаси диареяси билан бирга қон кетиши ва одатда ёнбош ичак тутилиши туфайли топилган витамин Б12 малабсорбциясини келтириб чиқаради. Тос аъзоларининг нурланиш касаллиги қон кетиши, диарея ва шошилинчликни келтириб чиқарадиган радиацион проктитни ўз ичига олади ва сийдик пуфаги таъсирланганда радиацион систитга ҳам олиб келиши мумкин.
Радиациядан келиб чиққан полиневопатия
Нерв тўқималари ҳам радиосенситив бўлгани учун радиация муолажалари мақсадли ҳудудга яқин ёки этказиб бериш йўли ичидаги нервларга зарар этказиши мумкин. Ионлаштирувчи нурланиш таъсирида нервларнинг шикастланиши фазаларда содир бўлади, дастлабки босқич микротомирларнинг шикастланиши, капиллярларнинг шикастланиши ва нервларнинг демелинацияси. Кейинги зарар радиациядан келиб чиққан назорациз толали тўқималарнинг ўсиши туфайли томирларнинг сиқилиши ва нервларнинг сиқилишидан келиб чиқади. Радиациядан келиб чиққан полиневопатия, ИCД-10-CМ коди Г62.82 радиация терапиясини олганларнинг тахминан 1-5% да учрайди.
Нурланган зонага қараб, марказий асаб тизимида (CНС) ёки периферик асаб тизимида (ПНС) кеч эффектли нейропатия пайдо бўлиши мумкин. Масалан, марказий асаб тизимида краниал асабнинг шикастланиши одатда даволанишдан кейин 1-14 йил ичида кўриш кескинлигининг йўқолиши сифатида намоён бўлади. ПНСда плексус нервларининг шикастланиши даволашдан кейин 30 йил ўтгач пайдо бўладиган радиация таъсирида бракиял плексопатия ёки нурланиш билан боғлиқ лумбосакрал плексопатия сифатида намоён бўлади.
Радиация некрози
Радиация некрози — нурланган жой яқинидаги соғлом тўқималарнинг ўлими. Бу коагуляцион некрознинг бир тури бўлиб, радиация тўғридан-тўғри ёки билвосита ҳудуддаги қон томирларига зарар этказади, бу эса қолган соғлом тўқималарнинг қон билан таъминланишини пасайтиради ва ишемик инсултда содир бўладиган ҳолатга ўхшаш ишемия туфайли ўлимга олиб келади. Даволашнинг билвосита таъсири бўлгани сабабли, у радиация таъсиридан бир неча ой ва ўн йиллар ўтгач содир бўлади.

Ён таъсири

Бу жараённинг тўпланиб борадиган таъсирини узоқ муддатли таъсирлар билан аралаштириб юбормаслик керак — қисқа муддатли таъсирлар йўқолганда ҳамдаузоқ муддатли таъсир субклиник бўлса, қайта нурланиш ҳали ҳам муаммоли бўлиши мумкин. Бу дозалар радиация онкологи томонидан ҳисоблаб чиқилади ва кейинги нурланиш содир бўлишидан олдин кўплаб омиллар ҳисобга олинади.

Репродуксияга таъсири

Уруғлантиришдан кейинги дастлабки икки ҳафта ичида радиация терапияси ўлимга олиб келади, аммо тератоген эмас. Ҳомиладорлик пайтида нурланишнинг юқори дозалари аномалияларга, ўсишнинг бузилишига ва ақлий заифликка олиб келади, шунингдек, наслда болалик давридаги лейкемия ва бошқа ўсмалар хавфи ортиши мумкин.

Илгари радиация терапиясидан ўтган эркакларда, терапиядан кейин ҳомиладор бўлган болаларда генетик нуқсонлар ёки туғма нуқсонлар кўпаймаган кўринади. Бироқ, ёрдамчи репродуктив технологиялар ва микроманипуляция усулларидан фойдаланиш бу хавфни ошириши мумкин.

Гипофиз тизимига таъсири

Гипопитуитаризм одатда селлар ва параселлар неоплазмалар, экстраселлар мия ўсмалари, бош ва бўйин ўсмалари учун радиация терапиясидан сўнг ва тизимли малигн ўсимталар учун бутун танани нурлантиришдан кейин ривожланади. Болалик саратони билан даволанган болаларнинг 40-50 фоизи эндокрин ножўя таъсирларни ривожлантиради. Радиациядан келиб чиққан гипопитуитаризм асосан ўсиш гормони ва гонадал гормонларга таъсир қилади. Бундан фарқли ўлароқ, адренокортикотрофик гормон (АCТҲ) ва қалқонсимон стимулятор гормони (ТСҲ) этишмовчилиги радиациядан келиб чиққан гипопитуитаризм билан касалланган одамлар орасида энг кам учрайди. Пролактин секрециясининг ўзгариши одатда энгил бўлади ва радиация натижасида вазопрессин этишмовчилиги жуда кам учрайди.

Радиация терапиясининг бахциз ҳодисалари

Беморларга радиация терапиясининг тасодифий ҳаддан ташқари таъсир қилиш хавфини минималлаштириш учун қатъий тартиб-қоидалар мавжуд. Бироқ, хатолар вақти-вақти билан содир бўлади; масалан, радиация терапияси аппарати Тҳераc-25 1985-1987 йиллар оралиғида камида олтита бахциз ҳодиса учун жавобгар бўлган, бу ерда беморларга белгиланган дозадан юз бараваргача берилган; Икки киши тўғридан-тўғри радиация дозасини ошириб юбориш натижасида ҳалок бўлди. 2005-йилдан 2010-йилгача Миссури штатидаги шифохона беш йил давомида 76 беморни (кўпчилиги мия саратони билан оғриган) ҳаддан ташқари таъсир қилди, чунки янги радиация ускуналари нотўғри ўрнатилган.

Тиббий хатолар жуда кам бўлса-да, радиация онкологлари, тиббий физиклар ва радиация терапиясини даволаш гуруҳининг бошқа аъзолари уларни бартараф этиш устида ишламоқда. АСТРО „Таргет Сафелй“ деб номланган хавфсизлик ташаббусини ишга туширди, у бошқа нарсалар қатори, шифокорлар ҳар бир хатодан сабоқ олишлари ва уларнинг олдини олишлари учун бутун мамлакат бўйлаб хатоларни қайд этишга қаратилган. АСТРО, шунингдек, ҳар бир даволаниш имкон қадар хавфсиз бўлишини таъминлаш учун беморлар шифокорларига радиация хавфсизлиги ҳақида сўрашлари учун саволлар рўйхатини эълон қилади.

Саратон бўлмаган касалликларда фойдаланиш

Қўрғошин қалқони кесилган ҳолда, қўл юзасидаги радиотерапия порталининг дастанинг кўз кўриниши.

Радиация терапияси Дупуйтрен касаллиги ва Леддерҳосе касаллигининг дастлабки босқичини даволаш учун ишлатилади. Дупуйтрен касаллиги тугунлар ва кордлар босқичида ёки бармоқлар 10 даражадан паст бўлган минимал деформация босқичида бўлса, касалликнинг кейинги ривожланишини олдини олиш учун радиация терапияси қўлланади. Баъзи ҳолларда касалликнинг давом этишини олдини олиш учун жарроҳликдан кейин радиация терапияси ҳам қўлланади. Кам нурланиш дозалари одатда 5 кун давомида 3 та кулранг нурланишдан фойдаланилади, 3 ойлик танаффусдан сўнг 5 кунлик 3 та кулранг нурланишнинг яна бир босқичи.

Техника

Ҳаракат механизми

Радиация терапияси саратон ҳужайраларининг ДНКсига зарар этказиш орқали ишлайди ва уларнинг митотик фалокатга олиб келиши мумкин. Бу ДНКнинг шикастланиши икки турдаги энергиядан бири, фотон ёки зарядланган заррача туфайли юзага келади. Бу зарар ДНК занжирини ташкил этувчи атомларнинг бевосита ёки билвосита ионланишидир. Билвосита ионланиш сувнинг ионланиши натижасида эркин радикалларни, хусусан гидроксил радикалларини ҳосил қилади ва кейинчалик ДНКга зарар этказади.

Фотон терапиясида радиация таъсирининг аксарияти эркин радикаллар орқали амалга оширилади. Ҳужайралар бир занжирли ДНК шикастланишини ва икки занжирли ДНК шикастланишини тиклаш механизмларига эга. Бироқ, икки занжирли ДНК узилишларини тузатиш анча қийин бўлиб, драматик хромосома аномалиялари ва генетик ўчиришга олиб келиши мумкин. Икки занжирли узилишларни мақсад қилиб қўйиш ҳужайраларнинг ҳужайра ўлимига дучор бўлиш эҳтимолини оширади. Саратон ҳужайралари одатда камроқ табақаланган ва илдиз ҳужайраларига ўхшаш; улар соғлом табақалаштирилган ҳужайраларга қараганда кўпроқ кўпаяди ва ўлимга олиб келадиган зарарни тиклаш қобилиятининг пасайишига эга. Бир занжирли ДНК шикастланиши кейинчалик ҳужайра бўлиниши орқали ўтади; саратон ҳужайраларининг ДНКсига зарар тўпланиб, уларнинг нобуд бўлишига ёки секинроқ кўпайишига олиб келади.

Фотонли радиация терапиясининг асосий чекловларидан бири қаттиқ ўсмаларнинг ҳужайраларида кислород этишмаслигидир. Қаттиқ ўсмалар қон таъминотидан ошиб кетиши мумкин, бу эса гипоксия деб номланувчи кам кислородли ҳолатни келтириб чиқариши мумкин. Кислород кучли радиосенсибилизатор бўлиб, ДНКга зарар этказувчи эркин радикалларни ҳосил қилиш орқали нурланишнинг маълум дозаси самарадорлигини оширади. Гипоксик муҳитдаги ўсимта ҳужайралари нормал кислородли муҳитга қараганда радиация шикастланишига 2-3 баравар кўпроқ чидамли бўлиши мумкин. Гипоксияни энгиш учун кўплаб тадқиқотлар, жумладан, юқори босимли кислородли танклардан фойдаланиш, гипертермия терапияси (ўсимта жойига қон томирларини кенгайтирадиган иссиқлик терапияси), кислородни кўпайтирувчи қон ўрнини босувчи моддалар, мисонидазол ва метронидазол каби гипоксик ҳужайрали радиосенсибилизация қилувчи дорилар ва гипоксик ситотоксинлар (тўқималар заҳарлари), масалан, тирапазамин. Ҳозирги вақтда янги тадқиқот ёндашувлари ўрганилмоқда, жумладан транс натрий кроcетинат каби кислород диффузиясини кучайтирувчи бирикмани радиосенсибилизатор сифатида ишлатиш бўйича клиник ва клиник тадқиқотлар.

Протонлар, бор, углерод ва неон ионлари каби зарядланган зарралар юқори ЛЕТ (чизиқли энергия узатиш) орқали саратон ҳужайралари ДНКсига тўғридан-тўғри зарар этказиши мумкин ва ўсимта кислород таъминотидан мустақил равишда ўсмага қарши таъсирга эга, чунки бу зарралар асосан тўғридан-тўғри энергия узатиш орқали ҳаракат қилади. икки занжирли ДНК парчаланишига олиб келади. Нисбатан катта массаси туфайли протонлар ва бошқа зарядланган заррачалар тўқималарда кам латерал тарқалишга эга — нур унчалик кенгаймайди, диққатни ўсимта шаклига қаратади ва атрофдаги тўқималарга кичик дозада ён таъсир кўрсатади. Улар, шунингдек, Брагг тепалик эффекти ёрдамида ўсимтани аниқроқ нишонга оладилар. Интенсивлиги модуляцияланган радиация терапиясининг (ИМРТ) зарядланган заррачалар билан даволашнинг турли таъсирига яхши мисол учун протон терапиясига қаранг. Ушбу процедура зарядланган заррача нурланиш манбаи ва ўсимта ўртасида соғлом тўқималарга зарар етказишни камайтиради ва ўсимтага эришилгандан кейин тўқималарнинг шикастланиши учун чекланган диапазонни ўрнатади. Бундан фарқли ўлароқ, ИМРТ зарядсиз заррачалардан фойдаланиш унинг энергиясини танадан чиққанда соғлом ҳужайраларга зарар этказишига олиб келади. Бу чиқувчи зарар терапевтик эмас, даволаш ён таъсирини ошириши мумкин ва иккиламчи саратон индüксиёну эҳтимолини оширади. Бу фарқ бошқа органларнинг яқинлиги ҳар қандай адашган ионлашувни жуда зарарли қиладиган ҳолатларда жуда муҳимдир (масалан: бош ва бўйин саратони). Бундай рентген нурлари айниқса болалар учун ёмондир, чунки уларнинг ўсиб бораётган таналари ва кўплаб омилларга боғлиқ бўлса-да, улар катталарникига қараганда радиация терапиясидан кейин иккиламчи хавфли ўсмаларнинг ривожланишига тахминан 10 баробар кўпроқ сезгир.

Доза

Фотонли нурланиш терапиясида ишлатиладиган нурланиш миқдори грей (Гй) билан ўлчанади ва даволанаётган саратон тури ва босқичига қараб ўзгаради. Даволаниш ҳолатлари учун қаттиқ эпителий ўсимтаси учун одатий доз 60 дан 80 Гй гача. лимфомалар эса 20 дан 40 Гй гача даволанади.

Профилактик (ёрдамчи) дозалар одатда 45-60 Гй ни ташкил қилади 1,8-2 Гй да фраксиялари (кўкрак, бош ва бўйин саратони учун) Дозани танлашда радиация онкологлари томонидан кўплаб бошқа омиллар ҳисобга олинади, жумладан, бемор кимётерапия олмоқдами, беморнинг қўшма касалликлари, радиация терапияси операциядан олдин ёки кейин қўлланадими ва жарроҳликнинг муваффақият даражаси.


Белгиланган дозани этказиб бериш параметрлари даволанишни режалаштириш пайтида аниқланади (дозиметриянинг бир қисми). Даволашни режалаштириш одатда махсус даволашни режалаштириш дастурлари ёрдамида махсус компютерларда амалга оширилади. Радиацияни юбориш усулига қараб, керакли дозани йиғиш учун бир нечта бурчак ёки манбалардан фойдаланиш мумкин. Режалаштирувчи ўсимтага ягона рецепт бўйича дозани этказиб берадиган ва атрофдаги соғлом тўқималарга дозани минималлаштирадиган режани ишлаб чиқишга ҳаракат қилади.

Радиация терапиясида дозани уч ўлчовли тақсимлаш жел дозиметри деб номланувчи дозиметрия усули ёрдамида баҳоланиши мумкин.

Фраксиялаш

Умумий доза бир неча муҳим сабабларга кўра фракцияланган (вақт ўтиши билан тарқалади). Фраксиялаш нормал ҳужайралар тикланишига вақт беради, ўсимта ҳужайралари эса фракциялар орасидаги таъмирлашда одатда камроқ самаралидир. Фраксиялаш, шунингдек, бир даволаш пайтида ҳужайра сиклининг нисбатан радио-чидамли босқичида бўлган ўсимта ҳужайраларига кейинги фракция берилгунга қадар циклнинг сезгир босқичига ўтишга имкон беради. Худди шундай, сурункали ёки ўткир гипоксияга учраган (ва шунинг учун радиога чидамлироқ) ўсимта ҳужайралари фраксиялар ўртасида қайта кислородланиши мумкин, бу эса ўсимта ҳужайраларини ўлдиришни яхшилайди.

Фраксиялаш режимлари турли радиация терапия марказлари ва ҳатто индивидуал шифокорлар ўртасида индивидуалдир. Шимолий Америка, Австралия ва Европада катталар учун одатий фраксия жадвали 1,8 дан 2 Гй гача кунига, ҳафтада беш кун. Баъзи саратон турларида фраксия жадвалининг жуда узоқ муддатга узайтирилиши ўсимтанинг кўпайиш бошланишига имкон беради ва бу ўсма турлари, шу жумладан бош ва бўйин ва бачадон бўйни скуамоз ҳужайрали саратони учун радиация билан даволаш маълум бир муддат ичида якунланади. вақт. Болалар учун одатдаги каср ҳажми 1,5 дан 1,8 Гй гача бўлиши мумкин Кунига, чунки кичикроқ фракция ўлчамлари оддий тўқималарда кеч бошланган ножўя таъсирларнинг камайиши ва жиддийлиги билан боғлиқ.


Баъзи ҳолларда даволаниш курсининг охирига яқин кунига икки фраксия қўлланади. Биргаликда кучайтирувчи режим ёки гиперфраксия сифатида маълум бўлган ушбу жадвал, улар кичикроқ бўлса, тезроқ қайта тикланадиган ўсмаларда қўлланади. Хусусан, бош ва бўйин соҳасидаги ўсмалар бу хатти-ҳаракатни кўрсатади.

Асоратланмаган оғриқли суяк метастазини даволаш учун паллиатив нурланиш олган беморларга нурланишнинг бир қисмидан кўп бўлмаслиги керак. Ягона даволаш кўп фракцияли даволаш билан таққосланадиган оғриқни йўқотиш ва морбидите натижаларини беради ва умр кўриш давомийлиги чекланган беморлар учун беморнинг қулайлигини яхшилаш учун битта даволаш энг яхшисидир.

Фраксиялаш учун жадваллар

Борган сари кўпроқ қўлланилаётган ва ўрганишда давом этаётган фраксиялаш жадвали гипофраксиядир. Бу нурланишнинг умумий дозаси катта дозаларга бўлинган нурланиш билан даволаш. Одатда дозалар саратон турига қараб сезиларли даражада фарқ қилади, 2,2 Гй/каср дан 20 Гй/фраксия гача, иккинчиси субкраниал лезёнлар учун стереотактик муолажалар (стереотактик аблатив тана радиотерапияси ёки САТР — СБРТ ёки стереотактик тана радиотерапияси деб ҳам аталади) ёки интракраниал лезёнлар учун СРЖ (стереотактик радиожарроҳлик) учун хосдир. Гипофраксиянинг мантиқий сабаби клоноген ҳужайраларни кўпайтириш учун зарур бўлган вақтни инкор этиш ва шунингдек, баъзи ўсмаларнинг радиосенситивлигидан фойдаланиш орқали маҳаллий такрорланиш эҳтимолини камайтиришдир. усусан, стереотактик муолажалар абласён жараёни орқали клоноген ҳужайраларни йўқ қилишга мўлжалланган, яъни одатдаги радиотерапиядаги каби клоноген ҳужайра бўлиниш жараёнини қайта-қайта тўхтатиш (апоптоз) ўрнига, тўғридан-тўғри клоноген ҳужайраларни йўқ қилишга мўлжалланган дозани юбориш.

Мақсадли сезгирлик асосида дозани ҳисоблаш

Турли хил саратон турлари турли хил радиация сезгирлигига эга. Биопсия намуналарининг геномик ёки протеомик таҳлиллари асосида сезгирликни башорат қилиш қийин бўлган бўлса ҳам, ички ҳужайрали радиосенситивликнинг геномик белгиларидан индивидуал беморларга радиация таъсирини башорат қилиш клиник натижалар билан боғлиқлиги кўрсатилган. Геномика ва протеомикага муқобил ёндашув микробларда радиациявий ҳимояни марганец ва майда органик метаболитларнинг ферментатив бўлмаган комплекслари таклиф қилишини кашф қилиш орқали таклиф қилинди. Марганецнинг таркиби ва ўзгариши (электрон парамагнит резонанс билан ўлчанадиган) радиосенситивликнинг яхши кўрсаткичлари эканлиги аниқланди ва бу топилма инсон ҳужайраларига ҳам тегишли. Марганецнинг умумий ҳужайра таркиби ва уларнинг ўзгариши ва турли ўсимта ҳужайраларида клиник жиҳатдан аниқланган радиореактивлик ўртасидаги боғлиқлик тасдиқланди, бу аниқроқ радиодозалар ва саратон касалликларини даволашни яхшилаш учун фойдали бўлиши мумкин.

Турлари

Тарихий жиҳатдан, радиация терапиясининг учта асосий бўлими бор:


Фарқлар радиация манбасининг ҳолатига боғлиқ; ташқи танадан ташқарида бўлса, бракитерапия даволаш қилинадиган ҳудудга аниқ жойлаштирилган муҳрланган радиоактив манбалардан фойдаланади ва тизимли радиоизотоплар инфузион ёки оғиз орқали юборилади. Бракитерапия радиоактив манбаларни вақтинча ёки доимий жойлаштиришдан фойдаланиши мумкин. Вақтинчалик манбалар одатда постлоадинг деб аталадиган техника билан жойлаштирилади. Юклашдан кейин ичи бўш найча ёки апликатор даволанадиган органга жарроҳлик йўли билан жойлаштирилади ва апликатор имплантация қилинганидан кейин манбалар апликаторга юкланади. Бу соғлиқни сақлаш ходимларининг радиация таъсирини камайтиради.

Заррачалар билан даволаш — бу заррачалар протонлар ёки оғирроқ ионлар бўлган ташқи нурли радиация терапиясининг махсус ҳолати.

2018-йилдан 2021-йилгача бўлган радиация терапиясининг рандомизацияланган клиник синовларини кўриб чиқишда кўплаб амалиётни ўзгартирувчи маълумотлар ва РCТлардан пайдо бўладиган янги тушунчалар топилди, терапевтик нисбатни яхшилайдиган техникалар, янада мослаштирилган даволаш усулларига олиб келадиган усуллар аниқланди, бемор қониқишининг муҳимлигини таъкидлади ва қўшимча ўрганишни талаб қиладиган соҳаларни аниқлаш.

Ташқи нурли нурланиш терапияси

Қуйидаги учта бўлим рентген нурлари ёрдамида даволашни назарда тутади.

Анъанавий ташқи нурли нурланиш терапияси

Телетерапия радиация капсуласи қуйидагилардан иборат:
  1. ан интернатионал стандард соурcе ҳолдер (усуаллй леад),
  2. а ретаининг ринг, анд
  3. а телетҳерапй "соурcе" cомпосед оф
  4. тwо нестед стаинлесс стеэл cанистерс wелдед то
  5. тwо стаинлесс стеэл лидс сурроундинг
  6. а протеcтиве интернал шиэлд (усуаллй ураниум метал ор а тунгстен аллой) анд
  7. а cйлиндер оф радиоаcтиве соурcе материал, офтен бут нот алwайс cобалт-60. Тҳе диаметер оф тҳе "соурcе" ис 30 мм.


Тарихий анъанавий ташқи нурли нурланиш терапияси (2ДХРТ) киловолцион терапия рентген бирликлари, юқори энергияли рентген нурларини ишлаб чиқарадиган тиббий чизиқли тезлатгичлар ёки ташқи кўринишида чизиқли тезлатгичга ўхшаш машиналар ёрдамида икки ўлчовли нурлар орқали амалга оширилди, аммо юқорида кўрсатилгандек муҳрланган радиоактив манбадан фойдаланган. 2ДХРТ асосан беморга бир неча йўналишдан: кўпинча олд ёки орқа ва иккала томондан узатиладиган битта нурланиш нуридан иборат.

Анъанавий даволашни симулятор деб номланувчи махсус калибрланган диагностик рентген аппаратида режалаштириш ёки симуляция қилиш усулини англатади, чунки у чизиқли тезлатгич ҳаракатларини (ёки баъзан кўз билан) қайта яратади ва радиация нурларининг одатда яхши ўрнатилган тартибини англатади. Исталган режага эришиш учун. Симуляциянинг мақсади — ишлов бериладиган ҳажмни аниқ белгилаш ёки локализация қилиш. Ушбу техника яхши ўрнатилган ва одатда тез ва ишончли. Хавотир шундаки, баъзи юқори дозали даволанишлар мақсадли ўсимта ҳажмига яқин жойлашган соғлом тўқималарнинг радиация токсиклиги билан чекланиши мумкин.

Ушбу муаммонинг мисоли простата безининг нурланишида кўринади, бу ерда қўшни тўғри ичакнинг сезгирлиги 2ДХРТ режалаштириш ёрдамида хавфсиз тарзда тайинланиши мумкин бўлган дозани шундай даражада чеклаб қўйганки, ўсимтани назорат қилиш осон бўлмайди. КТ ихтиро қилинишидан олдин шифокорлар ва физиклар саратон ва соғлом тўқималарга юбориладиган ҳақиқий нурланиш дозаси ҳақида чекланган маълумотларга эга эдилар. Шу сабабли, 3 ўлчовли конформал радиация терапияси деярли барча ўсма жойлари учун стандарт даволашга айланди. Яқинда МРИ, ПЕТ, СПЕCТ ва ултратовуш каби кўришнинг бошқа шакллари қўлланади.

Стереотактик нурланиш

Стереотактик нурланиш ташқи нурли нурланиш терапиясининг ихтисослаштирилган туридир. У ўта батафсил тасвирий сканерлаш ёрдамида аниқ аниқланган ўсимтага қаратилган радиация нурларидан фойдаланади. Радиация онкологлари кўпинча мия ёки умуртқа поғонасидаги ўсмалар учун нейрохирург ёрдами билан стереотактик муолажаларни амалга оширадилар.

Стереотактик нурланишнинг икки тури мавжуд. Стереотактик радиожарроҳлик (СРС) — бу шифокорлар мия ёки умуртқа поғонасининг бир ёки бир нечта стереотактик радиация даволаш усулларидан фойдаланадилар. Стереотактик тана радиация терапияси (СБРТ) ўпка каби тана билан бир ёки бир нечта стереотактик нурланиш муолажаларини англатади.

Баъзи шифокорларнинг таъкидлашича, стереотактик муолажаларнинг афзаллиги шундаки, улар саратонга тўғри миқдорда нурланишни анъанавий даволаш усулларига қараганда қисқароқ вақт ичида этказиб беради, бу кўпинча 6 дан 11 ҳафтагача давом этиши мумкин. Бундан ташқари, муолажалар жуда аниқлик билан амалга оширилади, бу нурланишнинг соғлом тўқималарга таъсирини чеклаши керак. Стереотактик муолажалар билан боғлиқ муаммолардан бири шундаки, улар фақат маълум кичик ўсмалар учун мос келади.

Заррачалар терапияси

Заррача терапиясида (масалан, протон терапияси) энергияли ионлаштирувчи зарралар (протонлар ёки углерод ионлари) мақсадли ўсимтага йўналтирилади. Доза заррача тўқималарга кириб бориши билан ортади, заррача диапазонининг охирига яқин содир бўладиган максимал (Брагг пиcки) ва кейин у (деярли) нолга тушади. Ушбу энергия ётқизиш профилининг афзаллиги шундаки, мақсадли тўқималарни ўраб турган соғлом тўқималарга камроқ энергия тўпланади.

Аугер терапияси

Аугер терапияси (АТ) атом миқёсида молекуляр ўзгаришларни таъминловчи ионлаштирувчи нурланишнинг жуда юқори дозасидан фойдаланади. АТ бир неча жиҳатлари билан анъанавий радиация терапиясидан фарқ қилади ва у ҳужайра ўлчамида ҳужайра радиациясига зарар этказиш учун радиоактив ядроларга таянмайди ва мақсадли тўқималар/орган жойларидан ташқарида дозани камайтирилган доза билан мақсадли ҳудудга этказиш учун турли йўналишлардан нолга тенг бир нечта ташқи қалам нурларини жалб қилмайди. Бунинг ўрнига, АТ ёрдамида молекуляр даражада жуда юқори дозани ин ситу юбориш молекуляр синишлар ва молекуляр қайта тартибга солишни ўз ичига олган ин ситу молекуляр модификацияни, масалан, йиғилма тузилмаларини ўзгартириш ҳамда ушбу молекула тузилмалари билан боғлиқ ҳужайра метаболик функсияларини ўз ичига олади.

Рентген бракитерапияси билан алоқаси

Контактли рентген бракитерапияси (шунингдек, „CХБ“, „электрон бракитерапия“ ёки „Папиллон Течниқуэ“ деб аталади) тўғри ичак саратонини даволаш учун ўсимта яқинида қўлланадиган киловолтли рентген нурлари ёрдамида радиация терапиясининг бир тури. Жараён рентген найчасини анус орқали тўғри ичакка киритиш ва уни саратон тўқималарига қўйишни ўз ичига олади, сўнгра юқори дозаларда рентген нурлари тўғридан-тўғри икки ҳафталик интервал билан ўсимтага чиқарилади. Одатда жарроҳлик учун номзод бўлмаган беморларда эрта тўғри ичак саратонини даволаш учун ишлатилади. 2015-йилги НИCЕ текшируви асосий ножўя таъсирни тахминан 38% ҳолларда қон кетиши ва 27% ҳолларда радиация таъсиридан келиб чиққан яра эканлигини аниқлади.

Радионуклид терапияси

Радионуклид терапияси (шунингдек, тизимли радиоизотоп терапияси, радиофармацевтик терапия ёки молекуляр радиотерапия сифатида ҳам танилган) мақсадли терапия шаклидир. Мақсадли изотопнинг кимёвий хоссалари, масалан, қалқонсимон без томонидан бошқа тана аъзоларига қараганда 1000 баравар яхшироқ сўрилган радиоёд билан боғлиқ бўлиши мумкин. Мақсадга радиоизотопни бошқа молекула ёки антикорга бириктириб, уни мақсадли тўқималарга йўналтириш орқали ҳам эришиш мумкин. Радиоизотоплар инфузион (қон оқимига) ёки ютиш орқали юборилади. Масалан, нейробластомани даволаш учун метаиодобензилгуанидин (МИБГ), қалқонсимон без саратони ёки тиреотоксикозни даволаш учун оғиз орқали ёд-131 ва нейроэндокрин рецепторларни даволаш учун лутесий-177 гормони ва итриюм-90 инфузиони (пептидлар)

Тарихи

1910 йилда сил касаллигини рентген нурлари билан даволаш. 1920-йилларга қадар радиация хавфи тушунилмаган ва у кўплаб касалликларни даволаш учун ишлатилган.

Тиббиёт 1895-йилда Вилгелм Рентген томонидан рентген нурларини кашф этганидан бери 100 йилдан ортиқ вақт давомида радиация терапиясидан саратон касаллигини даволашда фойдаланган. Чикаголик Эмил Груббе 1896-йилдан бошлаб саратон касаллигини даволаш учун рентген нурларидан фойдаланган биринчи америкалик шифокор бўлиши мумкин

Радиация терапияси соҳаси 1900-йилларнинг бошларида, асосан, 1898-йилда полоний ва радий радиоактив элементларни кашф этган Нобел мукофоти совриндори олим Мари Кюри (1867—1934) нинг инновацион ишлари туфайли ривожлана бошлади. Бу тиббий даволаш ва тадқиқотларда янги даврни бошлади. 1920-йиллар давомида радиация таъсирининг хавфи тушунилмаган ва кам ҳимояланган. Радий кенг шифобахш кучга эга эканлигига ишонишган ва радиотерапия кўплаб касалликларда қўлланган.

Иккинчи жаҳон урушигача радиотерапия учун нурланишнинг ягона амалий манбалари радий, унинг „эманацияси“, радон гази ва рентген трубкаси эди. Ташқи нурли радиотерапия (телетерапия) асрнинг бошида нисбатан паст кучланиш билан бошланган (<150 кВ) рентген аппаратлари. Аниқланишича, юзаки ўсмаларни паст кучланишли рентген нурлари билан даволаш мумкин бўлса-да, тана ичидаги ўсмаларга етиб бориши учун кўпроқ ўтувчи, юқори энергияли нурлар талаб қилинади, бу эса юқори кучланишни талаб қилади. 200-500 кВтрубка кучланишидан фойдаланган ортоволтаж рентген нурлари, 1920-йилларда ишлатила бошланди. Тери ва тўқималарни хавфли нурланиш дозаларига таъсир қилмасдан, энг чуқур кўмилган ўсмаларга эришиш учун 1 МВ энергияли нурлар керак бўлади ёки ундан юқори, „мегаволт“ нурланиш деб аталади. Мегаволтли рентген нурларини ишлаб чиқариш рентген трубкасида 3 дан 5 миллион волтгача бўлган кучланишни талаб қилди, бу жуда катта қиммат қурилмаларни талаб қилди. Мегаволтажли рентген қурилмалари биринчи марта 1930-йилларнинг охирида қурилган, аммо нархи туфайли бир нечта муассасалар билан чекланган. Биринчилардан бири, 1937-йилда Лондондаги Санкт-Бартоломей касалхонасида ўрнатилган ва 1960-йилгача ишлатилган, 30 фут узунликдаги рентген трубкасидан фойдаланган ва оғирлиги 10 тоннани ташкил этган. Радий мегаволт гамма нурларини ишлаб чиқарди, лекин рудаларда кам учрайдиганлиги сабабли жуда кам ва қиммат эди. 1937-йилда радиотерапия учун бутун дунё бўйлаб радий этказиб бериш 50 граммни ташкил этди, бу 800 000 фунт стерлингни ёки 2005-йилда 50 миллион долларни ташкил этди.

Манбалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Radikal_terapiya" dan olindi