Radio aloqa

Радио алоқа-бу радио тўлқинлар ёрдамида маълумот алмашиш.Радиоалоқа тизимининг ахборот томонида радиоузатувчи ва узатувчи антенналардан ташкил топган радиоузатувчи қурилма, қабул қилувчи томонида эса қабул қилувчи антенналар ва радиоқабул қилувчилардан иборат радио қабул қилувчи қурилма жойлашган. Трансмиттерда ташувчи частотасининг тебраниши узатилаётган ахборот сигналининг қонунига мувофиқ ўзгартирилади ва қабул қилувчи учида тескари жараён амалга оширилади. Мулоқот бир томонлама ёки икки томонлама бўлиши мумкин. Радиоалоқа стационар об’ектлар ва кўчма об’ектлар ўртасида, шунингдек, ҳаракатланувчи об’эктлар ўртасида алоқа ўрнатишнинг ягона усули ҳисобланади. Радиоалоқа—радиотўлқинлар (электромагнит тебранишлар) ёрдамида турли масофаларда ахборот алмашиш учун электрон алоқа тури. Радио (лот. радиаре — нурланиш), „радиоалоқа“ атамаси „нурланиш ёрдамида алоқа“, яъни ўтказувчи симлар ёрдамисиз (симсиз алоқа) деган маънони англатади. Космик антенна ёрдамида трансмиттер нурланади ва ер юзасига тарқалади, кейинги қабул қилувчига таъсир қилади ва электр энергияси электромагнит тўлқин энергиясига айланади. Икки томонлама алоқа учун ҳар бир радиостанция узатувчи ва қабул қилувчидан иборат бўлиши керак. Кам қувватли радиостанцияда узатувчи ва қабул қилувчи умумий корпусга ўрнатилади. Юқори қувватли сигналларни тарқатишда трансмиттерлар алоҳида бирликлар билан тайёрланади. Қабул қилувчилар, шунингдек, сифатли радио сигналларни қабул қилиш учун алоҳида бирликлар билан ишлаб чиқарилади. Узатиш вақтида электромагнит тўлқинларни чиқарадиган ва қабул қилиш вақтида уларнинг энергиясини ўзлаштирадиган қурилма антенна деб аталади. Антеннанинг энг оддий тури — бир учи эрдан кўтарилган ва бир учи узатувчи ёки қабул қилгичга уланган оддий сим.

Тарихи

1888-йил Россиялик олим Александр Сергеэвич Попов электромагнит тўлқинлар ёрдамида узоқ масофаларга сигнал узатилишининг илмий башоратини таклиф қилди. У 1896-йилда бу муаммонинг амалий ечимини топди топилди. Ўша йилнинг 24-мартида Россия физика-кимё жамияти йиғилишида А.С.Попов дунёда биринчи бўлиб Гейнрих Герцнинг икки сўзини симсиз радиограмма орқали 250 м масофага узатди.

Попов билан бир вақтда италян олими Г. Маркони ҳам банд эди. У 1897-йилда туғилган электромагнит тўлқинлар ёрдамида радиоэшиттириш имкониятини патентлади. А.С.Поповдан олдин олди.

19-асрнинг охири ва 20-асрнинг бошларида электромагнит тўлқинларнинг манбаи сифатида электр учқунлари ишлатилган.Электр учқунларининг табиатда пайдо бўлган тури чақмоқдир.Аммо бундай учқун разрядлари электромагнит тебранишларнинг ўчирилган вақтлари ҳисобланади. 1913-йилдан бошлаб уч электродли радио лампалар ёрдамида ўчмайдиган мажбурий (ихтиёрий) тебранишлар генераторлари ишлаб чиқилди.Ўтган асрнинг 50-йилларидан бошлаб транзисторлар чироқ генераторларини алмаштира бошладилар.

Кўпроқ ўқинг

Назарий тадқиқотлар ва амалий тадқиқотлар шуни кўрсатдики, сўнмайдиган синусоидал электромагнит тебранишлар ахборотни масофага етказишда (айниқса, уни сўз, мусиқа ва тасвирлар кўринишида тасвирлашда) жуда муҳим аҳамиятга эга. Шунинг учун узоқ масофаларга маълумот юборишда юқори қувватли радио тўлқинлардан фойдаланилади. Одатда, частотаси 0,2 МГц дан юқори бўлган радио тўлқинлар узун,1 МГц дан юқори бўлганлар ўртача, 12 МГц минтақасидагилар қисқа ва юқори частотали радио тўлқинлар ултра қисқа радио тўлқинлар деб аталади. Электромагнит тўлқинлар билан видео тасвирларни узатиш учун гигагерц (миллиардлаб герц) билан ўлчанадиган частоталар қўлланади.

Бундай частоталар декиметр тўлқин узунликларига мос келади.

Электромагнит тебранишлар салıнıмлı бир давр томонидан ишлаб чиқарилади. Электромагнит тебранишлар бундай тебраниш занжирида пайдо бўлса-да, улар космосда тўлқинлар шаклида тарқала олмайди.Бунинг сабаби шундаки, электр майдони кондансатöр плиталари орасида тўпланади ва магнит майдон ғалтакнинг ичида тўпланади.Шунинг учун улар ёпиқ тебраниш даврлари деб аталади.

Очиқ тебраниш даврлари электромагнит тебранишларни космосда тўлқинлар шаклида тарқатиш учун ишлатилади. Бунинг учун ёпиқ контактларнинг занглашига олиб келадиган кондансаткичларнинг сирт майдонини камайтириш ва сариқларнинг ўраш сонини камайтириш керак. Ҳаддан ташқари ҳолатда, бобинлар аста-секин тўғри ўтказгичга айланади ва уларнинг учлари кондансатöр вазифасини бажаради

Бундай қурилма очиқ тебраниш даври деб аталади. Занжирлардаги тебранишларни ўчирмаслик учун кондансаткичларнинг асосларини доимий равишда заряд қилиш керак. Бунинг учун махсус чироқ ёки транзистор генераторлари ишлатилади.

1894-йил Попов генераторлар ва радио қабул қилувчиларга узун симлар уланганда радиоалоқа яхшиланганини пайқади.Шундай қилиб, радио узатгичлар ва қабул қилувчиларнинг муҳим қисми бўлган антенна ихтиро қилинди. Антенна очиқ тебранувчи контурдир.

Унинг электромагнит майдони космоснинг катта қисмини эгаллайди. Шунинг учун антенна электромагнит тўлқинларни яхши чиқариши ва қабул қилиши мумкин. Антенналарнинг кўп турлари ҳаётда ва технологияда, шунингдек, илмий мақсадларда қўлланади. Уларнинг параболоид идиш шаклида тайёрланган қурилмалари узоқ оламлардан электромагнит тўлқинларни қабул қила оладиган радиотелескопларда қўлланади.

1967-йилнинг ёзида радиотелескоп ёрдамида Кембриж университети олимлари коинотдан келаётган радиосигналларни ёзиб олишди. Бу сигналлар вақти-вақти билан ҳар 1,33730113 сонияда такрорланиб турди ва пулснинг давомийлиги 10-20 мс эди

Ҳайратда қолган тадқиқотчилар, бошқа олимлар бу сигналлар дастлаб узоқ оламдаги жонли мавжудотлар томонидан юборилганига ишонишди.

Бироқ, кейинчалик уларнинг сири маълум бўлди. Ушбу радио сигналларнинг манбаи кейинчалик пулсар ва квазарлар деб номланган махсус об’эктлар бўлиб чиқди.

Ҳозирги вақтда пулсарлар жуда катта юлдузларнинг кексалик давридаги портлашининг қолдиқлари ҳисобланади.Пулсардаги модданинг зичлиги жуда катта (~1016 кг/м3) ва унинг диаметри атиги 10-100 км ни ташкил қилади

Кичкина диаметри туфайли пулсарлар ўз ўқи атрофида бир марта айланишни 1-2 сонияда якунлай оладилар.Бундай пулсарларнинг сиртларида жуда нозик конус шаклида радио тўлқинларини чиқарадиган иссиқ жойлар бўлиши мумкин. Бундай иссиқ нуқталардан чиқадиган радиотўлқинлар Ер юзасига этиб боради. Пулсардан ташқари, унинг юзасида иссиқ нуқталар ҳам вақти-вақти билан айланади. Шундай қилиб, космосдаги иссиқ нуқталардан радиотўлқинларнинг тарқалиш йўналиши пулсарнинг айланишига қараб ўзгаради. Бир мунча вақт ўтгач, радиотўлқиннинг (сигналнинг) тарқалиш йўналиши яна Ерга йўналтирилади. Бу вақтда улар яна радиотелескоплар орқали ёзиб олинади.

Радиоалоқани ташкил этишнинг асосий усуллари

Алоқани ташкил этишнинг асосий усуллари: радиотизим ва радио йўналиши

Радиотизим-битта умумий радио узатишда ишлайдиган уч ёки ундан ортиқ хабарлар ўртасида радиоалоқани ташкил қилиш усули.Радиотизим: барча хабарлар ўртасидаги алоқани ва минимал куч ва ускуналарни сарфлаган ҳолда хабарларни йўналтирилган узатишни таъминлайди.

Радио маршрутлаш - бир хил умумий радио узатишда ишлайдиган иккита хабар ўртасидаги алоқани ташкил қилиш усули.Радио йўналиши радиотизимга нисбатан кўринмаслиги, ўтказувчанлиги ва барқарорлиги билан ажралиб туради.

Асосий радионинг талаблари барча радиолар томонидан бажарилиши керак.Радиоалоқани ташкил қилиш учун қуйидаги радиомаълумотларга ишлов берилади: частота, чақирув пароллари ва радио ҳужжат калитлари.

Қўнғироқ ва бепул частоталардан фойдаланиш тақиқланади. Радиоэшиттиришлар махфий бўлиб, белгиланган муддатга эга бўлиб, улар муддати тугагандан сўнг маълум тартиб асосида ўчирилади.Радиотизим ва йўналишда хабарлар радио алмашинуви орқали амалга оширилади.Радиоалоқа орқали буйруқлар, сигналлар, радиограммалар ва радиоалоқаларни қабул қилиш ва узатишни белгилайди