Радиожарроҳлик — бу радиация ёрдамида жарроҳлик[1], яъни пичоқ билан кесиш эмас, балки ионлаштирувчи нурланиш ёрдамида тўқималарнинг аниқ танланган жойларини йўқ қилиш. Радиация терапиясининг бошқа шакллари (шунингдек, радиотерапия деб аталади) сингари, у одатда саратон касаллигини даволаш учун ишлатилади. Радиожарроҳлик дастлаб швед нейрохирург Ларс Лекселл томонидан „қизиқилган интракраниал ҳудудга стереотактик йўналтирилган нурланишнинг ягона юқори дозали қисми“ сифатида таърифланган[2].

Онкологияда радиация терапияси юқори энергияли нурланиш ёрдамида малигн неоплазмаларни даволашни ўз ичига олади. Радиацион онколог саратонни тўлиқ даволаш ёки ўсимтадан келиб чиққан оғриқ ва бошқа аломатларни энгиллаштириш учун нурланишдан фойдаланади. Саратон касаллигида нурланишнинг таъсир қилиш принципи саратон ҳужайраларининг репродуктив қобилиятини, яъни уларнинг кўпайиш қобилиятини бузишга қисқартирилади, бунинг натижасида тана табиий равишда улардан халос бўлади. Радиация терапияси саратон ҳужайраларини ДНКга зарар этказади, бу ҳужайраларни энди бўлиниш ва ўсишга қодир эмас. Саратон касаллигини даволашнинг бу усули фаол бўлинадиган ҳужайраларни йўқ қилишда энг самарали.

Радиожарроҳлик қандай ишлайди. Радиожарроҳлик бошқа терапевтик радиология турлари билан бир хил ишлайди. У ўсимта ҳужайраларининг ДНКсини бузади ёки йўқ қилади, бу уларнинг кўпайиш ва ўсишга қодир эмаслигига олиб келади. Вақт ўтиши билан ўсимта ҳажми камаяди. Артериовеноз малформация (АВМ) каби қон томирлари лезёнлари учун қон томирлари даволанишдан кейин ёпилади.

Протон нурлари терапияси заррача нурлари билан даволашнинг бир туридир. Гамма нурлари ёки рентген нурлари каби нурланиш нурларини ишлатиш ўрнига, заррача нурлари терапияси протон ёки нейтрон каби зарралардан фойдаланади. Протон нурлари терапияси заррача нурлари билан даволашнинг энг кенг тарқалган тури ҳисобланади.

Стереотактик радиохирургияда (СРС) " стеретактик " сўзи беморнинг диагностик тасвирларида кўриладиган виртуал нишонни бемордаги ҳақиқий мақсад позицияси билан аниқ боғлаш имконини берувчи уч ўлчовли координаталар тизимига ишора қилади. Стереотактик радиожарроҳлик, шунингдек , марказий асаб тизимидан (CНС) ташқарида қўлланилганда стереотактик тана радиация терапияси (СБРТ) ёки стереотактик аблатив радиотерапия (САБР) деб ҳам номланиши мумкин.[3]

Стереотактик радиожарроҳлик ёки стереотактик радиотерапия учун уч хил технология қўлланади:

Cобалт60  асосидаги (фотон) — гамма пичоқ операцияси чизиқли тезлатгичга асосланган (фотон) каттароқ ўсмаларда бир неча кун давомида муолажалар олиб бориш орқали радиожарроҳлик қилиш қобилиятига эга, бу радиация терапияси деб аталади. Бундай мослашувчанлик бошқа машиналарда мавжуд эмас.

Чизиқли тезлатгич соғлом тўқималарга таъсирини камайтириш учун кўплаб ёйларда қайта йўналтириладиган битта катта, кучли радиация нуридан фойдаланади. Ушбу машиналар бутун танада, шунингдек, бош ва бўйин учун ишлатилиши мумкин. Заррачалар нури ёки сиклотрон мия шиши ва тана саратонини фраксияланган тарзда даволайди.

Тарихи

Стереотактик радиожарроҳлик биринчи марта 1949 йилда швед нейрохирург Ларс Лекселл томонидан анъанавий жарроҳлик учун мос бўлмаган миядаги кичик нишонларни даволаш учун ишлаб чиқилган. У ўйлаб топган дастлабки стереотактик асбоб проблар ва электродлардан фойдаланган.[4] Электродларни радиация билан алмаштиришга биринчи уриниш 50-йилларнинг бошларида рентген нурлари билан қилинган.[5] Ушбу асбобнинг принципи интракраниал нишонни бир неча йўналишдаги тор нурланиш нурлари билан уриш эди. Нур йўллари мақсадли ҳажмда бирлашади ва у ерда радиациянинг ҳалокатли кüмüлатиф дозасини этказиб беради, шу билан бирга дозани қўшни соғлом тўқималарга чеклайди. Ўн йил ўтгач, физиклар Курт Лиден ва Бöрже Ларссоннинг ҳиссаси туфайли сезиларли ютуқларга эришилди.[6] Бу вақтда стереотактик протон нурлари рентген нурларини алмаштирган эди.[7] Оғир заррачалар нури жарроҳлик пичоғига ажойиб ўринбосар сифатида тақдим этилди, аммо синкроциклотрон жуда ноқулай эди. Лекселл жарроҳнинг ўзи бошқариши мумкин бўлган амалий, ихчам, аниқ ва оддий асбобни ишлаб чиқишга киришди. 1968 йилда Каролинска институтида ўрнатилган ва гамма нурлари билан нурланиш учун марказий каналлари бўлган дубулғага жойлаштирилган бир нечта кобалт-60 радиоактив манбаларидан иборат бўлган Гамма Пичоғи пайдо бўлди.[8] Ушбу прототип оғриқ, ҳаракат бузилишлари ёки анъанавий даволанишга жавоб бермайдиган хатти-ҳаракатларнинг бузилишларини даволаш учун функционал нейрохирургик муолажалар учун тирқишли нурланиш лезёнларини ишлаб чиқариш учун мўлжалланган. Ушбу биринчи блокнинг муваффақияти 179 кобалт-60 манбасини ўз ичига олган иккинчи қурилманинг қурилишига олиб келди. Ушбу иккинчи Гамма Книфе қурилмаси мия шиши ва интракраниал артериовеноз малформацияларни (АВМ) даволаш учун сферик лезёнларни ишлаб чиқариш учун мўлжалланган.[9] 1980-йилларда 201 та кобалт-60 манбалари билан қўшимча қурилмалар ўрнатилди.[10]

Ушбу ўзгаришларга параллел равишда, худди шундай ёндашув чизиқли заррача тезлатгичи ёки Линаc учун ишлаб чиқилган. Биринчи 4 тасини ўрнатиш МеВ клиник чизиқли тезлатгичи 1952 йил июн ойида Лондондаги Ҳаммерсмит касалхонасидаги Тиббий тадқиқот кенгаши (МРC) радиотерапевтик тадқиқот бўлимида бошланган.[11] Тизим 1953 йил феврал ойида физика ва бошқа синовлар учун топширилди ва ўша йилнинг 7 сентябрида беморларни даволашни бошлади. Шу билан бирга, Стенфорд микротўлқинли лабораториясида иш 1956 йилда Стенфорд университети касалхонасида (Калифорния) ўрнатилган 6 МеВ тезлатгични ишлаб чиқишга олиб келди[12] Линаc бирликлари тезда анъанавий фраксияланган радиация терапияси учун маъқул қурилмаларга айланди, аммо у 1980-йилларга қадар давом этди, бу эса махсус Линаc радиохирургияси ҳақиқатга айлангунча давом этди. 1982 йилда испан нейрохирург Ж. Барсиа-Салорио АВМ ва эпилепсияни даволашда кобалт ҳосил қилган, кейин эса Линак асосидаги фотонли радиожарроҳликнинг ролини баҳолашни бошлади.[13] 1984 йилда Бетти ва Деречинский Линаc асосидаги радиожарроҳлик тизимини тасвирлаб беришди.[14] Уинстон ва Лутз такомиллаштирилган стереотактик жойлашишни аниқлаш мосламасини ва турли компонентларнинг аниқлигини ўлчаш усулини ўз ичига олган ҳолда Линаc-га асосланган радиожарроҳлик прототипи технологияларини янада илғорлаштирдилар.[15] Ўзгартирилган Линаc ёрдамида Қўшма Штатлардаги биринчи бемор 1986 йил феврал ойида Бостон Бригҳам ва аёллар касалхонасида даволанди. 

21-аср

Тиббий тасвирлаш ва ҳисоблашдаги технологик яхшиланишлар стереотактик радиожарроҳликнинг клиник қўлланишини оширишга олиб келди ва 21-асрда унинг қамровини кенгайтирди.[16][17] „Стереотактик“ сўзида яширин бўлган локализация аниқлиги ва аниқлиги радиожарроҳлик аралашувлари учун жуда муҳим бўлиб қолмоқда ва дастлаб Н-локализатор[18] ва Стурм-Пастйр локализатори[19] каби тасвирни бошқариш технологиялари орқали сезиларли даражада яхшиланади. стереотактик жарроҳлик учун ишлаб чиқилган.

21-асрда радиожарроҳликнинг асл концепцияси бешта фраксияни ўз ичига олган муолажаларни ўз ичига олган ҳолда кенгайтирилди ва стереотактик радиожарроҳлик одатда бош ёки умуртқа поғонасида аниқланган мақсадларни инактивация қилиш ёки йўқ қилиш учун ташқи ишлаб чиқарилган ионлаштирувчи нурланишдан фойдаланадиган алоҳида нейрохирургия интизоми сифатида қайта таърифланди. жарроҳлик кесмага эҳтиёж сезмасдан.[20] Стереотактик радиожарроҳлик ва фраксияланган радиотерапия тушунчалари ўртасидаги ўхшашликдан қатъи назар, даволанишга эришиш механизми сезиларли даражада фарқ қилади, гарчи иккала даволаш усули ҳам маълум кўрсаткичлар учун бир хил натижаларга эга эканлиги хабар қилинади.[21] Стереотактик радиожарроҳлик қўшни нормал тўқималарни сақлаб қолган ҳолда мақсадли тўқималарни йўқ қилиш учун кичик жойларга аниқ, юқори дозаларни этказиб беришга кўпроқ эътибор беради. Худди шу принцип анъанавий радиация терапиясида ҳам қўлланади, аммо каттароқ ҳудудларга тарқалган пастроқ дозаларни қўллаш эҳтимоли кўпроқ (масалан, ВМАТ даволашда бўлгани каби). Фраксиёне радиотерапия кўпроқ мақсад ва унинг атрофидаги нормал тўқималарнинг тўпланган нурланиш дозасининг турли хил радиосенситивлигига боғлиқ.[20] Тарихий жиҳатдан фраксияланган радиотерапия соҳаси радиобиологиянинг тамойиллари: тузатиш, реассортмент, репопуляция ва реоксигенацияни кашф этгандан сўнг стереотактик радиохирургиянинг асл концепциясидан келиб чиққан.[22] Бугунги кунда иккала даволаш усули ҳам бир-бирини тўлдиради, чунки фраксияланган радиотерапияга чидамли бўлиши мумкин бўлган ўсмалар радиожарроҳликка яхши жавоб бериши мумкин ва хавфсиз радиожарроҳлик учун жуда катта ёки муҳим органларга жуда яқин бўлган ўсмалар фраксияланган радиотерапия учун мос номзод бўлиши мумкин.[21]

Бугунги кунда Гамма Книфе ва Линаc радиожарроҳлик дастурлари бутун дунё бўйлаб савдо сифатида мавжуд. Гамма Пичоғи радиожарроҳликка бағишланган бўлса-да, кўплаб Линаcлар анъанавий фраксияланган радиотерапия учун ишлаб чиқарилади ва махсус радиожарроҳлик воситаларига айланиш учун қўшимча технология ва тажриба талаб қилади. Ушбу турли ёндашувлар ўртасида самарадорлик бўйича аниқ фарқ йўқ.[23][24] Йирик ишлаб чиқарувчилар Вариан ва Электа махсус радиожарроҳлик Линаcс, шунингдек, радиожарроҳлик имкониятлари билан анъанавий даволаш учун мўлжалланган машиналарни таклиф этадилар. Анъанавий Линаcсни нурни шакллантириш технологияси, даволашни режалаштириш ва тасвирни бошқариш воситалари билан тўлдириш учун мўлжалланган тизимлар.[25] Махсус радиожарроҳлик Линаc мисоли CйберКнифе бўлиб, робот қўлига ўрнатилган ихчам Линаc бемор атрофида ҳаракатланади ва ўсимтани кўп собит позициялардан нурлантиради ва шу билан Гамма Книфе концепциясига тақлид қилади.

Ҳаракат механизми

Чап серебеллопонтин бурчак вестибуляр шванномаси бўлган беморда ИВ контрастли компютер томографиясини режалаштириш

Радиожарроҳликнинг асосий принципи юқори энергияли нурланиш нурлари ёрдамида тўқималарни селектив ионлаштиришдир . Ионизация — бу ҳужайраларга зарар этказадиган ионлар ва эркин радикалларнинг ишлаб чиқарилиши. Ҳужайрадаги сув ёки биологик материаллардан ҳосил бўлиши мумкин бўлган бу ионлар ва радикаллар ДНК, оқсиллар ва липидларга тузатиб бўлмайдиган зарар этказиши мумкин, бу эса ҳужайранинг ўлимига олиб келади. Шундай қилиб, биологик инактивация аниқ ҳалокатли таъсирга эга бўлган, ишлов бериладиган тўқималарнинг ҳажмида амалга оширилади. Радиация дозаси одатда кулранг рангда ўлчанади (бир кулранг (Гй) ҳар бир килограмм масса учун бир жоул энергиянинг ютилиши). Нурланган турли органларни ҳам, нурланиш турини ҳам ҳисобга олишга ҳаракат қиладиган бирлик сиэверт бўлиб, у тўпланган энергия миқдорини ҳам, биологик самарадорликни ҳам тавсифлайди. 

Клиник иловалар

Марказий асаб тизимидан ташқарида қўлланилганда, уни стереотактик тана радиация терапияси (СБРТ) ёки стереотактик аблатив радиотерапия (САБР) деб аташ мумкин.[3]

Мия ва орқа мия

Радиожарроҳлик нейрохирурглар, радиацион онкологлар ва тиббий физикларнинг кўп тармоқли жамоаси томонидан юқори даражадаги мураккаб, юқори аниқликдаги ва мураккаб асбобларни, шу жумладан тиббий чизиқли тезлатгичларни, Гамма Пичоғини ва Киберкнифе бўлимини ишлатиш ва сақлаш учун амалга оширилади. Мия ва умуртқа поғонаси ичидаги нишонларни жуда аниқ нурлантириш компютер томографияси, магнит-резонанс томография ва ангиография ёрдамида олинган тиббий тасвирлардан олинган маълумотлардан фойдаланган ҳолда режалаштирилган. 

Радиожарроҳлик асосан ўсмалар, қон томир лезёнлари ва функционал бузилишларни даволаш учун кўрсатилади. Ушбу техникада жиддий клиник хулосалар қўлланиши керак ва эътиборга лезён тури, агар мавжуд бўлса, патология, ҳажми, жойлашуви ва ёши ва беморнинг умумий саломатлиги киради. Радиожарроҳликнинг умумий контрендикациясига мақсадли лезённинг ҳаддан ташқари катта ўлчами ёки амалий даволаш учун жуда кўп жароҳатлар киради. Беморларга амбулатор сифатида бир кундан беш кунгача даволаниш мумкин. Таққослаш учун, краниотомия (бош суягининг очилишини талаб қиладиган анъанавий нейрохирургия) учун ўртача касалхонада қолиш тахминан 15 кун. Радиожарроҳлик натижалари даволанишдан бир неча ой ўтгач аниқ бўлмаслиги мумкин. Радиожарроҳлик ўсимтани олиб ташламайди, балки уни биологик фаолсизлантиради, шунинг учун лезённинг ўсишининг этишмаслиги одатда даволанишнинг муваффақияти ҳисобланади. Радиожарроҳлик учун умумий кўрсатмалар мия ўсмаларининг кўп турларини ўз ичига олади, масалан, акустик нейромалар, герминомалар, менингиомалар, метастазлар, тригеминал невралгия, артериовеноз малформациялар ва бош суяги тагидаги ўсмалар ва бошқалар.

Орқа мия метастазининг стереотатик радиожарроҳлиги 90% ҳолларда оғриқни назорат қилишда самарали бўлади ва 95% ҳолларда тасвирни баҳолашда ўсмаларнинг барқарорлигини таъминлайди ва бир ёки иккита сегментни ўз ичига олган ўмуртқа метастазлар учун самаралироқдир. Шу билан бирга, анъанавий ташқи нурли радиация терапияси кўплаб ўмуртқа шикастланишлар учун кўпроқ мос келади.[26]

Бошқа тана аъзолари

Стереотактик радиация терапиясининг бошқа лезёнларга кенгайиши ортиб бормоқда ва жигар саратони, ўпка саратони, ошқозон ости бези саратони ва бошқаларни ўз ичига олади. 

Хавфлари

Неw Ёрк Тимес газетаси 2010 йил декабр ойида радиожарроҳликнинг чизиқли тезлатгич усулида радиациянинг ҳаддан ташқари дозаси содир бўлгани ҳақида хабар берди, бу кўп жиҳатдан стереотактик радиожарроҳлик учун қайта жиҳозланган ускуналарда этарли даражада ҳимояланмаганлиги сабабли.[27] АҚШда озиқ-овқат ва фармацевтика идораси (ФДА) ушбу қурилмаларни тартибга солади, Гамма Пичоғи эса Ядровий тартибга солиш комиссияси томонидан тартибга солинади.

Бу стереотактик радиотерапиядан кейинги радиация некрозини даволашда иммунотерапия фойдали бўлиши мумкинлигидан далолат беради.[28]

Радиация манбаларининг турлари

Тўғри нурланиш ва қурилмани танлаш кўплаб омилларга боғлиқ, шу жумладан лезён тури, ҳажми ва муҳим тузилмаларга нисбатан жойлашиши. Маълумотлар шуни кўрсатадики, шунга ўхшаш клиник натижалар барча турли хил техникалар билан мумкин. Амалдаги қурилмадан кўра, даволанишга кўрсатмалар, юборилган умумий доза, фраксиялаш жадвали ва даволаш режасига мувофиқлиги билан боғлиқ масалалар муҳимроқдир. 

Гамма пичоқ

Гамма пичоқ билан радиожарроҳлик ўтказаётган шифокор
Файл:Гамма Книфе Грапҳиc.жпг
Лекселл Гамма Пичоғининг НРC графиги

Гамма пичоқ- жарроҳлиги мия шиши, қон томир нуқсонлари ва миядаги бошқа анормалликларни даволаш учун радиация ва компютер ёрдамида режалаштиришдан фойдаланадиган даволаш усулидир. Номига қарамай, бу процедура ҳеч қандай кесмаларни, ҳатто терини кесишни ҳам ўз ичига олмайди. Гамма пичоғи аслида юқори даражада йўналтирилган нурланиш нурларини этказиб берадиган даволаш усулидир. Радиациянинг 192 га яқин „беамлец“лари бирлашади ва атрофдаги нормал тўқималарни сақлаган ҳолда миянинг мақсадли соҳасига, хусусан, ўсимта ёки лезён шаклида йўналтирилади.

Гамма пичоқ жарроҳлиги қандай шароитларни даволайди. Гамма пичоқ жарроҳлиги бир нечта мия касалликларини даволаши мумкин, жумладан: Мия ўсмалари (саратон [малигн] ва саратон бўлмаган [бенигн]): Бу ўсмалар, шу жумладан мия метастазлари, гипофиз аденомалари, пинеаломалар, краниофарингиомалар, менингиомалар, хордомалар, хондросаркомалар ва глиал ўсмалар. Акустик нейрома (вестибуляр шванномалар): Бу ички қулоқни мия билан боғлайдиган мувозанат ва эшитиш нервлари атрофида ривожланадиган саратонсиз ўсимта.

Радиохирургияда бир неча турдаги махсус жиҳозлар қўлланади: Лекселнинг гамма пичоғи, киберпичоғи, ўзгартирилган чизиқли тезлатгичлар, протон тезлатгичлари ва бошқалар (аниқ қурилмаларнинг номлари ва уларни даволаш усуллари қурилманинг маркасига қараб фарқ қилиши мумкин).Гамма пичоғининг ишлаш принципи радиацияни 201 ИИИ (кобалт-60) дан стереотаксик рамка ва линзалар тизими орқали нишонга йўналтиришдир. Усулнинг хатоси 0,15 мм дан ошмайди.

Киберпичоқ — бу электромагнит нурланиш ҳосил қилувчи чизиқли тезлатгич ва инсон танасининг исталган қисмига миллиметр фракциялари аниқлиги билан нурланишни этказиб берувчи манипулятор қўлидан иборат қурилма.

Ўзгартирилган чизиқли тезлатгичлар ҳам радиожарроҳлик, ҳам терапевтик усулларни даволаши мумкин. Биринчи вариант 3-4 см гача бўлган ўсмаларда (бир доза 15-25 Гй), иккинчиси — ўсмалар катта бўлганда (мос равишда, доз 5-6 Гй дан 3-6 фракцияга бўлинади) қўлланади.). Гамма пичоқлари бир хил режимда ишлаши мумкин.


Линеэр тезлатгичга асосланган терапия

Чизиқли тезлаткич (линаc) юқори з нишонига, одатда волфрамга урилган тезлаштирилган электронларнинг таъсиридан рентген нурларини ҳосил қилади. Жараён „рентген терапияси“ ёки „фотон терапияси“ деб ҳам аталади. Эмиссия боши ёки " гантрй " бемор атрофида тўлиқ ёки қисман айлана бўйлаб механик равишда айланади. Бемор ётган стол, „диван“ ҳам кичик чизиқли ёки бурчакли қадамлар билан ҳаракатланиши мумкин. Портал ва диван ҳаракатларининг комбинацияси нурлантириладиган тўқималар ҳажмини компютерлаштирилган режалаштириш имконини беради. Юқори энергияга эга қурилмалар 6 МеВ одатда мақсад чуқурлиги туфайли мияни даволаш учун ишлатилади. Эмиссия бошини тарк этган энергия нурининг диаметри колиматöрлер ёрдамида лезённинг ўлчамига мослаштирилиши мумкин. Улар турли диаметрли, одатда 5 дан 40 гача ўзгариб турадиган алмаштириладиган тешиклар бўлиши мумкин. 5 да мм мм қадамлар ёки кўп баргли коллиматорлар, улар радиация нурини аблация қилинадиган массага мос равишда шакллантириш учун ишлов бериш жараёнида динамик равишда ҳаракатланиши мумкин бўлган бир қатор металл варақлардан иборат. 2017-йил (2017) ҳолатига кўра Линаcлар 0,15 дан 0,3 гача бўлган жуда тор нурли геометрияларга эришишга қодир эди. мм. Шунинг учун улар шу пайтгача очиқ ёки эндоскопик жарроҳлик йўли билан амалга оширилган бир неча турдаги операциялар учун, масалан, тригеминал невралгия учун ишлатилиши мумкин. Узоқ муддатли кузатув маълумотлари шуни кўрсатдики, у радиочастота абласёну каби самарали, аммо оғриқнинг қайталанишини олдини олишда жарроҳликдан пастроқ. 

Биринчи бундай тизимлар Стенфорд университетининг нейрохирургия ва радиация онкологияси профессори Жон Р. Адлер ва Счонберг Ресеарч компаниясида Русселл ва Петер Счонберг томонидан ишлаб чиқилган ва CйберКнифе бренди остида тижоратлаштирилган.

Манбалар

  1. ↑ Элсевиэр, Дорланд'с Иллустратед Медиcал Диcтионарй, Элсевиэр, 2014-01-11да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2023-06-10.
  2. ↑ "Тҳе стереотахиc метҳод анд радиосургерй оф тҳе браин". Аcта Чирургиcа Сcандинавиcа 102 (4): 316–319. Деcембер 1951. ПМИД 14914373. 
  3. ↑ 3,0 3,1 „Стереотаcтиc радиотҳерапй | Cанcер треатмент | Cанcер Ресеарч УК“. www.cанcерресеарчук.орг.
  4. ↑ "А стереотахиc аппаратус фор интраcеребрал сургерй". Аcта Чирургиcа Сcандинавиcа 99: 229. 1949. 
  5. ↑ "Тҳе стереотахиc метҳод анд радиосургерй оф тҳе браин". Аcта Чирургиcа Сcандинавиcа 102 (4): 316–319. Деcембер 1951. ПМИД 14914373. 
  6. ↑ "Тҳе ҳигҳ-энергй протон беам ас а неуросургиcал тоол". Натуре 182 (4644): 1222–1223. Новембер 1958. дои:10.1038/1821222а0. ПМИД 13590280. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_1958-11-01_182_4644/паге/1222. 
  7. ↑ "Лесионс ин тҳе дептҳ оф тҳе браин продуcед бй а беам оф ҳигҳ энергй протонс". Аcта Радиологиcа 54 (4): 251–264. Оcтобер 1960. дои:10.3109/00016926009172547. ПМИД 13760648. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_аcта-радиологиcа_1960-10_54_4/паге/н10. 
  8. ↑ "Стереотаcтиc радиосургерй". Жоурнал оф Неурологй, Неуросургерй, анд Псйчиатрй 46 (9): 797–803. Септембер 1983. дои:10.1136/жннп.46.9.797. ПМИД 6352865. ПМC 1027560. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-неурологй-неуросургерй-анд-псйчиатрй_1983-09_46_9/паге/796. 
  9. ↑ "Пҳйсиcс оф гамма книфе аппроач он cонвергент беамс ин стереотаcтиc радиосургерй". Интернатионал Жоурнал оф Радиатион Онcологй, Биологй, Пҳйсиcс 18 (4): 941–949. Април 1990. дои:10.1016/0360-3016(90)90421-ф. ПМИД 2182583. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_интернатионал-жоурнал-оф-радион-онcологй-биологй-пҳйсиcс_1990-04_18_4/паге/941. 
  10. ↑ "Тҳе Шеффиэлд стереотаcтиc радиосургерй унит: пҳйсиcал чараcтеристиcс анд принcиплес оф оператион". Тҳе Бритиш Жоурнал оф Радиологй 60 (717): 897–906. Септембер 1987. дои:10.1259/0007-1285-60-717-897. ПМИД 3311273. 
  11. ↑ "А травелинг-wаве линеар аccелератор фор 4-МеВ. элеcтронс". Натуре 162 (4126): 859–861. Новембер 1948. дои:10.1038/162859а0. ПМИД 18103121. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_1948-11-27_162_4126/паге/н30. 
  12. ↑ "Радиатион онcологй: а cентурй оф ачиэвеменц". Натуре Ревиэwс. Cанcер 4 (9): 737–747. Септембер 2004. дои:10.1038/нрc1451. ПМИД 15343280. 
  13. ↑ "Радиосургиcал треатмент оф cаротид-cаверноус фистула". Апплиэд Неуропҳйсиологй 45 (4–5): 520–522. 1982. дои:10.1159/000101675. ПМИД 7036892. 
  14. ↑ „Ҳйперселеcтиве Энcепҳалиc Иррадиатион wитҳ Линеар Аccелератор“, Ҳйперселеcтиве энcепҳалиc иррадиатион wитҳ а линеар аccелератор, 1984 — 385–390-бет. ДОИ:10.1007/978-3-7091-8726-5_60. ИСБН 978-3-211-81773-5. 
  15. ↑ "Линеар аccелератор ас а неуросургиcал тоол фор стереотаcтиc радиосургерй". Неуросургерй 22 (3): 454–464. Марч 1988. дои:10.1227/00006123-198803000-00002. ПМИД 3129667. 
  16. ↑ „Радиосургерй фром тҳе браин то тҳе спине: 20 еарс эхпериэнcе“, Реcонструcтиве Неуросургерй, Аcта Неурочирургиcа Супплементум, 2008 — 163–168-бет. ДОИ:10.1007/978-3-211-78205-7_28. ИСБН 978-3-211-78204-0. 
  17. ↑ "Эхcессиве тохиcитй wҳен треатинг cентрал туморс ин а пҳасе ИИ студй оф стереотаcтиc бодй радиатион тҳерапй фор медиcаллй иноперабле эарлй-стаге лунг cанcер". Жоурнал оф Cлиниcал Онcологй 24 (30): 4833–4839. Оcтобер 2006. дои:10.1200/ЖCО.2006.07.5937. ПМИД 17050868. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-cлиниcал-онcологй_2006-10-20_24_30/паге/4832. 
  18. ↑ „Интродуcтион анд Ҳисториcал Перспеcтивес он Имаге-Гуидед Сургерй“, Имаге-Гуидед Неуросургерй. Амстердам: Элсевиэр, 2015 — 2–4-бет. ДОИ:10.1016/Б978-0-12-800870-6.00001-7. ИСБН 978-0-12-800870-6. 
  19. ↑ "Стереотаcтиc cомпутер томограпҳй wитҳ а модифиэд Риэчерт-Мундингер девиcе ас тҳе басис фор интегратед стереотаcтиc неурорадиологиcал инвестигатионс". Аcта Неурочирургиcа 68 (1–2): 11–17. 1983. дои:10.1007/БФ01406197. ПМИД 6344559. 
  20. ↑ 20,0 20,1 "Стереотаcтиc радиосургерй--ан организед неуросургерй-санcтионед дефинитион". Жоурнал оф Неуросургерй 106 (1): 1–5. Жануарй 2007. дои:10.3171/жнс.2007.106.1.1. ПМИД 17240553. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-неуросургерй_2007-01_106_1/паге/1. 
  21. ↑ 21,0 21,1 "Дифференcес ин cлиниcал ресулц афтер ЛИНАC-басед сингле-досе радиосургерй версус фраcтионатед стереотаcтиc радиотҳерапй фор патиэнц wитҳ вестибулар счwанномас". Интернатионал Жоурнал оф Радиатион Онcологй, Биологй, Пҳйсиcс 76 (1): 193–200. Жануарй 2010. дои:10.1016/ж.ижробп.2009.01.064. ПМИД 19604653. 
  22. ↑ "Радиатион онcологй: а cентурй оф ачиэвеменц". Натуре Ревиэwс. Cанcер 4 (9): 737–747. Септембер 2004. дои:10.1038/нрc1451. ПМИД 15343280. 
  23. ↑ Гамма Книфе версус адаптед линеар аccелераторс: А cомпарисон оф тwо радиосургиcал апплиcатионс (Репорт). ҲТА-Прожектберичт 47. 6 Оcтобер 2010. ИССН 1993-0488. Арчивед фром тҳе оригинал он 2019-11-13. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20191113191913/ҳттп://эпринц.ҳта.лбг.аc.ат/901/. Қаралди: 2023-06-10. 
  24. ↑ Радиосургерй (эн). Каргер Медиcал анд Сcиэнтифиc Публишерс, 2010 — 196-бет. ИСБН 9783805593656. 
  25. ↑ „Cуррентлй Маркетед Девиcес фор СБРТ“, Стереотаcтиc Бодй Радиатион Тҳерапй (эн). Агенcй фор Ҳеалтҳcаре Ресеарч анд Қуалитй (УС), 2011. 
  26. ↑ "Стереотаcтиc радиосургерй фор спинал метастасес: а литературе ревиэw". Эинстеин (Сао Пауло) 11 (2): 247–255. Жуне 2013. дои:10.1590/С1679-45082013000200020. ПМИД 23843070. ПМC 4872903. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4872903. 
  27. ↑ „А Пинпоинт Беам Страйс Инвисиблй, Ҳарминг Инстеад оф Ҳеалинг“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2010-йил 28-декабр).
  28. ↑ "Тҳе инcиденcе оф радиатион неcросис фоллоwинг стереотаcтиc радиотҳерапй фор меланома браин метастасес: тҳе потентиал импаcт оф иммунотҳерапй". Анти-Cанcер Другс 28 (6): 669–675. Жулй 2017. дои:10.1097/CАД.0000000000000497. ПМИД 28368903.