Rahim Soporiy
Раҳим Соҳиб Сопорий (кашмирча: رحِم صٲبِ سوپورؠ; 1775-йилда туғилган, асл исми Абдуллоҳ Раҳим Шоҳ) кашмирлик сўфий авлиё ва шоирдир, у Қодирия сўфий тариқати билан боғлиқ эди. У оммавий тарзда Сопорнинг энг буюк шоири ва кашмир тили тарихидаги энг йирик шоирлардан бири сифатида эътироф этилади[1][2].
Раҳим Сопорий | |
|---|---|
 Раҳим Сопорий расми Муҳаммад Юсуф Бача (тахм. 2003) томонидан Муҳаммад Амин Шакибнинг Раҳим Сопори таржимаи ҳоли учун чизилган. | |
| Унвони | Ориф биллоҳ (Аллоҳни билувчи) |
| Шахсий маълумотлар | |
| Таваллуди |
Абдуллоҳ Раҳим Шоҳ 1775 |
| Вафоти | 1850 |
| Телиян Маҳалла, Сопор | |
| Дини | Ислом |
| Ҳудуд | Кашмир |
| Асосий қизиқиш(лар)и | шеърият |
| Устозлар | Қодир Шоҳ Соҳиб |
| Тариқат | Қодирия, Чиштий |
| Касби | тўқувчи |
Ҳаёти
Раҳим Сопорий 1775-йилда Кашмирнинг Сопор шаҳрида туғилган. У умрини Сопордаги Телиян Маҳаллада ўтказган, айнан шу маҳаллада у маънавий таълим олган[1]. Унинг ҳаёти яхши ҳужжатлаштирилмаган ва оилавий келиб чиқиши ҳақида турли ривоятлар мавжуд. Баъзи қарашларга кўра, у ўша давр қишлоқ Кашмири учун одатий бўлган чўпонлар (сигир боқадиганлар) оиласига мансуб бўлган. Бироқ, айрим олимлар унинг тўқувчилар оиласидан бўлганини тахмин қилишади, бунга далил сифатида у ўша пайтда тўқувчилик анъанаси билан машҳур бўлган Сопорнинг Батпора маҳалласида тўқувчилик ҳунарини ўрганганини келтиришади[1][3].
Кашмир оғзаки анъанасида уни сўфий йўлига бошлаган муҳим бир воқеа эслаб келинади. Ривоятга кўра, у Сопордаги Ҳазрати Саййид Жамолиддин Бухорий мақбарасига қилган зиёрати чоғида тақводор бир аёл билан тасаввуфий байтлар алмашган. Бу шеърий мулоқот олий Ҳақиқатни излашда руҳий пир (муршид)нинг аҳамиятини таъкидлаган[4]. Ушбу учрашувдан илҳомланган Сопорий ўзига бир пир топишга қатъий қарор қилган[5]. Охир-оқибат у Пир Ғулом Қодир Моликнинг, яъни Ронан қазиёбодлик Ҳазрати Қодир Шоҳ Соҳибнинг шогирди бўлади[6]. Шу муршиди орқали у авлиё Абдулқодир Жилонийга бориб тақаладиган Қодирия сўфий силсиласига (тариқатига) қўшилди, шунингдек, Ҳиндистон яриморолининг энг машҳур сўфий авлиёларидан бири бўлган Муиниддин Чиштийга боғланадиган Чиштий тариқатини ҳам ўрганганини баён қилди[1][7].
Фаолияти
Руҳий устозининг (муршид) раҳбарлиги остида Раҳим Сопорий бутун умрини ибодат, тафаккур ва таълимга бағишлаб, сўфий йўлига берилди. У шахсий ҳаётида ҳам, шеърларида ҳам чин сўфий сифатида шуҳрат қозонди. У содда ҳаёт кечирган, умрини Аллоҳга ва одамларга хизмат қилишга бағишлаган[1].
Сопорий муҳаббат, камтарлик, сабр ва Аллоҳни ёд этиш каби сўфий қадриятларни тарғиб қилган ва Қуръон қиссаларини юмшоқ, лирик услубда қайта сўзлаб берадиган шеърлар ёзган. Унинг байтлари кашмир халқ оғзаки анъанаси мавзуларини исломий руҳий ғоялар билан уйғунлаштиради[4].
Сопорий ўз шеърларида тез-тез ўзининг Қодирия тариқатига садоқатини тилга олади. Кашмир тилида ёзилган бир байтида у Қодирия силсиласини бевосита зикр қилиб, ўз сўфий йўлига муҳаббат ва ихлосини кўрсатади. Бошқа бир шеърида у худди шу тарзда Чиштий тариқатини ҳам тилга олади. Бу эътирофлар унинг Кашмир исломий тасаввуф анъанасига чуқур илдиз отганини кўрсатади ва шу билан бирга маҳаллий қадимги орифларни (олимлар унинг фикрларида кашмирлик авлиёлар Лаллешварий (Лал Дед) ва Нунд Риши (Шайх Нуриддин) билан ўхшашликларни кўришади) эъзозлайди[8].
Асосий асарлари
Сопорий таржимаи ҳоли ва унинг ёзма меросининг катта қисми маърифатпарвар Муҳаммад Амин Соҳиб томонидан тўпланган ва сақлаб қолиниб, у Кашмир бўйлаб қишлоқма-қишлоқ юриб, Сопорий шеърларини излаб топган ва уларни „Раҳим Соҳиб Сопорий“ номли китобда жамлаган. Китоб аввал урду тилида нашр этилган, кейинчалик инглизчага таржима қилинган[1]. Унинг айрим шеърлари Шофи Шўқнинг „Кашмири Суфи Поэтрй“ („Кашмир сўфий шеърияти“) асарида ҳам учрайди[9].
Раҳим Сопорий асосан кашмир тилида ёзган, ва сақланиб қолган шеърларининг кўпи ҳам шу тилдадир. Бироқ у форс тилида ҳам айрим байтлар битган, шулардан бири 1931-йилда Муҳаммад Иқболнинг Кашмирга ташрифи чоғида ўқиб эшиттирилган[4]. Унинг кашмир тилидаги тўпланган шеърлари алоҳида жилд кўринишида етиб келган. Унинг маънавий мероси ўнлаб қисқа шеърлар ва сўзлашув оҳангидаги диний қўшиқлар, айниқса қасидалар орқали авлоддан-авлодга, бутун водий бўйлаб сўфий давраларида ёдлаб, айтиб келинган[1]. Унинг шеърлари кўпинча муҳаббат, соғинч ва чуқур ихлос туйғуларини ифода этади. У тез-тез ўзини ошиқ (муҳлис ошиқ) нуқтаи назаридан ёзади, у Маъшуққа интилади; Маъшуқ эса Аллоҳнинг ўзи ёки рамзий равишда руҳий пир бўлиши мумкин. Унинг кўп шеърлари ҳам Пайғамбар Муҳаммадга бағишланган мадҳиялардир.
Сопорий шеърияти турли анъаналарни уйғунлаштириб, эркин равишда санскритдан кирган сўзлар ва ҳинду мистик тасвирларини ишлатади, бу ўз давридаги Сопорннинг синкретик (аралаш) маданиятини акс эттиради. Бир олимнинг таъкидлашича, Сопорий ижоди исломий сўфий ирфонини ва Кашмир шаваизм унсурларини мувозанатлаштиради[4].
Сопорийнинг шеърларидаги яна бир муҳим хусусият – кундалик кашмир тили, халқона иборалардан фойдаланиши. У Сопор лаҳжасида ёзган бўлса-да, тилини форс, араб ва санскрит сўзлари билан бойитган. Унинг байтлари йиллар давомида сўфий меҳфилларида (руҳий йиғинларда) ўқилиб ёки куйланиб келган[8][1].
Тарихий ва маданий контекст
Раҳим Сопорий 1775-йилдан 1850-йиллар атрофида яшаган бўлиб, бу давр Кашмирда йирик сиёсий ва маданий ўзгаришлар даври эди. Унинг ҳаёти Афғонлар ҳукмронлигининг охири, Кашмирда сикхлар ҳукмронлиги ва Догра сулоласи даврининг бошланишини ўз ичига олади[1]. Сиёсий беқарорлик ва ҳукмдорларнинг тез-тез алмашиб туришига қарамай, ўша даврдаги Кашмир Марказий Осиё ва Форсдан руҳий ва маданий таъсирларни қабул қилишда давом этган. Маънавий жиҳатдан водий асрлар давомида сўфий таълимотлари билан шаклланган эди, Нунд Риши ва Лал Дед каби авлиёлар исломий ва маҳаллий анъаналарни уйғунлаштирган мистик эътиқодлар пойдеворини қўйиб берган эдилар[1].
Сопорий ўз шеърияти орқали шу руҳий муҳитга ҳисса қўшди. Бу даврга келиб кашмир тили етук адабий тилга айланган эди ва Раҳим Сопорий унинг адабий ривожига ҳам муносиб ҳисса қўшди. Унинг шеърлари Қуръон қиссалари, сўфий таълимотлари ва ҳинду мистикаси рамзларини бирлаштирган бўлиб, услуб жиҳатидан ҳам исломий эътиқодга, ҳам маҳаллий маданиятга таянади[1].
Сопор қадимдан кучли шаваит тарихига эга ҳудуд бўлгани боис, Сопорий ўз кашмирча шеърларига санскрит сўзлари ва тасвирларини киритган. Аммо унинг асосий хабари аниқ исломий руҳга эга бўлиб, илоҳий муҳаббат, руҳий соғинч ва ахлоқий ҳаёт масалаларини ўртага қўйган. Шеърларининг кўпи Қуръон воқеаларини халқ тушуна оладиган, содда, халқона байтларда ҳикоя қилади ёки уларга ишоралар қилади[1].
У мураккаб мистик ғояларни маҳаллий тилда ифода этган кашмирлик сўфий шоирларнинг анъанасига мос ҳолда ижод қилади. Кашмирча ёзиб, халқона метафоралар ва ибораларни ишлатиш орқали у руҳий таълимотларни оддий одамларга яқинлаштирди. Унинг таъсири кейинги авлод сўфий шоирларига йўл очиб берди[1][10].
Қодирия сўфий тариқатига мансуб бўлган ва шу билан бирга Чиштий анъанасидан ҳам таъсирланган Сопорий ўз таълимоти ва шеърияти орқали ХИХ аср давомида Кашмирда сўфий тариқатини ушлаб туришга хизмат қилди, ўтмишдаги ҳинду-буддавий мерос билан исломий сўфий ҳозирги ҳолати ўртасида маданий ва маънавий кўприк вазифасини бажарди[1][10][8].
1931-йилда шоир ва файласуф Муҳаммад Иқбол Кашмирга ташриф буюрди. Ташриф чоғида маҳаллий ҳофизлар Раҳим Сопорийнинг форсча ғазалларидан баъзиларини куйлаб бердилар. Ривоятга кўра, Иқбол бу ижродан чуқур ҳаяжонга тушиб, „ўз аждодларим ана шу авлиёлар юртидан чиққан“, деган фикрни билдирган[4].
Манбалар
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 Шакеэб, Моҳаммад Амин. Раҳим Саҳаб Сопори. Сопоре: САҲИТЙА АКАДЕМИ, 2005. ИСБН 9789391494612.
- ↑ Каwоса, Др М. А.. И ам Cонсcиоуснесс: а спиритуал гуиде то пеаcе анд ҳаппинесс (эн). Лиэпер публиcатион, 2020-09-08.
- ↑ „حضرت رحیم صاحب سوپوری رحمۃ اللہ علیہ کو 63 سال بعد سوپور میں یاد کیا گیا“ (ур). Асиан Маил Неwс (2023-йил 13-июл). Қаралди: 2025-йил 30-июл.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Бҳат, Ҳароон Рашид „Раҳим Саэб Сопоре - Тҳе Мйстиc Суфи Саинт“. Даилй Гоод Морнинг Кашмир (2023-йил 16-июн). 2023-йил 17-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2025-йил 13-июл.
- ↑ „بزم روحانیت وعظمت نسواں سوپور کشمیر کی جانب کشمیری ادب وثقافت سے عوام کو روشناس کرانے کا سلسلہ جاری“ (ур). Неw Стате Репортер (2021-йил 12-июл). 2021-йил 12-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2025-йил 30-июл.
- ↑ Жан, Меҳфоуз. Кулият Э Раҳим Саҳиб Сопори Кашмири Меҳфоуз Жан.
- ↑ Бҳарат, Э. Т. В. „УРС Мубарак Раҳим Саҳиб سوپور میں حضرت رحیم صاحب سوپوری رحمۃ اللہ علیہ کا عرس مبارک“ (ур). ЭТВ Бҳарат Неwс (2023-йил 17-июл). Қаралди: 2025-йил 30-июл.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Пен, Кашмир „ФОРГОТТЕН СУФИ ПОЭТ РАҲИМ САА'Б СОПОРЕ (1775-1850)“ (эн). КашмирПЕН (2018-йил 25-октябр). 2024-йил 4-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2025-йил 13-июл.
- ↑ Шауқ, Шафи. Кашмири Суфи Поэтрй. Сринагар: Али Моҳаммад анд Сонс. ИСБН 9789394641631. Қаралди: 2025-йил 13-июл (2024-йил 17-сентябрда асл нусхадан архивланган).
- ↑ 10,0 10,1 ДАР, КҲУРСҲЕЭД „Раҳим Саэб Сопоре: Оур традитионал мйстиc поэт“. Греатер Кашмир (2022-йил 7-июл).