Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Rambutan

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Рамбутан
Унпеэлед анд пеэлед рамбутан
A bundle of fuzzy red fruits on woody stems
Рамбутан мевалари
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Росидс
Сапиндалес
Сапиндаcеаэ
Непҳелиум
Н. лаппаcеум
Бинар номи
Сарғиш рамбутан кластери

Рамбутан (/рæмˈбуːтəн/; таксономик номи: Непҳелиум лаппаcеум) — Сапиндаcеаэ оиласига мансуб ўрта бўйли тропик дарахт. Бу ном, дарахтнинг истеъмол қилиш мумкин бўлган мевасини ҳам англатади. Рамбутаннинг ватани - Жануби-Шарқий Осиё[1]. Бу мева лйчеэ, лонган, пуласан ва гинеп каби бошқа бир қанча истеъмол қилиш мумкин бўлган тропик мевалар билан чамбарчас боғлиқ[2][3].

Этимология

"Рамбутан" номи малайча рамбут сўзидан олинган бўлиб, „соч“ деган маънони англатади, бу меваларнинг кўп сонли тукли ўсимталарига ишора қилади[4][5]. Мевалар Ветнамда чôм чôм („тартибсиз сочлар“ деган маънони англатади) деб аталади[6].

Келиб чиқиши ва тарқалиши

Рамбутанлар учун генетик хилма-хиллик маркази Малайзия — Индонезия минтақаси ҳисобланади[7]. Улар Малайзия, Таиланд, Мянма, Шри-Ланка, Индонезия, Сингапур, Филиппин ва жануби- шарқий Осиё ҳудудларида кенг тарқалган[8][9]. У ердан Осиё, Африка, Океания ва Марказий Американинг бир қисмига тарқалган[10].

Тахминан ХИИИ—ХВ асрларда Ҳинд океани савдосида катта рол ўйнаган араб савдогарлари Шарқий Африканинг Занзибар ва Пемба шаҳарларига рамбутанларни олиб келишди[11]. Ҳиндистоннинг баъзи қисмларида ҳам кам миқдорда рамбутан кўчатлари мавжуд. ХИХ асрда Голландияликлар Жануби-Шарқий Осиёдаги колонияларидан Жанубий Америкадаги Суринамга рамбутанлар келтирдилар. Кейинчалик, ўсимликлар Колумбия, Эквадор, Гондурас, Коста-Рика, Тринидад ва Кубанинг қирғоқ пасттекисликларида экилган. 1912-йилда Филиппинга рамбутанлар Индонезиядан олиб келинган.1920-йилда (Индонезиядан) ва 1930-йилда (Малайядан) рамбутанларни тарқатишга ҳаракатлар бўлди, аммо 1950-йилларгача унинг тарқалиши чекланган эди.

1906-йилда Явадан олиб келинган уруғлардан Америка Қўшма Штатларининг жануби-шарқий қисмига рамбутан ўстиришга ҳаракат қилинди, аммо бу тур муваффақияциз бўлиб чиқди[12], Пуэрто-Рикодан ташқари[13].

Тавсиф

Бу баландлиги 15–24 метр (49–79 фт) ўсадиган доим яшил дарахт[14][15]. Барглари навбатма-навбат жойлашган. Гуллари кичик, узунлиги 2,5-5 мм, апетал, дисксимон ва тик рўвакларда жойлашган, тўпгулларнинг узунлиги 15-30 см.

Рамбутан дарахтлари эркак (фақат турғун гуллар беради ва шунинг учун мева бермайди), урғочи (функционал жиҳатдан фақат урғочи гуллар ишлаб чиқаради) ёки гермафродит (кам миқдорда эркак гуллар ва урғочи гуллар ишлаб чиқаради) бўлиши мумкин.

Меваси думалоқдан овалгача бўлган бир уруғли дуккак. Пўстлоғи қизғиш (камдан-кам тўқ сариқ) ва эти эгилувчан тиканлар билан қопланган, шунинг учун номи „соч“ деган маънони англатади. Тиканлар (шунингдек, „спинтернс“ деб аталади) меванинг тарқалишигс ҳисса қўшади, бу эса мева сифатига таъсир қилиши мумкин[16].

Мева эти, арил, шаффоф, оқ ёки жуда оч пушти, мазаси ширин, енгил кислотали таъмга эга, узумни эслатади[17].

Битта уруғи ялтироқ жигарранг, узунлиги 1-1,3 см, оқ базал чизиғи бор[18]. Тенг миқдорда тўйинган ва тўйинмаган ёғларни ўз ичига олган уруғни пишириш ва ейиш мумкин. Аммо уруғнинг мазаси аччиқ ва наркотик хусусиятига эга[19][20].

Чангланиш

Ароматик рамбутан гуллари кўплаб ҳашаротлар, айниқса асаларилар учун жуда жозибали кўринади. Чивинлар (Диптера), асаларилар (Ҳйменоптера) ва чумолилар (Соленопсис) асосий чанглатувчилардир[21]. А. cерана колониялари рамбутан гулларидан кўп миқдорда асал ишлаб чиқаради. Нектар излаётган асаларилар мунтазам равишда урғочи гулларнинг тухумдони билан алоқа қилишади ва эркак гуллардан сезиларли миқдорда ёпишқоқ гулчангларни тўплашади. Эркак гуллари соат 06:00 да очилган бўлса-да, А. cерана томонидан озиқ-овқат излаш 07:00 дан 11:00 гача энг қизғин бўлиб, кейин кескин пасаяди. Таиландда А. cерана рамбутаннинг кичик миқёсда чанглантириш учун афзал тур ҳисобланади.

Ишлаб чиқариш

Индонезиянинг Семаранг шаҳрида ява рамбутан сотувчиси

Рамбутан нам тропик Жануби-Шарқий Осиёда етиштириладиган мевали дарахт[22][23]. Бу оддий бог 'мевали дарахти бўлиб, кичик боғларда тижорат учун кўпайтирилади. Бу Жануби-Шарқий Осиёнинг энг машҳур меваларидан бири бўлиб, Африка, жанубий Мексика, Кариб денгизи ороллари, Коста-Рика, Гондурас, Панама, Ҳиндистон, Ветнам, Филиппин ва Шри-Ланка каби тропик минтақаларда кенг тарқалган[22]. У ачотилло сифатида танилган Эквадорда ва Пуэрто-Рико оролида ҳам ўстирилади[24]. 2017 ва ундан олдинги йиллар давомида Европа Иттифоқига рамбутан импорти йилига тахминан 1000 тоннани ташкил этган[25].

Мевалар одатда янги ҳолатида сотилади ва қисқа сақлаш муддатига эга[26] ва одатда мураббо, желе ёки консерва тайёрлашда ишлатилади. Доим яшил рамбутан дарахтлари мўл-кўл рангли мевалари билан боғда жозибали кўринишларни яратади[27].

Ҳиндистонга рамбутан Таиланддан импорт қилинади[28], шунингдек, Керала жанубидаги Патҳанамтҳитта туманида этиштирилади[29].

Рамбутанлар климактерик мева эмас, яъни улар фақат дарахтда пишади ва йиғиб олингандан кейин этилен ўсимлик гормони каби мевани етилтирувчи воситани ишлаб чиқармайди[30]. Бироқ, ўрим-йиғимдан кейин мева сифатига сақлаш омиллари таъсир қилади. Паст намлик даражаси, сақлаш муддати ва механик шикастланиш ҳолатлари мева сифатига жиддий таъсир кўрсатиши мумкин[31]. Умуман олганда, мева атроф-муҳит шароитида қисқа сақлаш муддатига эга, аммо уни узайтира оладиган усулларни топиш мумкин. Нурланиш ва иссиқ ҳаводан фойдаланиш каби баъзи муолажалар мевани сақлашда ёрдам бериши мумкин[32].

Култивация

Рамбутанлар ҳарорат 22-30 °C атрофида бўлган иссиқ тропик иқлимга мослашган ва 10 °C дан паст ҳароратларга сезгир[33][34]. Дарахтлар денгиз сатҳидан 500 м (1,600 фт) баландликда, органик моддаларга бой бўлган чуқур тупроқ, гил ёки қумлоқ тупроқларда яхши ўсади. Улар яхши дренаж бўлган тепаликли ерларда ўсади[34].

Рамбутанлар пайванд,[34] ва куртаклари билан кўпаяди. Куртаклаган дарахтлар 2-3 йилдан кейин мева бериши мумкин, энг яхши ҳосил эса 8-10 йилдан кейин ҳосил бўлади. Уруғлардан ўстирилган дарахтлар беш-олти йилдан кейин мева беради.

Непҳелиум лаппаcеум

Рамбутан илдизлари, қобиғи ва барглари анъанавий тиббиётда[35] ва бўёқ ишлаб чиқаришда қўлланади.

Рамбутан пишиб етилишидан олдин

Баъзи ҳудудларда рамбутан дарахтлари йилига икки марта, бир марта кеч кузда ва қишнинг бошида, баҳорнинг охирида ва ёзнинг бошида қисқароқ мавсумда мева бериши мумкин[36]. Коста-Рика каби бошқа ҳудудларда битта мева мавсуми бор ва мева одатда август ва сентабр ойларида пишади. Мўрт мевалар дарахтда пишиши керак, кейин улар тўрт-этти ҳафта давомида йиғиб олинади. Янги мевалар осонгина кўкариб кетади ва чекланган сақлаш муддатига эга. Ўртача бир дарахт 5000-6000 дона ёки ундан ортиқ мева бериши мумкин. Ҳосилдорлик ёш боғларда гектарига 1,2 тоннадан (0,5 тонна/акр) бошланади ва етук дарахтларда гектарига 20 тоннага (акр учун 8 тонна) етиши мумкин. Гавайида 1997-йилда экиладиган 38 гектар майдондан (95 акрнинг 60 таси) 120 тонна мева ҳосил қилди. Боғларни парвариш қилишни такомиллаштириш, жумладан, чанглатиш ва юқори маҳсулдор ихчам навларни экиш орқали ҳосилдорликни ошириш мумкин.

Непҳелиум лаппаcеум

Кўпгина савдо навлари гермафродитдир[37]. Эркак дарахтлар камдан-кам учрайди, чунки вегетатив селексия гермафродит клонларни афзал кўради, улар кўп функсионал урғочи гуллар ва гулчанг ҳосил қилувчи гуллар сони анча паст. Эркак тўпгулларда 3000 дан ортиқ яшил-оқ гуллар пайдо бўлади, уларнинг ҳар бирида беш-еттита чангчи ва ишламайдиган тухумдон мавжуд. Ҳар бир гермафродит тўпгулда 500 га яқин яшил-сариқ гуллар учрайди. Ҳар бир гулда олтита чангчи ва битта тухумдон мавжуд (локуллар)[38].

Рамбутан гуллари

Таиландда рамбутан дарахтлари биринчи марта 1926-йилда Сурат Тҳани шаҳрида Бан На Сан шаҳрида хитойлик малай К. Вонг томонидан экилган. Ҳар йили август ойида йиғим-терим даврида рамбутан ярмаркаси ўтказилади[39].

Малайзияда рамбутан мартдан июлгача ва яна июндан ноябргача гуллайди. Гуллаш даври бошқа ҳудудларда фарқ қилади. Кўпчилик гуллар, лекин ҳаммаси эмас, куннинг бошида очилади. Ҳар бир аёл тўпгулда 100 тагача гул гуллашнинг энг юқори чўққисида ҳар куни очиқ бўлиши мумкин. Тўпгулдаги гулларнинг 25 фоиздан мева ҳосил бўлиши мумкин, аммо гулнинг тўкилиши ҳосилга ёмон таъсир қилади. Мева гуллашдан 15-18 ҳафта ўтгач пишади.

Рамбутаннинг гермафродит гуллари

Шри-Ланкада Рамбутан етиштиришда асосий ролни кичик уй боғларидан ўйнайди. Келани дарёси водийсидаги Малвана қишлоғи ўзининг рамбутан боғлари билан машҳур. Уларнинг мевалари май, июн ва июл ойларида бозорга чиқади, бу вақтда Коломбо кўчаларида мавсумий савдогарлар кўпаяди. Шри-Ланкада январ ва феврал ойларида Бибиле, Медагама ва Монарагала каби ҳудудларда мавсумдан ташқари рамбутан ишлаб чиқариш ҳам мавжуд.

Эркак ва урғочи гуллари заиф хушбўй ҳидли, тухумдонлар базасида функционал нектарларга эга. Аёл гуллари эркак гулларга қараганда икки-уч баравар кўп нектар ишлаб чиқаради. Нектарда шакар консентрацияси 18-47 фоизни ташкил қилади. Рамбутанлар Малайзиядаги асаларилар учун муҳим нектар манбаи саналади.

Рамбутанлар чангланиши ҳашаротларга боғлиқ. Урғочи гулларнинг атиги бир фоизи мева берадиган Малайзияда гулларни қўлда чанглатиш натижасида ҳосилдорлик 13 фоизга ошган.

Турлари

Тропик Осиёда мавжуд бўлган танланган клонлардан 200 дан ортиқ навлар ишлаб чиқилган[40].Кўпгина навлар паст бўйи учун ҳам танланади, ҳосилни осон йиғиш учун атиги 3-5 м баландлик етади.

Рамбутан

Кўпайтирилган рамбутан клонлари билан солиштирганда, ёввойи табиатдан олинган рамбутанлар юқори кислоталилик ва турли хил озуқавий қийматгс эга[41]. Индонезияда 22 та рамбутан нави яхши сифатга эга бўлиб, бештаси етакчи савдо навлари ҳисобланади: „Бинжаи“, „Лебак Булус“, „Рапиаҳ“, „Cимаcан“ ва „Синёня“, бошқа машҳур навлар „Симакан“, " Силенгкенғ, 'Сиконтў ва 'Ачеҳ кунинғ[42]. Малай ярим оролида савдо навлари орасида „Чоои Анг“, „Пенг Тҳинг Беэ“, „Я Тоw“, „Азимат“ ва „Аер Мас“ мавжуд[22].

Никарагуада Жаҳон Релиэф — Европа Иттифоқи қўшма жамоаси 2001-йилда Асcоcиаcиóн Пуэблос эн Аccиóн Cомунитариа каби ташкилотларга ва 100 дан ортиқ фермерларга кўчат тарқатди.  Бу фермерларнинг кўпчилиги 2005—2006-йилларда дунё бозорида ўз меваларини сота бошлашган.

Филиппинда рамбутанларнинг иккита нави ажралиб туради.  Оддий рамбутан уруғини ва мевасидан ажратиш қийин, „Маҳарлика Рамбутан“ меваси эса уруғидан тоза ажралади. Ушбу икки навнинг мева таъми ва ҳажми бир хил, аммо „Маҳарлика Рамбутан“ мевасинг нархи юқорироқ ва аҳоли орасида машҳурроқ.

Озиқ моддалар ва фитокимёвий моддалар

Рамбутан меваси таркибида 78 % сув, 21 % углеводлар, 1 % оқсил ва арзимас миқдорда ёғ мавжуд. Озуқа таркибига кўра, консерваланган мевалар ўртача даражада марганецни ўз ичига олади кунлик қийматнинг 16 %), 100 грамм мос ёзувлар миқдорида 82 калория. Бошқа микроэлементлар паст даражада.

Пигменциз рамбутан меваси таркибида сезиларли полифенол мавжуд эмас[43], лекин унинг рангли қобиғида шприц, кумарик, галлик, кофеик ва эллагик кислоталар каби турли хил фенолик кислоталар мавжуд[44][45]. Рамбутан уруғлари тенг нисбатда тўйинган ва тўйинмаган ёғли кислоталарни ўз ичига олади, уруғ таркибида мос равишда арахид (34 %) ва олеин (42 %) кислоталарнинг энг юқори таркибига эга[46].

Рамбутан мевасининг ёқимли ҳиди бета-дамассенон, ванилин, фенилацетик кислота, синнамик кислотани ўз ичига олган кўплаб учувчи органик бирикмалардан келиб чиқади[47].

Галерея

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Барстоw, М. (2017). „Непҳелиум лаппаcеум“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2017: э.Т33266А67808476. дои:10.2305/ИУCН.УК.2017-3.РЛТС.Т33266А67808476.эн. Ретриэвед 19 Новембер 2021.
  2. ↑ Мортон ЖФ. „"Рамбутан", ин Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 262–265. Cентер фор Неw Cропс & Плант Продуcц, Пурдуэ Университй Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, W. Лафаетте, ИН (1987).
  3. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  4. ↑ Мортон ЖФ. „"Рамбутан", ин Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 262–265. Cентер фор Неw Cропс & Плант Продуcц, Пурдуэ Университй Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, W. Лафаетте, ИН (1987).
  5. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  6. ↑ „Виэтнамесе тропиcал фруит“. Қаралди: 7-октабр 2012-йил.
  7. ↑ Мортон ЖФ. „"Рамбутан", ин Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 262–265. Cентер фор Неw Cропс & Плант Продуcц, Пурдуэ Университй Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, W. Лафаетте, ИН (1987).
  8. ↑ Wиндарсиҳ Г, Муҳаммад Э (2019). „Морпҳологиcал чараcтеристиcс оф флоwер анд фруит ин северал рамбутан (Непҳелиум лаппаcеум) cултиварс ин Серанг Cитй, Бантен, Индонесиа“. Биодиверситас Жоурнал оф Биологиcал Диверситй. 20-жилд, № 5. дои:10.13057/биодив/д200537.
  9. ↑ Ҳ. Д. Тиндалл. Рамбутан Cултиватион. УН ФАО, 1 Жануарй 1994. ИСБН 978-92-5-103325-8. 
  10. ↑ Роберт Э. Паулл. Тропиcал Фруиц. CАБИ, 2012. ИСБН 978-1-84593-789-8. 
  11. ↑ Мортон ЖФ. „"Рамбутан", ин Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 262–265. Cентер фор Неw Cропс & Плант Продуcц, Пурдуэ Университй Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, W. Лафаетте, ИН (1987).
  12. ↑ Мортон ЖФ. „"Рамбутан", ин Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 262–265. Cентер фор Неw Cропс & Плант Продуcц, Пурдуэ Университй Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, W. Лафаетте, ИН (1987).
  13. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  14. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  15. ↑ Амй Грант. „Рамбутан Гроwинг Типс: Леарн Абоут Рамбутан Треэ Cаре“. Гарденинг Кноw Ҳоw (19-апрел 2021-йил). Қаралди: 22-июл 2022-йил.
  16. ↑ Арéвало-Галарза, М.Л.; Cабаллеро-Пéрез, Ж.Ф.; Валдовинос-Понcе, Г.; Cадена-Иñигуэз, Ж.; Авендаñо-Арразате, C.Ҳ. (2018-йил март). „Гроwтҳ анд ҳистологиcал девелопмент оф тҳе фруит периcарп ин рамбутан (Непҳелиум лаппаcеум Линн.)“. Аcта Ҳортиcултураэ. № 1194. 165–172-бет. дои:10.17660/аcтаҳортиc.2018.1194.25. ИССН 0567-7572. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  17. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  18. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  19. ↑ Ҳ. Д. Тиндалл. Рамбутан Cултиватион. УН ФАО, 1 Жануарй 1994. ИСБН 978-92-5-103325-8. 
  20. ↑ Манаф ЙН, Мариккар ЖМ, Лонг К, Гҳазали ҲМ (2013). „Пҳйсиcо-чемиcал чараcтерисатион оф тҳе фат фром ред-скин рамбутан (Непҳеллиум лаппаcеум Л.) сеэд“. Ж Олео Сcи. 62-жилд, № 6. 335–43-бет. дои:10.5650/жос.62.335. ПМИД 23728324.{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист ()
  21. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 Мортон ЖФ. „"Рамбутан", ин Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 262–265. Cентер фор Неw Cропс & Плант Продуcц, Пурдуэ Университй Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, W. Лафаетте, ИН (1987).
  23. ↑ „Рамбутан (Непҳелиум лаппаcеум)“. ФруиТроп (2014). Қаралди: 11-июл 2019-йил.
  24. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  25. ↑ „Эхпортинг рамбутан то Эуропе“. Cентре фор тҳе Промотион оф Импорц, Нетҳерландс Министрй оф Фореигн Аффаирс (14-феврал 2019-йил). Қаралди: 24-феврал 2021-йил.[сайт ишламайди]
  26. ↑ „Рамбутан (Непҳелиум лаппаcеум)“. ФруиТроп (2014). Қаралди: 11-июл 2019-йил.
  27. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  28. ↑ Шантану Нандан Шарма. „Тҳаиланд wанц то эхпорт Рамбутан, лонган то Индиа“. Тҳе Эcономиc Тимес (7-май 2006-йил). 2014-йил 24-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-июн 2012-йил.
  29. ↑ Куттоор, Радҳакришнан. „Фармерс такинг то Рамбутан cултиватион“. Тҳе Ҳинду (28-июн 2009-йил). 24-май 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-июн 2012-йил.
  30. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  31. ↑ Ландриган, М.; Моррис, С.C.; Гибб, К.С. (1996-йил июн). „Релативе Ҳумидитй Инфлуэнcес Постҳарвест Броwнинг ин Рамбутан (Непҳелиум лаппаcеум Л.)“. ҲортСcиэнcе. 31-жилд, № 3. 417–418-бет. дои:10.21273/ҳорцcи.31.3.417. ИССН 0018-5345. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  32. ↑ Фоллетт, Петер А.; Санхтер, Сузанне С. (2000-йил декабр). „Cомпарисон оф Рамбутан Қуалитй афтер Ҳот Форcед-аир анд Иррадиатион Қуарантине Треатменц“. ҲортСcиэнcе. 35-жилд, № 7. 1315–1318-бет. дои:10.21273/ҳорцcи.35.7.1315. ИССН 0018-5345. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  33. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  34. ↑ 34,0 34,1 34,2 „Тҳирд Регионал Wоркшоп он Тропиcал Фруиц“. Ииcа'с Cонтрибутион то тҳе Агриcултурал Сеcтор ин Тринидад анд Тобаго Дуринг. Институто Интерамериcано де Cоопераcиóн пара ла Агриcултура. 1994. 86-бет. ИССН 0253-4746.
  35. ↑ Мортон ЖФ. „"Рамбутан", ин Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 262–265. Cентер фор Неw Cропс & Плант Продуcц, Пурдуэ Университй Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, W. Лафаетте, ИН (1987).
  36. ↑ Мортон ЖФ. „"Рамбутан", ин Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 262–265. Cентер фор Неw Cропс & Плант Продуcц, Пурдуэ Университй Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, W. Лафаетте, ИН (1987).
  37. ↑ Мортон ЖФ. „"Рамбутан", ин Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 262–265. Cентер фор Неw Cропс & Плант Продуcц, Пурдуэ Университй Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, W. Лафаетте, ИН (1987).
  38. ↑ „Тҳе Рамбутан Информатион Wебсите“. Панорамиc Фруит Фарм, Пуэрто Риcо. Қаралди: 25-июн 2011-йил.
  39. ↑ Агар, Чарлес. Фроммер'с Соутҳеаст Асиа. Жоҳн Wилей & Сонс, 2005 — 158-бет. ИСБН 978-0-7645-7829-8. Қаралди: 2010-йил 18-сентябр. 
  40. ↑ Мортон ЖФ. „"Рамбутан", ин Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 262–265. Cентер фор Неw Cропс & Плант Продуcц, Пурдуэ Университй Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, W. Лафаетте, ИН (1987).
  41. ↑ Конг, Феи Чаи; Моҳд Адзаҳан, Норанизан; Карим, Роселина; Рукаяди, Яя; Моҳд Гҳазали, Ҳасанаҳ (31-июл 2018-йил). „Селеcтед Пҳйсиcочемиcал Пропертиэс оф Регистеред Cлонес анд Wилд Тйпес Рамбутан (Непҳелиум лаппаcеум Л.) Фруиц анд Тҳеир Потентиалс ин Фоод Продуcц“. Саинс Малайсиана. 47-жилд, № 7. 1483–1490-бет. дои:10.17576/жсм-2018-4707-16. ИССН 0126-6039.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  42. ↑ Мортон ЖФ. „"Рамбутан", ин Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 262–265. Cентер фор Неw Cропс & Плант Продуcц, Пурдуэ Университй Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, W. Лафаетте, ИН (1987).
  43. ↑ Горинстеин С, Земсер М, Ҳаруэнкит Р, Чутҳакорн Р, Грауэр Ф, Мартин-Беллосо О, Тракҳтенберг С (1999). „Cомпаративе cонтент оф тотал полйпҳенолс анд диэтарй фибер ин тропиcал фруиц анд персиммон“. Ж Нутр Биочем. 10-жилд, № 6. 367–71-бет. дои:10.1016/с0955-2863 (99)00017-0. ПМИД 15539312. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист ()
  44. ↑ Тҳитилертдеча Н, Теэраwутгулраг А, Килбурн ЖД, Ракариятҳам Н (2010). „Идентифиcатион оф мажор пҳенолиc cомпоундс фром Непҳелиум лаппаcеум Л. анд тҳеир антиохидант аcтивитиэс“. Молеcулес. 15-жилд, № 3. 1453–65-бет. дои:10.3390/молеcулес15031453. ПМC 6257335. ПМИД 20335993.{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист ()
  45. ↑ Сун Л, Зҳанг Ҳ, Зҳуанг Й (2012). „Препаратион оф фреэ, солубле cонжугате, анд инсолубле-боунд пҳенолиc cомпоундс фром пеэлс оф рамбутанс (Непҳелиум лаппаcеум) анд эвалуатион оф антиохидант аcтивитиэс ин витро“. Ж Фоод Сcи. 77-жилд, № 2. C198–204-бет. дои:10.1111/ж.1750-3841.2011.02548.х. ПМИД 22250923.{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист ()
  46. ↑ Манаф ЙН, Мариккар ЖМ, Лонг К, Гҳазали ҲМ (2013). „Пҳйсиcо-чемиcал чараcтерисатион оф тҳе фат фром ред-скин рамбутан (Непҳеллиум лаппаcеум Л.) сеэд“. Ж Олео Сcи. 62-жилд, № 6. 335–43-бет. дои:10.5650/жос.62.335. ПМИД 23728324.{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист ()
  47. ↑ Онг ПК, Аcреэ ТЕ, Лавин ЭҲ (1998). „Чараcтеризатион оф Волатилес ин Рамбутан Фруит (Непҳелиум лаппаcеум Л.)“. Ж Агриc Фоод Чем. 46-жилд, № 2. 611–615-бет. дои:10.1021/жф970665т. ПМИД 10554286.{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист ()