Rang ajratish

Рангларни ажратиш — рангли тасвирни кўпайтиришнинг технологик босқичи бўлиб, унда мураккаб спектрал композициянинг ёруғлиги бир нечта монохром ярим тонли таркибий қисмларга бўлинади, уларнинг ҳар бири фақат битта ранг ёки ранг майдонининг бошқа параметрлари ҳақида маълумот беради. Рангларни ажратиш натижасида олинган тасвирлар рангларни ажратиш деб аталади.

Рангли моделлар

Субтраcтив ранг синтезининг энг кенг тарқалган модели CМЙК матбаа тизимидир – кўк, қизил, сариқ, калит (қора). Субтраcтив схемадан ташқари, рангларни кўпайтириш назариясида қўшимчалар ажралиб туради. Бу „оқ“ оқимдан ранг таркибий қисмларини олиб ташлашни эмас, балки кўп рангли оқимларни битта ҳосил бўлган оқимга тўплашни ўз ичига олади. Қўшимчалар схемасининг вариантларидан бири РГБ модели – қизил, яшил, кўк. Агар субтраcтив схема босмахонада (оқ қоғозда „нол“ билан) ишлатилса, у ҳолда қўшимчалар (катта рангли гамутга эга) телевизорларда, мониторларда ва ҳоказоларда ишлатилади, бу ерда ўчирилган экран қора кўринади.

Усуллари

Рангларни ажратиш-тўлиқ рангли тасвирни 3 та РГБ текислигида, 4 та CМЙК текислигида ёки кўп сонли текисликларда парчаланиш жараёни. Фототасвир машинаси ёрдамида ҳар бир текисликдан фотографик плёнкани олиб ташлаш мумкин, ундан ўз навбатида турли хил бўёқлар учун босма қолиплар яна фотографик жараён ёрдамида тайёрланиши мумкин. Рангларни ажратишда қўшимча маълумотларни қайта ишлаш мумкин, масалан, камайтириш мақсадида Моира.

Босиб чиқаришда рангларни ажратиш

Замонавий матбаа саноатида рангларни ажратиш-рангли тасвирларни бир нечта бўёқлар билан босиб чиқариш учун тайёрлаш жараёни. Ушбу технология рангни субтраcтив синтез қилиш принципидан фойдаланади, бу ёруғликни акс эттирувчи ёки узатувчи материалга (масалан, қоғоз ёки шаффоф плёнка) рангли бўёқлар қатламлари қўлланади, уларнинг ҳар бири спектрнинг ўз улушини оқ рангдан „олиб ташлайди“.

Анъанага кўра, рангларни ажратиш босмахоналарда оптик филтрлар ва растр тизими ёрдамида амалга оширилган. Ҳозирги вақтда растрлаш ва рангларни ажратиш жараёни автоматлаштирилган ва расмларни олдиндан чоп этиш учун дастурий равишда, хусусан Адобе Пҳотошоп график муҳарририда амалга оширилмоқда. Бу ерда рангларни ажратиш-бу рангли тасвирни тўртта рангни ажратувчига айлантириш, улардан тўртта офсет босма шакллари тайёрланади, улар кетма-кет рангли босма бўёқларни қоғозга суртиб, таассуротда тўлиқ рангли тасвирни ҳосил қилади.

РГБ
CМЙК

Рангли фотография ва кинода рангларни ажратиш

Рангли кино фотографиясида, худди кино кинематографиясида бўлгани каби, рангларни ажратишда алоҳида плёнкаларда ёки кўп қатламли фотосенситив фотоматериалнинг алоҳида қатламларида учта рангли монохром тасвирлар олинади. Таркибий қисмларга бўлиниш ёруғлик филтрлари ёрдамида ёки фотоэмулсиянинг селектив спектрал сезгирлиги туфайли содир бўлади. Фотосурат ва кинода рангларни ажратишнинг дастлабки усуллари бир вақтнинг ўзида иккита ёки учта қора ва оқ негативларни суратга олишни, ёруғлик оқимини рангларни ажратувчи призмалар ва ёруғлик филтрлари билан ажратишни ўз ичига олган. „Синеколор“ ва „Течниcолор“ биринчи рангли кино тизимлари икки ёки учта филм учун суратга олишни ўз ичига олган.

Ушбу технологияларга қўшимча равишда, Дуфайcолор растер филмлари ва лентикурар фотоматериаллар мавжуд бўлиб, улар субстратга суртилган ва суратга олиш линзаларига ўрнатилган рангли филтрлар билан биргаликда рангларни ажратишни амалга оширган. Бундай фотокиноматериалларнинг ўлчамлари қониқарсиз эди ва Кодак ва Агфа компанияларининг ушбу жараёнлари 1930-йилларнинг ўрталарида унутилган эди.

Рангли фотосурат, шунингдек, рангли филтрлар орқали олинган учта салбий ва кейинчалик рангларни ажратувчи рангли тасвирларнинг комбинацияси ишлатилган. Бироқ, бундай фотосуратлар ва филмларни суратга олиш ускуналари жуда ноқулай ва улардан фойдаланиш қийин бўлган ва рангли кўп қатламли филмлар пайдо бўлгандан кейин деярли ишлатилмай қолган.

Рангли кўп қатламли плёнкаларда иккала усул ҳам қўлланади: турли хил спектрал сезгирликнинг фотосенситив қатламларининг бир қисми ёруғлик спектрининг бир қисмини кесиб ташлайдиган рангли филтр қатламлари остида жойлашган. Лаборатория жараёнида нурга сезгир қатламларда қатлам сезгир бўлган нурланиш рангига қараб турли хил рангдаги бўёқлар ҳосил бўлади. Шундай қилиб, бир нечта (кўпинча учта) рангларни ажратувчи таркибий қисмлардан иборат рангли тасвир олинади.

Салбий ижобий жараён билан учта фотосенситив қатлам рангларни синтез қилишнинг қўшимча усули учун ишлатиладиган асосий рангларни, яъни қизил, яшил ва кўкни сезади. Қатламларда ҳосил бўлган бўёқлар кўпайтириладиган ва субстрат синтезида ишлатиладиган, яъни сариқ, бинафша ва кўк рангларга қўшимча бўлган рангларнинг тасвирини беради. Рангларни ажратиш икки марта содир бўлади – салбий ва ижобий ишлаб чиқаришда, натижада салбий рангларга қўшимча бўлган ва мавзу рангларига мос келадиган ижобий ранглар ҳосил бўлади.

Қайта тикланадиган жараён билан рангларни ажратиш тортишиш пайтида фақат бир марта содир бўлади. Шунинг учун, тескари плёнкаларда олинган тасвирнинг ранг бериш сифати салбий-ижобий жараён билан олинганлардан сезиларли даражада ошади. Филм плёнкаларида ёки фотосуратларда филм нусхаларини (Течниcолор технологияси) ишлаб чиқаришнинг гидротипик усули билан рангларни ажратгандан сўнг, учта рангли матрицалар олинади, улардан қўшимча ранглар билан бланкфилмга кетма-кет босиб чиқариш амалга оширилади.

Рақамли фотография ва рақамли кинода рангларни ажратиш нурга сезгир матрицаларда Баер филтри ёки кўп қатламли фовеон Х3 матрицаларида турли хил спектрал сезгирликка эга учта қатлам ёрдамида амалга оширилади. Рангларни ажратиш қўшимча ранг синтезида ишлатиладиган асосий рангларга бўлинади. Босиб чиқаришда ишлатиладиган субтраcтив усулнинг рангларини олиш учун компютер рақамли тасвирларни қайта ишлайди.

Телевизорда рангларни ажратиш

Уч матрицали видеокамеранинг рангни ажратувчи дикроик призмаси

Биринчи рангли узатувчи телевизион камераларда рангларни ажратиш дикроик призмалар ёки нометалл ёрдамида амалга оширилди, уларнинг ёрдамида учта ёки тўртта узатувчи найчаларда асосий рангларнинг учта монохром тасвирлари олинган. Кейинчалик, панжара филтрлари ёрдамида ички рангларни ажратишни амалга оширадиган узатувчи найчалар пайдо бўлди. Яримўтказгичли CCД матрицаларининг пайдо бўлиши билан юқори сифатли профессионал видеокамералар ҳали ҳам рангларни ажратувчи тизим ва учта матрица билан жиҳозланган.

Арзонроқ ва ихчам битта матрицали қурилмаларда рангларни ажратиш кейинчалик пайдо бўлган рақамли камераларда бўлгани каби Баер панжараси ёрдамида амалга оширилди. Замонавий видеокамералар ва, айниқса, рақамли кино камералари, маълум турдаги оптикадан фойдаланишга чекловлар қўядиган ва Баер панжарасига асосланган катта ҳажмли призма рангларини ажратиш тизимидан деярли фойдаланмайди. Телекинопроекторлар ва кино кино сканерларининг айрим турлари, шунингдек, уч матрицали рангларни ажратиш тизимидан фойдаланади.

Эслатмалар

Адабиёт

Н. Д. Панфилов, А. А. Фомин „Раздел третий. Фотоматериалы“, . Краткий справочник фотолюбителя, 100000 экз, М.: «Искусство», 1985 — 90—122-бет.

Ҳаволалар