Ziyosfera

Raqqa iyolati

Раққа ёки Урфа иёлати[2] (арабча: إيالة الرقة‎‎, усмонли туркча: ایالت رقه‎‎)[3] – Усмонийлар империяси таркибидаги иёлат (вилоят). ХИХ асрда майдони тахминан 24,062 квадрат миля (62,320 км2) деб кўрсатилган[2].

Раққа иёлати
арабча: إيالة الموصل‎‎
1586–1864

Раққа иёлати 1609-йилда
Маъмурий марказУрфа[1]
Тарихи 
• Ташкил этилган
1586
• Дисестаблишед
1864
Аввалги давлат		 Кейинги давлат
Диёрбакир иёлати
Ҳалаб вилояти
Ҳозирда таркибидаСурия
Ироқ
Туркия

Иёлат 1586-йилда илгари Диёрбакир таркибига кирган ҳудудлар асосида ташкил этилган[4]. ХВИ асрда Раққа шаҳри тарихий манбаларда Усмонийлар империясининг Фурот дарёси бўйидаги божхона пункти сифатида тилга олинган. Бироқ ушбу иёлатнинг пойтахти ва иёлат волийсининг қароргоҳи Раққа эмас, балки ундан тахминан 200 км шимолда жойлашган ар-Руҳа шаҳри эди[5][6].

Раққа санжаги

Тахминан 1535-йилдан 1586-йилда Раққа иёлати ташкил топгунига қадар, Раққа Диёрбакир иёлати таркибидаги бир санжак бўлган[6]:253-5. Бу санжак ҳақидаги энг қадимий ёзма манба 1548—1551-йиллар орасида тузилган Диёрбакир таркибидаги санжаклар рўйхатида қайд этилган[6]:254. Санжак учун ўтказилган энг дастлабки солиқ рўйхати 1564-йилга тегишли бўлиб, унда 629 акçэ миқдорида солиқ қиймати кўрсатилган (таққослаш учун, Ҳалаб санжагининг қиймати 11 734 193 акçэ эди)[6]:255.

Раққа санжаги тўртта ноҳияга бўлинган эди: биринчиси – Раққа (Нефс-и Ракка), иккинчиси – Раққанинг шимолидаги Балих водийси (яъни Айн Арус), учинчиси – Жаъбар ва тўртинчиси – „қамишзор“ маъносидаги Капулı Бüк бўлиб, Фурот бўйидаги Раққанинг қуйи оқимларидаги ҳудудларни ўз ичига олган[6]:255.

Асосий қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари буғдой, маккажўхори (демет), арпа ва пахта эди[6]:255. Солиқлар қисман ушбу экинлардан маҳсулот шаклида ундирилган[6]:255. Солиқларнинг аксарияти, айниқса, Балих ва Нефс-и Ракка ноҳияларида, илтизам тизими орқали йиғилган, яъни улар тимар ёки зеамет тизимларига кирмаган[6]:257.

Бу даврда Раққа санжаги империянинг ҳарбий-маъмурий тизимига тўлиқ киритилган бўлиб, санжак-бей (ҳоким), қозилар ва қал’а қўмондони – диздар томонидан бошқарилган.[6]:253, 256-7 Олий Порта томонидан тайинланган санжак-бей Раққанинг гарнизон қўшинларига бошчилик қилган.[6]:256 Қози эса нафақат суд ишлари билан, балки вақф маблағларини йиғиш, солиққа оид суиистеъмолларни текшириш ва санжак-бей устидан назоратни амалга ошириш билан ҳам шуғулланган.[6]:257 Диздар эса Раққа қал’аси ва эҳтимол бутун шаҳар устидан „полиция ваколати“га эга бўлган.[6]:257

Раққа санжагининг санжакбейлари рўйхати[6]:256
Номи Хизмат йиллари Эслатмалар
Şэйҳи Беğ (1) 1548-?
Сами Беğ баъзида 1554-йилдан олдин
Ферруҳ Беğ ?-1554
Мелик Ҳалил-оğлı Меҳмед Беğ 1554-1556
Мурад Беğ 1556
Şэйҳи Беğ (2) 1556-1560
Ҳаccи Беğ-оğлı Аҳмед Беğ 1560-1564
Ниметуллаҳ Беğ 1565-1575 1574-йилда 500 та туяни ўғирлашда айбланган ва бу ишни тергов қилиш учун юборилган çавуşга (сарой элчисига ёки махсус текширувчи амалдорга) ҳужум қилган Саламия волийси бўлган бошқа бир Ниметуллоҳ Бег билан адашмаслик керак. Шундан сўнг у лавозимидан озод этилган ва Диёрбакирда қамоққа олинган[6]:256.
Ҳаccи Беğ 1575-6 (983 АҲ) Санжакка етиб келмаган
Ниметуллаҳ Беğ 1576-? Маҳаллий аҳолининг туман ҳудудида бадавий (кўчманчи араб) қўй ўғрилари ҳақидаги шикоятларидан сўнг, у яна санжакбей лавозимига қайта тайинланган[6]:256.

Усмонийлар 1500-йиллар охирида Месопотамия чекка ҳудудлари устидан назоратни кучайтиришга киришган, бу жараён „қайта забт этиш“ деб аталган[6]:257. 1565-йилдан бошлаб Раққа санжакбейларига маҳаллий қабилаларни бўйсундириш ва қарздор солиқларни йиғиш бўйича топшириқлар берилган[6]:256. Шу даврда Усмонийлар содиқ аскарлар ва иттифоқчи қабилаларни бу ҳудудларга жойлаштирган, бу эса баъзида маҳаллий кўчманчи қабилалар билан тўқнашувларга сабаб бўлган[6]:257. Масалан, 1572-йилда Раққа қозиси ва Бану Раби’а араб қабиласи раҳбари Истанбулдаги расмий шахсларга мурожаат қилиб, Жаъбар қал’аси атрофларидаги „Темур давридан бери вайрон бўлган“ ерларни камида 100 та сипоҳий даражасидаги ер-мулк сифатида беришни сўраган, шунда бу ерлар яна деҳқончилик учун тикланиши мумкин бўлар эди[6]:257.

Раққа иёлати

1500-йиллар охирида Усмонийлар империясининг бошқарув тизими ҳарбий санжакларга асосланган бошқарув тизимидан солиққа асосланган иёлат тизимига ўтган[6]:258. Бу жараён, шунингдек, Фурот дарёси ўрта оқимининг иқтисодий салоҳиятини англаш, чегара хавфсизлигини мустаҳкамлаш ва Усмонийлар–Сафавийлар уруши (1578–1590) давридаги стратегик эҳтиёжлар натижасида 1586-йилда Раққа иёлати ташкил этилишига сабаб бўлган[6]:256, 8.

Янги иёлат дастлаб Фурот дарёсининг ўрта оқимидан тортиб Анаҳгача бўлган ҳудудларни, шунингдек, бутун Хабур водийсини ўз ичига олган бўлиши мумкин, бироқ бу ерлар тез орада ажратиб юборилган[6]:258. Бирежик ҳам дастлаб ажратиб юборилган, аммо 1588-йилда яна Раққа иёлатига қайта бириктирилган[6]:258-9.

1600-йиллар бошида Cелали қўзғолонлари ва Усмонийлар–Ҳабсбург урушлари сабабли марказий ҳокимиятнинг Раққадаги таъсири сустлашган[6]:259. 1606–1618-йиллар оралиғида Раққа бейлик волийлиги курд амири cизрелик Шараф пошога топширилган[6]:259. Бошқа пайтларда эса бу лавозим фақат номигагина юқори ҳарбий қўмондонлар ёки уларнинг ўғилларига берилган[6]:259. Асл бошқарув эса Урфадаги қудратли üмера оилаларининг қўлида бўлган[6]:260.

1600-йиллар охирига келиб, Раққа иёлати империянинг искан (кўчманчи қабилаларни жойлаштириш) сиёсатининг марказига айланган[6]:260. Раққа қал’аси 1683-йилда таъмирланган, шундан сўнг иёлат волийси Кадизода Ҳусейн пошо (1590–1595) раҳбарлигида искан сиёсати фаол бошланган[6]:261. У Онадўлидан кўчирилган туркман ва курд қабилаларини, айниқса, Раққа шимолидаги Балих водийсига жойлаштириш билан шуғулланган[6]:261-2.

Бу даврда иёлат волийси бошқа вилоятлар ҳудудларига ўтиб, қабилаларни бўйсундириш ваколатига ҳам эга бўлган[6]:262. Килис тумани бу жараёнда муҳим аҳамиятга эга бўлиб, Раққа волийларига кўпинча Килис ҳудудидаги илтизам солиқларини йиғиш ҳуқуқи ҳам берилган[6]:262.

Маъмурий бўлинмалар

17-асрда Раққа иёлатининг санжаклари қуйидагилар бўлган[7]:

  1. Жемаса санжаги
  2. Харпуд (Ҳарпут) санжаги
  3. Деир Раҳба санжаги
  4. Бени Ребиа санжаги
  5. Саруж санжаги
  6. Ҳарран санжаги
  7. Рика (яъни Раққа) санжаги
  8. Ана ва Ҳит (бугунги Анаҳ ва Ҳит, Ал-Анбарда) санжаги
  9. Роҳа ёки Урфа санжаги – пошо қароргоҳи

1700–1740-йилларда санжаклар қуйидагича эди[8]:

  1. Пошо санжаги (Раққа–Руҳа)
  2. Биреcик санжаги
  3. Дейр-и Раҳба санжаги
  4. Бени Раби’а санжаги

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Маcгрегор, Жоҳн. Cоммерcиал статистиcс: А дигест оф тҳе продуcтиве ресоурcес, cоммерcиал легислатион, cустомс тариффс, оф алл натионс. Wҳиттакер анд cо., 1850 — 12-бет. Қаралди: 2013-йил 25-феврал. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Тҳе Популар энcйcлопедиа: ор, cонверсатионс лехиcон, Волуме 6, с. 698, Гоогле Бооксда
  3. ↑ „Соме Провинcес оф тҳе Оттоман Эмпире“. Геонамес.де. Қаралди: 2013-йил 25-феврал.
  4. ↑ Тҳе Шиитес оф Лебанон ундер Оттоман руле, 1516-1788, с. 38, Гоогле Бооксда Бй Стефан Wинтер
  5. ↑ Стефан Wинтер, „Тҳе Провинcе оф Раққа ундер Оттоман Руле, 1535-1800“ ин Жоурнал оф Неар Эастерн Студиэс 68 (2009), 253-67.
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 6,21 6,22 6,23 6,24 6,25 6,26 6,27 6,28 6,29 6,30 6,31 Wинтер, Стефан (2009). "Тҳе Провинcе оф Раққа ундер Оттоман Руле, 1535-1800". Жоурнал оф Неар Эастерн Студиэс 68: 253–67. дои:10.1086/649610. ҳттпс://www.аcадемиа.эду/3809120. Қаралди: 16 Новембер 2022. Раққа иёлати]]
  7. ↑ Нарративе оф травелс ин Эуропе, Асиа, анд Африcа ин тҳе ..., Волуме 1, с. 90, Гоогле Бооксда Бй Эвлия Çэлеби, Жосепҳ вон Ҳаммер-Пургсталл
  8. ↑ Кıлıç, Орҳан. 18. Йüзйıлıн İлк Ярıсıнда Османлı Девлети'нин İдари Таксиматı-Эялет ве Санcак Тевcиҳатı / Ин тҳе Фирст ҳалф оф тҳе 18тҳ Cентурй Административе Дивисионс оф тҳе Оттоман Эмпире-Шире анд Санжак Ассигнменц (тр). Элазığ: Şарк Пазарлама, 1997 — 61-бет. ИСБН 9759630907.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Raqqa_iyolati" dan olindi