Ziyosfera

Rashidiylar sulolasi

Арабситон ярим ороли Ҳаил шаҳри

Рашдийлар сулолаласи
Ал-Рашид хонодони
1848—1921-йиллар
Расмий тил(лар) Араб тили
Дин
Ислом, суннийлик
Тарих  
• Асос солинган
1848-йил
• Тугатилган
1921-йил

Рашидийлар сулоласи, шунингдек, Ал-Рашид ёки Рашид хонадони (арабча: آل رشيد‎‎ , Āл Рашīд: проноунcед [ʔæːл раˈʃиːд]), 1836—1921-йилларда Арабистон ярим оролида мавжуд бўлган тарихий араб уйи ёки сулоласи. Ушбу сулола аъзолари Хаил амирлиги ҳукмдорлари ва Нежд амирлигининг ҳукмдорлари бўлган. Шунингдек, Сауд хонадонининг энг асосий душманларидан бўлишдан. Рашидийлар сулоласининги маркази Нажд шимолидаги Ҳаил шаҳрида жойлашган. Ҳаил шаҳрининг ҳукмдорлари сулола асосчиси Абдуллоҳ ибн Рошиднинг ўғиллари бўлишган.

Сулола тарихи

Рашидийлар сулоласи ўз номини Ҳаил амирлигини ташкил этишни бошлаган сулоланинг биринчи амири бўлмиш Абдулла бин Али Ал Рашиддан олган. Рашидий амирлари Усмонлилар империяси билан яқин ҳамкорлик қилганлар. Бироқ, Усмонли империяси машҳурлигини йўқотгани сабабли, бу ҳамкорлик муаммоли узоққа чўзилмаган.

1890-йилда Ал-Рашид Ар-Риёдни эгаллаб олди. Кейин эса аввал Баҳрайнга, кейин Қатарга ва ниҳоят Қувайтга қочган Саудия қабилаларини бирма-бир мағлуб этди[1].

Кўпгина араб ҳукмрон сулолаларида бўлгани каби, қабул қилинган ворислик қоидасининг йўқлиги Рашидийлар учун такрорий муаммо эди. Ворислик билан боғлиқ ички низо, одатда, амирлик мансабининг горизонтал (яъни ака-ука) ёки вертикал (ўғилга) бўлиши керакми, деган саволга асосланган ва кўпинча зўравонлик билан ҳал қилинган. Ўн тўққизинчи асрнинг сўнгги йилларида олтита Рашидий раҳбар зўравонликлар қурбони сифатида вафот этди. Шунга қарамай, Рашидийлар сулолаласи ҳали ҳам Саудия-Рашидий урушларида бирга ҳукмронлик қилишган ва жанг қилишган.

ХХ асрнинг дастлабки йигирма йилида Арабистон ярим оролида Саудия Арабистони ва уларнинг иттифоқчилари ярим оролни ўз ҳукмронлиги остида бирлаштиришга интилиши натижасида узоқ давом этган урушлар давом этди. 1921-йилга келиб Ҳаил шаҳри (Рашидийлар сулоласининг маркази) Абдулазиз Ал Сауд томонидан қўлга олинди.

Рашидлар оиласининг баъзи аъзолари мамлакатни тарк этиб, Ироқ Қироллигига, Покистонга, Уммонга, Қувайтга ва БААга ихтиёрий сургунга кетишди. 1990-йилларга келиб, Саудия Арабистонидан ташқарида фақат бир нечтаси бор эди.

Рашидийлар сулоласининг хронологияси

  1. ʿАбдуллаҳ бин Али Ал Рашид (арабча: عبدالله بن رشيد‎‎), (1836-1848). Абдуллоҳ ҳокимият тепасига имом Файсал бин Туркий бин Абдуллоҳ Ал-Сауд томонидан расман тайинланиши ва ўша вақтлардаги амир Муҳаммад бин Али ал-Жаъфар ал-Шаммарий ўрнига Ҳаил амирлигини эгаллаши учун қўллаб-қувватлаганидан кейин келди. Абдуллоҳ ибн Рошид Жафар аш-Шаммарий наслига мансуб бўлган Ҳаил ҳукмдори Муҳаммад бин Алига қарши қўзғолон кўтаргандан кейин (унинг укаси шаҳзода Убайд ар-Рашид билан бирга) сулолага асос солинди.
  2. Талол ибн Абдуллоҳ (арабча:: طلال بن عبدالله), (1868-1848) Абдуллоҳнинг ўғли
  3. Мутаиб бин Абдуллаҳ (арабча: متعب بن عبدالله‎‎) 18681869). Талалнинг укаси, уни Рашидийлар оиласининг катта аъзолари ва Шаммар бўлимлари шайхлари қўллаб-қувватладилар. Ҳукмронлигидан икки йил ўтмай, Барзан саройида жияни ва кейинги амир Бандар томонидан отиб ўлдирилган.
  4. Бандар бин Талал (арабча: بندر بن طلال‎‎), (1869). Унинг амакиси Мутаибнинг укаси Муҳаммад томонидан ўлдирилишидан олдин қисқа вақт ҳукмронлик қилди. Хабар қилинишича, Бандар амакисининг бевасига уйланган ва ундан ўғил кўрган.
    Сауд бин Абдул Азиз Рашид (Сулола асосчиси)
  5. Муҳаммед бин ʿАбдуллаҳ (арабча: محمد بن عبدالله‎‎); (1869-1897) Ҳаил ташқарисида унинг жияни, ёш амир Бандар билан тўқнашув Муҳаммад Бандарни ўлдириши билан якунланди. Шундан сўнг Муҳаммад Хаилга сафарини давом эттирди ва ўзини янги амир деб эълон қилди. Муҳаммад қасос олиш эҳтимолини олдини олиш учун Бандарнинг барча ака-укаларини (Талолнинг ўғиллари), Бандарнинг амакиваччаларини (Талол опасининг болалари) ва уларнинг қуллари ва хизматкорларини қатл этишни буюрди. Талалнинг ўғилларидан фақат биттаси Наиф омон қолган. Бундан ташқари, у атрофидаги „амакиси“ Убайд ва унинг ўғиллари таҳдидини йўқ қилган. Шу билан бирга у ўзидан олдин отасининг тарафдори сифатида кўрсатилган узоқ амакиваччалар Ал Сабҳан оиласига таяниб ҳукмронлик қилган. Бошланиши омадсиз бўлишига қарамай, унинг ҳукмронлиги Рашидийлар сулоласи тарихидаги энг узун ҳукмронлик бўлиб чиқди. Унинг ҳукмронлиги „барқарорлик, кенгайиш ва фаровонлик даври“га айланди. Давлатнинг кенгайиши шимолда Ал-Жавф ва Палмирага, ғарбда эса Тайма ва Хайбарга етиб борди. 1891-йилда қўзғолондан сўнг Абдулраҳмон бин Файсал Ал-Сауд Ар-Риёдни тарк этди. Саудлар оиласи, жумладан, ўн ёшли Ибн Сауд Қувайтга сургунга кетган.
  6. Абдулазīз бин Мутаиб (арабча: عبدالعزيز بن متعب‎‎), (1897-1906). Учинчи амир Мутъибнинг ўғли бўлиб, бешинчи амир амакиси Муҳаммад томонидан асраб олинган ва ворис қилиб тарбияланган. Муҳаммад вафот этгач, Абдулазиз қаршилик кўрсатишларсиз унинг ўрнини эгаллади. Бироқ, Рашидий ҳукмронлиги хавфли эди, чунки уларнинг Усмонлийлардан иттифоқчилари машҳур эмас эди ва борган сари заифлашди. 1904-йилда Саудия Арабистонининг бўлажак асосчиси бўлган ёш Ибн Сауд оз сонли қўшин билан сургундан қайтиб, Ар-Риёдни қайтариб олди. Абдулазиз 1906-йилда ибн Сауд билан Равдат Муҳанна жангида вафот этди.
  7. Мутʿиб бин ʿАбд ал ʿАзīз (арабча: متعب بن عبدالعزيز‎‎), (1906-07). Отасининг ўрнига амир бўлди. Бироқ, у бутун оиланинг қўллаб-қувватлашига эриша олмади ва бир йил ичида Султон бин Ҳаммуд томонидан ўлдирилди.
    Абдуллаҳ бин Мутʿиб
  8. Султāн бин Ҳаммūд (арабча: سلطان بن حمود‎‎), (1907-08). У ҳам Ибн Саудга қарши курашда муваффақият қозона олмади ва ўз акалари томонидан ўлдирилди.
  9. Саʿūд бин Ҳаммūд (арабча: سعود بن حمود‎‎), (1908-10). Убайднинг яна бир невараси. Саъуд 10-амир Саъуд ибн Абдулазизнинг она томондан қариндошлари томонидан ўлдирилган.
  10. Сауд бин Абдулазиз (арабча: سعود بن عبدالعزيز‎‎), (1910-20). 10 ёшли болакай, у амир этиб тайинланганида, унинг Ал-Сабҳан оиласига мансуб қариндошлари Эмара конституциясига асосланиб, у вояга этгунга қадар унинг номидан давлатни бошқарган. 1920-йилда амакиваччаси Абдулла бин Талол (12-амирнинг укаси) томонидан ўлдирилди. Унинг икки беваси қайта турмушга чиққан: Нораҳ бинт Ҳаммуд Ал-Сабҳон Ибн Сауднинг 8-хотинига айланган, Шаммар қабиласининг Абде бўлимидан Фаҳда бинт Аси бин Шураим Ал Шаммари Ибн Сауднинг 9-хотини ва Саудия Арабистони қироли Абдуллоҳнинг онаси бўлди.
  11. Абдуллаҳ бин Мутʿиб (арабча: عبدالله بن متعب‎‎), (1920-21). Рашидийлар сулоласи 7-амирнинг ўғли, у Ибн Саудга таслим бўлди, у 20 ёшда эди. Шунга қарамай, у Ҳаилда Эмара сиёсати ёмонлашувининг асосий омилларидан бири бўлди.
  12. Муҳаммад бин Талāл (арабча: محمد بن طلال‎‎), (1921). Наифнинг набираси, иккинчи амир Талалнинг омон қолган ягона ўғли. Муҳаммад бин Талалнинг турмуш ўртоғи Нура бинт Сабхон Ал-Сабхон оиласи қирол Абдулазиз томонидан қамоққа ташланганидан кейин Ибн Саудга таслим бўлди ва унга турмушга чиқди[2].

Рашидлар уйининг ривожланишини савдо ва тижорат кенгайиши билан боғлаш тенденцияси мавжуд эди, аммо ташқи босимлар ва Рашидийнинг хорижий ҳукуматлар ва раҳбарлар билан ўзаро муносабатлари аҳамиятини таъкидлайдиган ҳужжатлар пайдо бўлди, аммо Ал Саудлар ҳам худди шундай дейилган. Худди шу нарса уларни ҳокимият тепасига келтирди.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Т. Р. МcҲале (Аутумн 1980). „А Проспеcт оф Сауди Арабиа“. Интернатионал Аффаирс. 56-жилд, № 4. 622–647-бет. дои:10.2307/2618170. ЖСТОР 2618170.
  2. ↑ Мадаwи Ал Рашеэд. Политиcс ин ан Арабиан Оасис. Тҳе Рашидис оф Сауди Арабиа. Неw Ёрк: И. Б. Тауирс & Cо. Лтд., 1991. ИСБН 9781860641930. 

Адабиётлар

Кўплаб чет эллик саёҳатчилар Хайлдаги Рашидий амирлари саройига ташриф буюриб, ўзларининг таассуротларини журнал ва китобларда тасвирлаб беришган, жумладан:

  • Георг Август Уоллин. (1854). 1845-йилда Сувайш, Арабистон, Тавила, ал-Жауф, Жублаэ, Ҳаил ва Негд томонидан Қоҳирадан Мадина ва Маккага саёҳат ҳикояси , Қироллик Географик Жамияти журнали 24: 115-201. (Арабистонда саёҳатлар журналида қайта нашр этилган, Ню-Ёрк: Олеандер Пресс, 1979.)
  • Уилям Гиффорд Палграве. (1865). Марказий ва Шарқий Арабистон бўйлаб бир йиллик саёҳатнинг шахсий ҳикояси (1862-1863), жилд. Мен, Маcмиллан & Cо., Лондон,
  • Хоним Анне Блунт. (1881). "Араб ирқининг бешиги Неждга зиёрат: Араб амири саройига ташриф ва "форс кампаниямиз. (1968-йилда қайта нашр этилган)
  • Гертруде Белл. (1907). Чўл ва экинлар (1987-йилда қайта нашр этилган)
  • ДГ Хогарт. (1905). Арабистоннинг кириб келиши: Арабистон ярим оролига оид Ғарб билимларининг рекорди.
  • Заҳра Фреэтҳ ва ҲВФ Wинстоне. (1978). Уйғониш давридан то Виктория даврининг охиригача Арабистон тадқиқотчилари, Аллен & Унwин, Лондон.

Ҳаволалар

  • Ҳукам.нет да Ал Рашид, расмлар ва байроқлар билан. (ин Арабиc)
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Rashidiylar_sulolasi" dan olindi