Rayimjon Marsekov
Райимжон Марсеков (1877-йилда Семипалатинск вилояти Ўскемен вилояти Аиртау Болшой шаҳрида туғилган, қаерда ва қачон вафот этгани номаълум) — Алаш ҳаракатининг атоқли арбоби, Алаш ҳаракати асосчиларидан бири, ҳуқуқшунос, публицист, халқ қозоқлар манфаати ҳақида қайғурган мутафаккир.
| Райимжон Марсеков | |
|---|---|
қозоқча: Райымжан Марсекұлы Мәрсеков | |
 | |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
1877-йил 7-август Айиртау волости, Уст-Каменогорск тумани, Семипалатинск вилояти, Россия империяси |
| Вафоти |
1937-йил  Хитой |
| Сиёсий партияси | Алаш |
| Таълим | Санкт-Петербург Император университети |
| Касби | Адвокат |
Биографияси
Марсекнинг отасининг оиласи Наймандаги Теристанбали[1], онасининг оиласи Найманнинг Қоракерейидаги Жанай, Бейлхон хоним машҳур Тананинг ўғли Умар жанобнинг қизи[2]. У ҳушига келиб, от минганидан бошлаб илм талаб қилди, излади.Уст-Каменогорскдаги туман рус-қозоқ мактабини тугатгач,Омби шаҳридаги классик гимназияга ўқишга кирди.У қозоқ ва рус тилларини бирдек яхши билади ва ўзининг ақл-заковати билан одамларнинг эътиборини тортади. 1897-йилда у гимназияни яхши натижалар билан тугатди ва олий маълумот олишни орзу қилди, шунинг учун у дастлаб Қозон университетига ўқишга кирди. 1899-йилда у Санкт-Петербургдаги Император университетининг ҳуқуқ факултетига ўтди. 1902-йилда университетни ҳуқуқшунослик факултети билан тамомлаган. Р.Марсеков малакали қозоқ адвокатларидан бири эди. Ижтимоий аҳвол, замон талаби Райимжонни фақат адвокатлик фаолияти билан шуғулланишнинг ўзи кифоя эмас, деган фикрни уйғотади.Қўлига қалам олиб, қозоқ халқининг маънавий ҳаёти, ижтимоий фаровонлиги ҳақида мақолалар ёзди, истеъдодли публицист сифатида эътироф этилди.
Ўша пайтда, 1899—1900-йилларда унинг ўйланган мақолалари „Дала вилояти газетаси“ да нашр этилган.Раимжон ўша даврда ўз асарларида аёллар тенглиги масаласини кўтарган.Қозоқ раққосаларининг низоларни ҳал этиш усулларининг фонини таҳлил қилади. Қозоқлар ўртасида халқни бўлиб ташлашга қаратилган сайловнинг жирканч сирини очиб беради.Қозоқ халқининг тарихи ва ижтимоий ҳаётига оид асарларида у илмий жамоатчилик томонидан қизғин қўллаб-қувватланди.Шундай қилиб, 1908-йилда Ботир Рус география жамияти Сибир бўлимининг Семипалатинск бўлимига аъзоликка қабул қилинди.
1902—1908-йилларда Семипалатинск округ судида хизмат қилган.Ўша пайтда қозоқларнинг кўплаб ишлари Семей туман судига келиб тушди.Кўпинча низонинг иккала томони ҳам қозоқ. Бундай ҳолларда Райимжон адолат позициясини сақлаб, ака-ука ўртасидаги келишмовчиликнинг олдини оладиган қарор қабул қилишга ҳаракат қилади. 1908-йилдан 1912-йилгача Омби суд палатасида ишлаган. Қайси иш билан шуғулланмасин, миллат тақдирига меҳр-шафқатидан қайтмайди.1912—1917-йилларда Семипалатинскда адвокат ва адвокат бўлиб ишлаган.Бу лавозимларда у зўр сўзгўйлик, соғлом фикр билан халққа хизмат қилади.
1912-йилдан кейин у жамиятга комил, етук инсон нигоҳи билан қарай бошлади. 1912—1916-йилларда „ Айқап“ журнали ва „Қозоқ“ газеталарида чоп этилган чор ҳукуматининг мустамлакачилик сиёсати сирини фош этувчи мақолалар унинг фидокорона қаҳрамонлигини кўрсатади.У ўз асарларида қозоқ жамияти келажакда қандай ривожланиши кераклиги ҳақида ҳам қайғуради.
Раимжон иштиёқ билан Алаш ҳаракатига қўшилди ва унинг етакчиларидан бирига айланди.У Алаш ҳукумати ва қозоқ халқига садоқат билан хизмат қилди.Сиёсий кураш даврида у мукаммалликка эришди.У ўзининг асосий мақсади халқининг ўлимига мотам тутиб, унинг манфаатларини ҳимоя қилиш эканини биларди.Қозоқ халқининг маънавий тараққиётида Алаш зиёлиларининг алоҳида ўрни бор.Улар жамиятнинг қайси соҳаси бўлишидан қатъи назар, халқнинг миллий санъати ва маданиятини ривожлантиришни ҳам эътибордан четда қолдирмадилар.Улардан бири Р.Марсеков эди.Семипалатинскда „Сарярка“ газетасини ташкил этишда қатнашган, бир муддат бош муҳаррир бўлган.Ўшанда у Алашнинг фаол ва қатъиятли намояндаларидан бирига айланган эди. 1915-йилда „Қозоқ“ газетасида эълон қилинган „Қозоқ адабиёти манбаси“ мақоласи қозоқ адабиёти тарихи ва хронологияси ҳақидаги илмий фикр манбаларидан бири бўлиб қолди.
1917-йилда Семипалатинскда қозоқ қўмитаси ташкил этилганда, у унинг раиси этиб сайланди.Шу билан бирга, у муваққат ҳукуматнинг вилоят ижроия қўмитаси аъзоси бўлади.1917-йил 27-апрелдан 7-майгача Семей вилоят қозоқ қурултойи бўлиб ўтди.У мазкур қурултойни ташкил этишга бошчилик қилган ва унга раҳбарлик қилган фуқаролардан бири сифатида тарихга кирди.Ўша йилнинг кузида „Алаш“ партияси номидан Бутунроссия Таъсис мажлисига депутат этиб сайланди.
1918—1919-йилларда Семей вилоят ер бошқармаси раиси.Ана шундай мас’улиятли ва мас’улиятли вазифаларда ишлаб, қозоқ жамиятида янги ҳуқуқий тизимни шакллантириш, судлар ташкил этиш,Алаш қўшинини тузиш, ер низоларини ҳал этиш, мамлакатни озиқ-овқат билан таъминлаш каби халқнинг муҳим масалаларига эътибор қаратди. Қозоқ ёшларини тарбиялаш ишини тизимли йўлга қўйди.1918—1919-йилларда Семипалатинскда Алаш армияси сафарбар этилганда Р.Марсеков яна олдинги сафга чиқди. Алашорда номидан А.Байтурсинули, М.Дулатов, С.Аманжоловлар билан биргаликда Россиянинг Шауэшекдаги консуллиги орқали қизилларга қарши кураш учун Хитой ҳукуматидан қурол-яроғ олиш бўйича музокараларда қатнашган.Бироқ, бу музокара самарали бўлмагани маълум. Чунки А.Байтурсинулига 500 та от бераман, деб оғзаки ваъда қилган Тангит Ухирдай кейинчалик Хитой ҳукумати томонидан ана шу сахийлиги учун қатл этилган.Алашўрда ҳукумати тарқатиб юборилиб, Қозоқ мухторияти ташкил этилгач, шўро ҳукумати Алаш зиёлиларига хайрихоҳлик кўрсатаётгандек эди.Аслида, бу ўз миллатини севган халққа „тузатиш“ имкониятини бериш эди.Шу муносабат билан улар ижтимоий ишларга жалб қилинган бўлса, улар орасида Р.Марсеков давлат ишларига жалб қилинган. 1920-йилдан 1922-йил июнгача Семей губернияси ижроия қўмитасининг ахборот-йўриқнома бўлимида инструктор-инспектор бўлиб ишлаган.Дарҳақиқат, ўша даврдан бошлаб у жамоат ва сиёсий фаолиятдан четлаштирилди, совет ҳукумати душмани сифатида кузатилди, кейин эса таъқибга учради. Р. Марсеков 1922-йилда Хитойга қочиб кетган. Чапдаги маҳаллий мамлакат уни ҳурмат билан кутиб олади. Жамоат арбоби Райимжон Марсеков 1937-йилда „Халқ душмани“ номи билан ҳибсга олинган.
Р.Марсековнинг Хитойдаги тақдири ҳақида кам маълумот бор, ҳатто ўша кичик маълумотда ҳам кўплаб қарама-қаршиликлар мавжуд. Р.Марсеков қачон ва қаерда вафот этгани тўлиқ маълум эмас. Бир маълумотда „Ғулжа қамоқхонасида ўлган“, иккинчисида „Семей қамоқхонасида ўлган“ дейилади[3].
Раимжан Марсековнинг сурати
Қозоқ мамлакати мустақилликка эришганидан буён Алаш шерлари ҳақида кўплаб тадқиқот мақолалари, китоблар нашр этилди. Ана шундай китоблардан бири „Арис“ нашриётида Алашнинг атоқли арбоби Райимжон Марсеқулининг „Қозоқ қаёққа кетяпти?“ асаридир.Олмаота,2001,мақолалар тўплами.Тўпламнинг сўнгги саҳифаларида „Афсуски, биз сақламаганимиз учун унинг фотосуратини китоб саҳифасига жойлаштира олмадик“, -китобни тузувчилардан бири (С.Смагулова) қайғу изҳор қилади.
Энди эса архивдан Райимжон Марсеқулининг ёшлигидаги суратини топиш ва гуруҳ суратида унинг келишган йигит сифатидаги номаълум суратини аниқлаш мумкин эди.
Суратда Алихон Бокейхонулини Семей,Уст-Каменогорск, Зайсан туманлари бойлари билан кутиб олиб,Алаш партиясига моддий ёрдам кўрсатаётгани суратга олинган.Маълумки, Ўскемен вилояти зиёлиси Раимжан Марсеков бу одамларга қўшилиб, ёрдам фондини ташкил қилган.Райимжон Алихон ўрта бўйли, костюм-шим кийган,Букейхоновнинг ўнг томонида ўтирган зиёли фуқаро.Илгари бу видео Раимжон экани маълум бўлмаган бўлса, кейинчалик бу Р.Марсеков экани маълум бўлди. Сабаблари: 1) Бўзбола Райимжоннинг юзи, сочи, мўйлови Райимжон исмли келишган одамнинг кўринишига мос келади. 2) Бу расмдаги рақам ўртача баландликда эканлигини кўриш мумкин. Замондошларининг ёзишича, Раимжоннинг бўйи қисқа бўлса керак. Масалан, Кўлбай Тўғисов Раимжон ҳақида: „Раимжон рўпарамда узоқ турарди“ ёки „Бўйини кўриб қуённинг ҳазилига ачиниб кетдим“ деб ёзганида (Раимжоннинг гапларида ҳақиқат борми? // Кўлбай Тўғисов)., Асарлар.А., „Алаш“, 2003) — деб ёзади.
Ҳужжатли филмлари
- „Тарих. Тақдир. Шахс“. Раимжон Марсеков. „ Репутация иши“ („Хабар“, 2019-йил 21-декабр)[4]
- „Менинг бобом Раимжон Марсеков“ ("Қозоқ ТВ", 2013)[5]
- „Номаълум Алаш. Райимжан Марсеков“ („Қозоғистон“, 2019-йил 5-декабр)[6]
- „ХХ аср бошларида қозоқ педагогларининг Саллаг гуруҳи (Адамдар йўли, 2019)“[7]
- "Алаш-Ўрда. Улар таслим бўлишни хоҳламадилар. Тарих сирлари „(“Қозоқ ТВ",2014)[8]
Манбалар
- ↑ „Райымжан Мәрсеков (1879-1937) – Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы әмбебап кітапханасы“. 2021-йил 27-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-август.
- ↑ „архив нусхаси“. 2023-йил 14-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-август.
- ↑ " Алаш" қозғалиси. Алмати, 2008. ИСБН 9965-32-715-7
- ↑ „Тарих. Тағдыр. Тұлға. Райымжан Мәрсеков. Абырой ісі“. Хабар ТАНЙМ.
- ↑ „Фаcес оф ҳисторй - " Менің атам Райымжан Мәрсеков "“. Қазақстан Тарихы.
- ↑ „Алаш. Райымжан Мәрсеков“. Қазақстан ТВ / Қазақстан Ұлттық Арнасы.
- ↑ „ХХ ғасырдың басындағы қазақ ағартушыларының саңлақтар тобы (Адамдар жолы, 2019)“. Дорога людей.
- ↑ „Алаш-Орда. Олардың берілгілері келмеді. Құпиялар“. Тҳе2мпродуcтион.
Адабиётлар
- Дулатбеков, Нурлан. Муҳтарам Алаш аҳли: Петербург излари [Матн] / Н. Дулатбеков. — Қарағанда: Болашак-баспа, 2012. — 188 б.
- Қозибек Н. Тарлонлар Тасада қолди [Матн]: Маърифий мақолалар / Казйбек Н. — Олмаота: Таълим, 2003. — 76 б.
- Қозибекули, Нурқосим. Оқсоқоллар қолдирган излар [Матн] / Н. Қозибекули. — Олмаота: Қозигурт, 2011. — 376 б.
- Қамзабекули, Дихон. Алашнинг руҳий пойдевори [Матн]: илмий тадқиқот / Д. Қамзабекули. — Олмаота: Мамлакат хроникаси, 2008. — 357 б
- Капанов Б. Озиқ-овқат, истеъдод ва ҳамма нарсани берган туғилган жой [Матн]: иншолар / Б. Капанов. — Усткемен: Реклама дайжести, 2008. — 703 б.
- Сидиқов, Мусайиб Қидирқонули. Биографик насабнома [Матн]: тўққиз хонали рақам / М. К. Сидиқов. — Павлодар: Сйтин, 2013. — 694 б.
- Ўзбекули С. Алаш шерлари [Матн]: Тарихий очерклар / Озбекули С. — Олмаота: Етти низом, 1998. — 192-бет.
- Ўзбекули С. 17-аср охири — 20-аср бошларида Қозоғистон сиёсий-ҳуқуқий фикр тарихи ва арбоблари [Матн]: Аннотация / Озбекули С. — Олмаота: Б.ж., 1997. — 52 б.
- Алина Р. Райимжон Марсеқов — узоқ йилларнинг аянчли тақдири: (адвокат) // Дидар.-1999.-10-июл.-2 б.
- Марсеков Р. // Қозоғистон. Миллий энсиклопедия. 6-жилд.-Олмаота, 2004.-427 б.