Realiya (tarjima)
Таржимада Реалиа (кўплик исм) маданиятга хос моддий элементлар учун сўзлар ва иборалардир. Реалия сўзи ўрта аср лотин тилидан олинган бўлиб, у дастлаб „ҳақиқий нарсалар“ деган маънода, яъни мавҳум нарсалардан фарқли равишда мавжуд нарсаларни англатади. Реалияни чуқур ўрганишни биринчи бўлиб амалга оширган болгар таржимонлари Влаҳов ва Флорин сўзнинг замонавий маъносини яратдилар. Улар шуни кўрсатадики, реалия жуда миллий оҳангга эга бўлгани сабабли, улар кўпинча таржима учун қийинчилик туғдиради.[1] Реалияни терминология билан чалкаштириб юбормаслик керак: терминология - илмий адабиётда илмий соҳага тегишли нарсаларни белгилаш учун ишлатилади ва одатда жуда аниқ стилистик мақсадга хизмат қилиш учун фақат бошқа турдаги матнларда қўлланади. Бадиий адабиёт, улар келтирадиган экзотик кўриниш учун реалияни яхши кўради.
Реалия турлари ва мисоллари
Влаҳов ва Флорин уларни турли тоифаларга ажратадилар:
Географияси
- жисмоний география : фёрд, мистрал, дашт, торнадо, цунами...
- Инсон фаолияти билан боғлиқ географик обектлар : полдер...
- эндемик турлар : киви, коала, секвоя, жирканч қор одам …
Этнография
- кундалик ҳаёт : паприка, спагетти, эмпанада, сидр, бистрот, сауна, кимоно, сари, сомбреро, жинси, игло, бунгалов...
- иш : карабинери, консерж, мачете, болас...
- санъат ва маданият : козачок, тарантелла, банжо, гонг, cоммедиа делл'арте, ҳарлеқуин, бард, гейша, рамадан, cинcо де маё, пасха, Санта Клаус , вампир, мормон, қуакер, дервиш...,
- этник характеристикалар : кокни, фритз, гринго, янки...
- ўлчовлар ва пул : мил, километр, гектар, галлон, перч, рубл, лира, песета, талант...[2]
Сиёсат ва жамият
- маъмурий бўлинмалар : вилоят, провинсия, департамент, штат, округ, кантон, князлик, фавела, бидонвил, соук...
- органлар ва функсиялар : агора, форум, кнессет, дума, сенат, канслер, подшоҳ, шоҳ, фир'авн, вазир, оятуллоҳ, сатрап...
- Сиёсий ва ижтимоий ҳаёт : перонист, тупамарос, Ку Клух Клан, партигиани, славян, лобби, лорд, болшевиклар, агреге, самурайлар, унион жаcк, флеур-де-лис...
- ҳарбий реалия : коҳорт, пҳаланх, арқуэбус, АК-47, катюша, cуирассиэр...[3]
Реалияни таржима қилиш
Реалияни таржима қилиш учун турли стратегиялар мавжуд : улар фонетик транскрипсиядан тортиб, умумий маъно таржимасигача. Исроиллик олим Гидеон Тури бундай ечимларни аниқлашнинг бир усулини таклиф қилади. Унинг тавсифига кўра, уларнинг ҳар бири маъно жиҳатдан иккита ҳаддан ташқари ўртасида бўлиши мумкин: адекватлик (асл нусхага яқинлик) ва мақбуллик (сўзни мақсадли маданиятга тўлиқ мослаштириш). Бу ерда реалияни таржима қилишнинг турли имкониятлари мавжуд:
- Транскрипсиялаш (яъни нусха кўчириш). Асл сўз бошқа алифбода ёзилса, бу транслитерация деб аталади.
- Ўрганилган тилнинг талаффуз қоидаларига мувофиқ транскрипсия қилиш. Мисол учун, ҳиндча Каšмир сўзи франсуз тилида качемирга айланади.
- Янги сўз ёки калк яратиш, масалан, франсуз марчé аух пуcесдан илҳомланган инглиз флеа маркети
- Асл сўзга ўхшаган, лекин ўзига хос жилоси бўлган янги сўз яратиш, масалан, арабча му'адҳдҳин дан муаззин
- Манба тилидан бошқа, лекин ўзаро боғлиқ сўздан фойдаланиш, уни асл сўз сифатида ўтказиш. Масалан, италянча капучино сўзи кўпинча инглиз тилига латте деб таржима қилинади, бу италянча „сут“ деган маънони англатади.
- Сйнагогуэ учун яҳудий ибодатхонаси каби маънони аниқ қилиш
- Сўзни ўхшаш маҳаллий сўз билан алмаштириш, масалан, Жугендстил учун франтуз арт ноувеау (сўзма-сўз „янги санъат“)
- Сўзни умумий ёки халқаро сўз билан алмаштириш, масалан, Беаужолаис учун қизил шароб
- Аргентина пампасида бўлгани каби, ўқувчига реалия элементининг келиб чиқишини аниқлашга ёрдам бериш учун сифат қўшиш
- Умумий маънони таржима қилиш. Мисол учун, инглизча жумла Доэс тҳе Натионал Ҳеалтҳ Сервиcе cовер тҳис друг? Америка контекстида Ис тҳис друг эхпенсиве?
Ушбу ечимларнинг ҳар бири қанчалик мос келиши турли омилларга боғлиқ. Улардан бири таржима қилинаётган матн туридир. Реалиянинг адекват таржималари (тури маъносида) баъзи экзотизмни қўшади, бу хусусият кўпинча бадиий адабиётда маъқул бўлади. Маданий жиҳатдан нейтралроқ таржималардан фойдаланиш натижасида юзага келиши мумкин бўлган ноаниқликларга йўл қўймаслик учун бугунги кунда нобадиий адабиёт учун адекватлик одатда мақбулликдан устун қўйилади - гарчи ўтмишда бунинг акси устунлик қилган бўлса-да. Бундан ташқари, реалия элементи муҳимлик ва танишлик нуқтаи назаридан тегишли маданияти билан қандай боғлиқлигини ҳам кўриб чиқиш керак. Агар, масалан, манба маданиятида бу жуда кенг тарқалган бўлса, унда адекват таржимани тақдим этиш биринчи навбатда мавжуд бўлмаган экзотик эслатмани яратадиАгар, аксинча, манба маданияти реалия элементини ғайриоддий деб қабул қилса, агар таржимон бундай элементни маданий жиҳатдан нейтралроқ кўрсатмаса, таржимани ўқийдиганлар ҳам уни ғайриоддий деб билишади. Таржима стратегиясини яратишда ёдда тутиш керак бўлган яна бир нарса шундаки, ҳамма тиллар ҳам „бегонизмлар“ учун бир хил даражада очиқ эмас ва ана шу тиллатда сўзлашувчилар тбошқа миллат реалиялари билан қанчалик таниш бўлиши мумкин. Баъзи тиллар, масалан, италян тили, бундай сўзларни мамнуният билан қабул қилади ва уларни тез-тез ўз луғатига киритади. Бошқа тиллар, аксинча, тескари тенденсияга эга: улар хорижий сўзлардан эҳтиёт бўлишади ва уларни қўллашни жуда ҳам ёқламайдилар. Франсуз тили бундай протексионизмнинг яхши намунасидир. Ва ниҳоят, кутилган ўқувчилар сони (асл нусхага ўхшаш ёки бўлмаслиги мумкин) мос таржима стратегиясини танлашга таъсир қилади. Масалан, кимёвий бирикманинг номи матнни кимёгарлар ёки мактаб ўқувчилари ўқиши мумкинлигига кўра турлича таржима қилинади.[4]
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Влаҳов, С. анд Флорин, С. “Непероводимоэ в переводе. Реалии”, ин Бруно Осимо. “Мануале дел Традутторе, Сеcонда Эдизионе”. Ҳоэпли, 2004, п. 63
- ↑ “Геограпҳиc анд Этҳнограпҳиc Реалиа” (Wайбаcк Мачине сайтида 13-июл 2011-йил санасида архивланган) “Логос”, аccессед Май 26, 2011.
- ↑ “Политиcал анд Соcиал Реалиа” (Wайбаcк Мачине сайтида 13-июл 2011-йил санасида архивланган) “Логос”, аccессед Май 26, 2011.
- ↑ “Ҳоw Реалиа Cан Бе Транслатед” (Wайбаcк Мачине сайтида 13-июл 2011-йил санасида архивланган) “Логос”, аccессед он Май 26, 2011.