Rech Pospolita
Реч посполита (полякча: Рзеcзпосполита, ғарбий-рус. Рѣч Посполита) — федерал давлат[1] бўлиб, 1569-йилда Полша Қироллиги ва Литва Буюк Герцоглигининг Лублин Иттифоқи негизида бирлашиши натижасида вужудга келган ва 1795-йилда бўлиниш билан тугатилган. унинг ерлари Россия империяси, Пруссия ва Австрия ўртасидаги. замонавий Полша, Украина, Белоруссия ва Литва ҳудудларида, шунингдек қисман замонавий Россия, Латвия, Молдова, Эстония ва Словакия ҳудудида жойлашган эди.
Полша Қироллиги ва Литва Буюк Герцоглигининг ягона давлат тузилмаси мавжуд бўлган пайтларида ҳар бирида ўз бошқарув аппарати, ғазначилик, армия ва қонунлар мавжуд эди. Давлат раҳбари Сейм томонидан умрбод сайланган монарх бўлиб, у Полша қироли ва Литва Буюк Герцоги унвонига эга эди. Реч посполитада мавжуд бўлган ўзига хос сиёсий режим одатда чляхта демократияси деб аталади[2].
Номи
Давлатнинг анъанавий номи - „Реч посполита“ - лотинча „ Рес Публиcа “ атамасининг полша тилига сўзма-сўз таржимаси (полякча: рзеcз - нарса, иш; посполита - умумий) маъносини англатади. Бу атама сўзма-сўз рус тилига „умумий сабаб“ ёки „умумий нарса“ деб таржима қилинган. Давлатнинг расмий номи - Полша Қироллиги ва Литва Буюк Герцоглиги (полякча: Крóлестwо Полскиэ и Wиэлкиэ Ксиęстwо Литеwскиэ). Маҳаллий аҳоли одатда мамлакатни оддийгина Реч посполита (полякча: Рзеcзпосполита),(ғарбий-рус. Рѣч Посполита) деб аташган. Полша Қироллигининг ўзи қисқача маҳаллий аҳоли томонидан тож, Литва Буюк Герцоглиги - Литва, баъзан эса Буюк Герцоглик деб аталган.
ХВИИ асрдан бошлаб дипломатик ёзишмаларда Мост Серене Рзеcз Посполитая Полска (полякча: Нажжаśниэжсза Рзеcзпосполита Полска; лотинча: Серениссима Рес Публиcа Полониаэ) қўлланган.
Полша-Литва иккала халқ ҳамдўстлигининг ҳозир кенг тарқалган номи (полякча: Рзеcзпосполита Обожга Народów) давлатнинг ҳақиқий номи эмас ва 1967-йилда Полша ёзувчиси Павел Ясеница томонидан шу номдаги тарихий трилогия нашр этилгандан кейин кенг тарқалган. "Обожга Народоw" иборасининг ўзи, масалан, ҳар икки халқнинг ўзаро кафолатида ишлатилган, лекин ҳеч қачон мамлакат / давлат номи сифатида ишлатилмаган.
Замонавий Полша тарихшунослигида Полша тарихидаги 1569-йилдан 1795-йилгача бўлган давр „И Рзеcзпосполита“, 1918-йилдан 1939-йилгача - " ИИ Рзеcзпосполита ", 1989-йилдан - " ИИИ Рзеcзпосполита " деб номланади. Полша Халқ Республикасининг мавжуд бўлган даври (1944—1989) бу рақамлашда ҳисобга олинмайди ёки унинг бошқа Полша-Литва Ҳамдўстликларидан фарқини таъкидлаш учун Рзеcзпосполита Лудова (Халқ Республикаси) атамаси қўлланади[3].
Давлат тузилиши
Реч посполита „иккала халқ“ - Полша ва Литва умумий давлати ҳисобланган, бу Полша Қироллиги ва Литва Буюк Герцоглигининг зодагонлар синфи вакилларининг йиғиндиси сифатида тушунилган. Задогонлар томонидан қаттиқ чегараланган олий ҳокимият Полша қироли ва Литва Буюк Герцогининг ягона унвонига эга бўлган умрбод сайланган монархга тегишли эди (қисқача версияда). Қонун чиқарувчи, шунингдек, қисман суд ҳокимияти икки палатадан (Сенат ва элчининг кулбаси палаталари) иборат Сейм қўлида эди. Сенат таркибига давлатнинг олий мансабдор шахслари ва католик руҳонийлари кирган, элчининг кулбаси палатаси эса элчилар деб аталадиган депутатлардан иборат эди. Депутатлар сайлови повет сежмикларида бўлиб ўтган, улар Сейм иши бошланишидан олдин махсус чақирилган маҳаллий зодагонларнинг йиғилишлари эди. Ҳар бир повет Сеймга иккитадан делегат юборган, уларга Сеймикда кўриб чиқилган масалалар бўйича повет зодагонларининг позициясини акс эттирувчи кўрсатмалар берилар эди[4].
Парламент институти бўлган сежмиклар ўз ваколатларини доимий равишда кенгайтиришга интилиб, зодагонларнинг сиёсий манфаатларини рўёбга чиқаришнинг асосий шакли бўлган маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органлари функсиясини ҳам бажарган. Расмий ва мафкуравий нуқтаи назардан, зодагонларнинг барча вакиллари тенг ҳуқуқли эди, гарчи амалда йирик ер эгалари - магнатларнинг кичик гуруҳи давлатни бошқаришда ҳал қилувчи рол ўйнаган. Литва Буюк Герцоглигида магнатларнинг таъсири айниқса кучли эди, аммо вақт ўтиши билан шунга ўхшаш вазият Полша Қироллигида ривожланди. Аста-секин кичик ва ҳатто ўрта зодагонлар магнатларга қарам бўлиб қолдилар, чунки уларнинг ёрдамисиз улар тайинлаш ва иқтисодий аҳволини яхшилаш мумкин эмас эди. Магнатларнинг таъсири кенгайгани сари сежмик сиёсий маданият таназзулга юз тутди, бу давлат аппаратининг заифлиги ва айниқса марказий ҳокимиятнинг ҳудудларга таъсирининг йўқлиги билан боғлиқ эди[5].
Монархни сайлаш Варшава яқинида бўлиб ўтган сайлов сеймида бўлиб ўтган, унда барча зодагонлар иштирок этиши мумкин эди. Ҳар бир зодагон ҳам сайланиш ҳуқуқига эга бўлиб, аксарият ҳолларда чет эл сулолалари вакиллари тахтга номзод бўлиб қолишган. Бир умрга сайланган монарх тахтни меросхўрлик йўли билан ўтказишга, қонунларга зид бўлган фармонлар (привилеи) чиқаришга, зодагонларни судсиз ҳибсга олишга ҳақли эмас эди. Қирол ҳокимиятига қўшимча чекловлар монарх томонидан тахтга ўтиришдан олдин қабул қилинган Ҳенрик мақолалари томонидан киритилган. Монархнинг сиёсий ва молиявий мажбуриятлари Паcта cонвента деб номланувчи яна бир мажбурий шартнома билан белгиланди. Ушбу шартномани имзолаш орқали қирол ва буюк герцог тахтни мерос қилиб беришдан бош тортдилар, 18 сенатордан иборат қироллик кенгаши билан келишилган ҳолда ҳукмронлик қилишга, камида икки йилда бир марта Сеймни чақиришга ваъда беришди, уларнинг рухсатисиз уруш эълон қилмаслик. ва тинчлик ва янги солиқларни жорий қилмаслик. Литва Буюк Герцоглиги ҳудудида Буюк Герцогнинг ҳукмронлиги шартлари ҳам Литва Буюк Герцоглиги Низоми қоидалари билан белгиланди[4].
Тарихи
Яратилиши
Реч посполита 1385-йилдан бери вақти-вақти билан мавжуд бўлган Полша Қироллиги ва Литва Буюк Герцоглигининг шахсий иттифоқи - Ягеллонлар давлатининг ўзига хос давоми эди. 1569-йилда Полша Қироллиги ва Литва Буюк Герцоглиги ўртасида Лублин Иттифоқи тузилди, унга кўра иккала давлат ҳам бирлаштирилди - Полша Қироли ва Литва Буюк Герцогининг қўш унвонига эга сайланган умумий монарх билан, умумий Сейм, ягона ташқи сиёсат ва пул тизими. Шу билан бирга, иккала қисм ҳам ўз бошқарувини, хазинани (шу жумладан пул муомаласини), армияни, судларни сақлаб қолди ва давлатлар ўртасидаги чегара божхона йиғимлари билан қолди. Литва Буюк Герцоглиги, магнатларнинг норозилигига қарамай, жанубдаги муҳим ҳудудларни, Волиния, Подолия ва Киэв вилоятини йўқотди.
Сиёсий тарих
Реч посполита ўзига хос давлат тузилиши билан ажралиб турарди. Полша тарихшунослари ўз мавжудлигининг биринчи асрини „Олтин аср“ деб аташади, чунки бу мамлакатнинг зодагон озчилиги - зодагонлар, шунингдек, Магдебург қонуни бўйича ўзини ўзи бошқариш имтиёзларидан фойдаланган кўплаб фуқаролар учун. Бироқ, келажакда мамлакатнинг сиёсий ҳаётида манархия тобора кучайиб борди ва ХВИИ асрнинг иккинчи ярми ХВИИИ аср бошларидаги урушлар пайтида ҳалокатли демографик йўқотишлар иқтисодий таназзулни олдиндан белгилаб қўйди. Мамлакат мавжудлигининг сўнгги йилларида ҳам иқтисодий, ҳам сиёсий соҳаларда кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди, уларнинг ёрдамида Реч посполитанинг барқарор ривожланишини таъминлаш режалаштирилган эди, аммо ўша пайтда уч давлатнинг бирлашган кучлари ва қўшни кучлар давлатни вайрон қилдилар ва ўзаро бўлишди.
Реч посполита ташкил этилганда, Болтиқбўйи давлатлари туфайли Россия Царлиги билан оғир уруш ҳолатида эди, бу Люблин Иттифоқини тузишнинг асосий сабабларидан бирига айланди. Ўта муваффақияциз бошланганига қарамай, уруш Реч посполита учун ўртача фойдали бўлган Ям-Заполский тинчлиги билан якунланди. Стивеннинг ўлимидан кейин янги қиролни сайлаш бўйича келишмовчиликлар Австрия армиясининг босқинига олиб келди, у мағлубиятга учради ва уни бошқарган Арчдуке Максимилиан асирга олинди. ХВИ асрнинг охирида Косинский ва Наливайко қўзғолонлари, муваффақияцизликка учраганига қарамай, Украина казакларининг муҳим сиёсий куч сифатида пайдо бўлишини белгилаб берди.
ХВИИ аср бошларида мамлакат ташқи сиёсати экспансионистик тус олди. Шундай қилиб, Ваза сулоласидан бўлган Полша қироли Сигисмунд ИИИ Россиядаги қийинчиликлар давридаги воқеаларга аралашиб, Швеция, Усмонли империяси билан фаол урушлар олиб борди. Шунингдек, зодагонлар гоҳ қиролнинг рухсати билан, гоҳ унинг иродасига қарши, Молдавия устидан назорат ўрнатиш учун магнатларнинг Молдавия урушларида қатнашган. Шу билан бирга, баъзи Полша бўлинмалари Муқаддас Рим империяси ҳудудида ўттиз йиллик урушда қатнашдилар. Литвалик ҳетман Ян Ходкевич каби қўмондонларнинг маҳорати туфайли Реч посполита кўплаб ғалабаларга эришди, аммо бу урушлар геосиёсий вазиятни ўз фойдасига тубдан ўзгартиришга олиб келмади.
_during_The_Deluge_and_Chmielnicki%27s_Uprising.png)
Тўқ яшил - босиб олинган қисм, рус - Запорижжя қўшинлари томонидан назорат қилинади
Очиқ яшил - ишғол қилинган қисм Швеция қўшинлари томонидан назорат қилинади
Сариқ - банд бўлмаган қисм
ХВИИ асрнинг ўрталари Реч посполита учун ҳалокатли бўлди. Шундай қилиб, дастлаб Украинада Богдан Хмелницкий бошчилигида миллий озодлик қўзғолони кўтарилди, бу қўзғолон пайтида поляклар биринчи марта 1648-йилда Корсун ва Пилявци жангида мағлубиятга учрадилар, кейин эса 1651-йилда Берестечко жангида қасос олдилар. Кейин 1654-йилда Переяслав Рададан кейин яна бир рус-полша уруши ва Швеция билан уруш бошланди, бу Полша-Литва давлатини ўлим ёқасида қолдирди. Шунга қарамай, қирол Ян ИИ Касимир мамлакатни қўшнилар томонидан парчаланиб кетишидан ва сўрилишидан сақлаб қолишга муваффақ бўлди. Реч посполитанинг сиёсий кучининг ўсишининг кейинги даври қирол-қўмондон Ян ИИИ Собиэски ҳукмронлиги билан боғлиқ; Усмонлилар империясининг Европадаги кенгайишини тугатган Вена деворлари жангида турклар устидан қозонган ғалабаси билан машҳур.
Россия тамонидан Швецияга қарши Шимолий урушда қатнашиш Реч посполита ҳудудининг ҳарбий ҳаракатлар майдонига айланишига олиб келди, аҳолининг вайрон бўлишига ва мамлакатнинг иқтисодий заифлашишига олиб келди. Либерум вето тамойили ҳар қандай ислоҳотларни амалга оширишга тўсқинлик қилиб, қўшни давлатларга нисбатан қуролли кучларни ташкил этишда ҳам орқада қолишига олиб келди, бу эса Реч посполитанинг давом этишини хавф остига қўйди. Хорижий кучларнинг унинг ички ишларига тобора кучайиб бораётган аралашуви ХВИИИ асрнинг аксарият қисмида муносиб қаршилик кўрсатмади. 1768-йилда Россия элчиси Варшавадаги рус қўшинлари таҳдиди остида Сеймда мамлакат учун ноқулай қонунларни ўрнатган Репнин деб номланган Сейм натижаларига кўра, Реч посполита аслида Россия империясининг протекторатига айланди.
Фақат охирги қирол Станислав Август Понятовский даврида Реч посполита сиёсий тизимини тубдан ўзгартирган ва 1791-йил 3-майда Конституциянинг қабул қилиниши билан якунланган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди.
Ислоҳотлар ўз самарасини берди; Энтони Тизенгауз каби даврнинг таниқли иқтисодчиларининг иштироки туфайли иқтисодий юксалиш юз берди. Бироқ, Россия -Полша уруши (1792) даврида Россия Тарговица конфедерациясига таяниб, ислоҳотлар натижаларини йўқ қилди. 1793-йилда Гродно сеймидан сўнг, унга кўра Полшанинг иккинчи бўлиниши тасдиқланган, Реч посполита яна Россияга сиёсий қарамликка тушиб қолди. Реч посполитани сақлаб қолиш учун сўнгги уриниш Косcиушко қўзғолони бўлиб, у рус ва Пруссия қўшинлари томонидан бостирилди ва 1795-йилда учинчи бўлиниш натижасида Реч посполита мавжуд бўлишни тўхтатди.
диний тарих
Реч посполита аҳолиси кўп конфессияга эга эди: этник Полша ва Литвада, асосан, рим-католиклар, рус эрларида - православлар, кейин эса униатлар, штат бўйлаб турли йўналишдаги протестантлар, яҳудийлар (яҳудий озчиликлари орасида) татар ва мусулмонлар яшаган. татар озчиликлари орасида). Давлат мавжудлигининг дастлабки йилларида диний бағрикенглик ҳукмронлик қилди: католиклар ва православларнинг тенглиги 1563-йил 7-июндаги имтиёз билан кафолатланди ва 1573-йилда Варшава Конфедерацияси дин эркинлигини эълон қилди.
Бироқ, Сигисмунд ИИИ даврида мамлакатдаги диний вазият ўзгарди; Бунинг кўплаб сабаблари орасида аксил-ислоҳотнинг ғалабаси бор; католик ва православ черковларининг бир қатор нуфузли иэрархлари, жумладан, Пиотр Скарга ва Ипатий Поcеи нинг турли диний масалалар, масалан, эътиқод бирлиги ва бунинг мамлакат ва жамият учун фойдалилиги ҳақидаги фикрлари; ХВИ асрда ислоҳот ва Ливон уруши даврида православ черковининг заифлашиши (Полоцкнинг вайрон бўлиши ва православ архиепископи Арсенийнинг рус қўшинлари томонидан қўлга олиниши) ва бошқалар[6]. 1596-йилда черков кенгашида Брест иттифоқи қабул қилинди, бу Униате черковининг пайдо бўлишига олиб келди. Ушбу ҳодисанинг биринчи натижаси диний қарама-қаршиликнинг кескин кучайиши, қўзғолон ва қотилликларнинг кўпайиши (масалан, архиепископ Ёҳошафат фаолияти ва унинг ўлдирилиши билан боғлиқ қўзлолонлар). Уюшма, шунингдек, биродарлик шаклида жамиятнинг ўзини ўзи ташкил этишининг ўсишига ва полемик адабиётнинг тез тарқалишига сабаб бўлди.
Владислав ИВ ни ҳокимиятга олиб келган 1632-йилги Сейм протестантлар, православлар ва униатларнинг ҳуқуқларини таъминловчи қонунларни қабул қилиб, диний бағрикенгликни қайтариш йўлида бир қатор қадамлар ташлади. 1647-йилга келиб, Реч посполитада 4 мингга яқин Униате ва 13,5 мингдан ортиқ православ черковлари мавжуд эди[7].
ХВИИ аср ўрталарига келиб Реч посполита мамлакатларида диний эркинликлар даражаси Европанинг илғор мамлакатлари даражасига кўтарила бошлади. Бу вақтга келиб, протестант жамоаларининг аксарияти ўз фаолиятини тўхтатди ва фақат бир нечта чегара ҳудудларида сезиларли диний озчилик бўлиб қолди. Баъзи протестантлар Ғарбий Европага ҳижрат қилишди. Ҳукмрон диний ташкилотга айланган католик черкови атеизмни таъқиб қила бошлади; бу таълимот тарафдорларидан бири - Казимир Лйшчинский 1689-йилда қатл этилган. Бошқа томондан, диний эркинлик даражаси пастроқ бўлган мамлакатлардан диндорлар Ҳамдўстликка кўчиб ўтди; булар, масалан, Россияда қувғин қилинган Эски имонлилар эди[8][9].
1688-йилда Киэв православ метрополининг Москва Патриархиясига бўйсиниши Реч посполитадаги православ черковининг мустақиллигини йўқотиш дегани эди; унинг паришионлари сони камайишда давом этди. Реч посполитанинг бўлиниши даврида православлар кичик диний озчиликка айланди, Униате черкови католикликдан сўнг, 8 черковлари, 9300 монастирлари, 172 руҳонийлари ва 10 300 миллион паришионерлар билан (4,5 Рзеcзпосполита аҳолисининг 36%)ни ташкил этган[10].
ХВИИИ асрда диний масаладан Реч посполита қўшнилари унинг ички ишларига аралашиш учун кенг фойдаландилар.
Реч посполитанинг бўлимлари
| Боб | сана | Аъзолар | Ҳудудлар |  |
|---|---|---|---|---|
| И | 1772-йил 5-август | Австрия архдухияси | Ғарбий Украинанинг бир қисми ва Полшанинг жанубий қисми | |
| Пруссия Қироллиги | Полшанинг шимоли-ғарбий қисми | |||
| рус империяси | Шарқий Беларус, Болтиқбўйи давлатларининг бир қисми (Инфлянц) | |||
| ИИ | 1793-йил 23-январ | Пруссия Қироллиги | Гданск, Познан ва Торун шимолий Полша эрларининг бир қисми билан | |
| рус империяси | Беларусиянинг марказий қисми Минск, Несвиж, Слуцк, Пинск шаҳарлари ва Украинанинг ўнг қирғоғининг бир қисми билан. | |||
| ИИИ | 1795-йил 24-октабр | Австрия архдухияси | Краков ва Лублин билан кичик Полша, Подласиэ жанубий қисми ва Брест водийлигининг ғарбий қисми | |
| Пруссия Қироллиги | Масовия воэводелигининг аксарияти Варшава билан бирга,
Подласиэ, Гродно, Трокский воэводаликлари ва Самогития қисмлари | |||
| рус империяси | Ғарбий Беларусия, Литванинг бир қисми, Курланд, Ғарбий Волиня, Холмский эрининг бир қисми | Реч посполита бўлимлари харитаси |
Давлатни тиклашга уринишлар
Реч посполитани қайта тиклашга уриниш 1807-йилда Наполеон томонидан Варшава Герцоглигининг яратилиши деб аташ мумкин. Шунга ўхшаш уринишлар Ноябр қўзғолони (1830—1831), Январ қўзғолони (1863—1864) ва 1920-йилларда Жозеф Пилсудски Интермариум - Полша, Литва, Белоруссия конфедерациясини яратиш ғоясини илгари сурганида қилинган. Замонавий Полша ўзини Реч посполитанинг вориси деб атайди.
Ҳудуди ва аҳолиси
Реч посполита асосан замонавий Полша, Украина, Белорусия ва Литва ҳудудларида, шунингдек, Россия, Латвия, Эстония, Молдова ва Словакия ҳудудининг бир қисмида жойлашган эди. Штатнинг Болтиқ денгизи билан ювилган шимоли-ғарбий қисмида, бутун фаолияти давомида Германия герсоглиги, кейин эса Пруссия қироллиги жойлашган.
_compared_with_today%27s_borders_(Russian_version).png)
Белгилар:
| Йил | Аҳолиси, млн. одамлар | Майдони, минг. км² | Зичлик, перс. км² учун |
|---|---|---|---|
| 1580 | 7.5 | 865 | 9 |
| 1650 | ўн бир | 878 | 12 |
| 1771 | 12.3 | 718 | 17 |
| Манба: Cезарй Кукло.. Демографиа Рзеcзйпосполитеж Прзедрозбиороwеж. Wарсаwа: Wйдаwниcтwо ДиГ, 2009 — 211-бет. | |||
Икки аср давомида Реч посполита Европадаги энг йирик давлатлардан бири эди. 1618-йилда Деулино сулҳи имзолангандан сўнг, унинг ҳудуди максимал 990 минг км² га етди ва 1622-йилда Митава сулҳига биноан Ливониянинг асосий қисми Швецияга ўтказилгунга қадар шундай бўлиб қолди[11].
Аҳолиси 1569-йилдаги 7 миллион кишидан 1771-йилда 12,3 миллионга етди[11]. Лублин Иттифоқидан олдин Полша Қироллиги Литва Буюк Герцогига қараганда анча зичроқ бўлган, бу ерда ҳудудда тахминан уч баравар устунлик билан аҳоли зичлиги 3-4 баравар паст эди. Буюк Герцоглик эрларининг катта қисми деярли чўл эди (қаранг. Ёввойи дала). Бу ҳолат кейинчалик ҳам давом этди. Штат аҳолиси ХВИИ асрнинг иккинчи ярми - ХВИИИ аср бошларидаги ҳарбий оғир вақтлар ва оммавий эпидемиялар йилларида сезиларли даражада камайди[11].
Пойтахт
Краков Реч посполитанинг расмий пойтахти эди. 1596-йилда Вавел қалъаси ёниб кетди, шунинг учун қирол Сигисмунд ИИИ ўз қароргоҳини вақтинча Варшавага кўчирди. Ўшандан бери Варшава де-факто пойтахтга айланди, гарчи шаҳарнинг пойтахти мавқеи ҳеч қандай ҳужжатда қайд этилмаган ва Полша қироллари ва Литва буюк князлари Краковда тож кийишда давом этган. Варшава фақат 1791-йил май Конституциясининг қабул қилиниши билан расмий пойтахт деб эълон қилинди.
Маъмурий бўлиниш
Реч посполита учта вилоятдан иборат эди. Литва Буюк Герцоглиги алоҳида вилоятни ташкил этди, Полша Қироллиги эса Катта Полша ва Кичик Полша вилоятларига бўлинган. Вилоятлар воэводаликларга, улар ўз навбатида поветларга (округларга) бўлинган.
Катта Полша вилоятлари
| Герб | Воеводалик | Воэводелик маркази | Таълим | Қашшоқлар сони | Ҳудуд, км² |
|---|---|---|---|---|---|
|
Брест-Куявиан воэводелиги | Брест-Куявский | ХИВ аср | 5 | 3000 |
|
Wармиан эпископлиги | Лидзбарк Wармински | 1466 | ўн | 4249 |
|
Гниэзно воэводелиги | Гниэзно | 1768 | 3 | 7500 |
|
|
Иноwроcлаw водийси | Иноwроcлаw | ХИВ аср | 5 | 2900 |
|
Калисз воэводелиги | Калиш | 1314 | 6 | 15 000 |
|
Ленчика водийси | Лęcзйcкиэ | 1772 | 3 | 4000 |
|
Малборк воэводелиги | Малборк | 1466 | тўртта | 2000 |
|
Масовия воэводлиги | Варшава | 1526 | 23 | 23 000 |
|
Плоcк воэводелиги | Плоcк | 1495 | саккиз | 3500 |
|
Познан воэводелиги | Познан | ХИВ аср | тўртта | 15 500 |
|
Померания воэводелиги | Скаршевлар | 1454 | саккиз | 12 907 |
|
Рава воэводелиги | Рава | 1462 | 6 | 6000 |
|
Сиэрадз водийлиги | Сиэрадз | 1339 | тўртта | 10 000 |
|
|
Челмно воэводелиги | Челомно | 1466 | 2 | 4654 |
Кичик Полша вилоятлари
| Герб | Воеводалик | Воэводелик маркази | Таълим | Қашшоқлар сони | Ҳудуд, км² |
|---|---|---|---|---|---|
|
Белз воэводелиги | Белз | 1462 | тўртта | 9000 |
|
Брацлав воэводелиги | Брацлав | 1569 | 2 | 31 500 |
|
Волин водийси | Луцк | 1569 | 3 | 38 000 |
 |
|
Киэв воэводелиги | Киэв | 1471 | 3 | 200 000 |
|
Краков воэводелиги | Краков | ХИВ аср | тўртта | 17 500 |
|
Лублин водийси | Лублин | 1474 | 3 | 10 000 |
|
Подласкиэ воэводелиги | Дрогичин | 1513 | 3 | |
|
Подолск воэводелиги | Камианец-Подилский | 1434 | 3 | 17 750 |
|
Россия воэводелиги | Лвов | 1434 | 13 | 83 000 |
|
Сандомиэрз воэводелиги | Сандомиэрз | ХИВ аср | 6 | 24 000 |
|
Чернигов воэводелиги | Чернигов | 1635 | 2 |
Литва Буюк Герцоглиги
| Воеводалик | Воэводелик шаҳри | Таълим[12] | Қашшоқлар сони | Ҳудуд, км²[13] |
|---|---|---|---|---|
| Берестейское воэводелиги | Брест | 1566 | 2 | 40 600 |
| Вилно воэводелиги | Вилна | 1413 | 5 | 44 200 |
| Витебск воэводелиги | Витебск | 1511 | 2 | 24 600 |
| Самогития оқсоқоллиги | руслар | 1411 | битта | 23 300 |
| Минск воэводелиги | Минск | 1566 | 3 | 55 500 |
| Мстислав воэводелиги | Мстиславл | 1566 | битта | 22 600 |
| Новогрудок воэводелиги | Новогродок | 1507 | 3 | 33 200 |
| Полоцк воэводлиги | Полоцк | 1504 | битта | 21 800 |
| Смоленск воэводелиги | Смоленск | 1514 | 2 | 53 000 |
| Трок воэводелиги | Троки | 1413 | тўртта | 31 100 |
1561-йил ноябрдан Литва Буюк Герцоглигининг вилояти бўлган Задвинск князлиги (Ливония князлиги)га алоҳида лавозим тайинланди. Лублин Иттифоқи имзолангандан сўнг, герсоглик Полша тожи ва Литва князлигининг биргаликдаги мулкига (кондоминиум) айланди. 1582-йилда герсоглик уч қисмга бўлинди, улар 1598-йилда Wенден, Дерпт ва Перновский воэводеликларига айлантирилди. 1600—1627-йиллардаги Швеция билан уруш натижасида герсогликнинг асосий қисми охирги бўлиб чиқиб кетди, Wенден воэводелигининг қолган қисми эса Инфлянт воэводелигига айлантирилди (расмий равишда 1667-йилда ташкил этилган).
Юқорида айтилганларга қўшимча равишда, Полша Қироллиги таркибига алоҳида мақомга эга бўлган Сиэwиэза автоном князлиги ва Вармия князлиги- епископлиги киради. Шунингдек, Cроwн таркибига Спис'даги бир нечта анклавлар киритилган.
Иқтисодиёт
Молиявий тизим
Ўша пайтда Европанинг бошқа жойларида бўлгани каби, Реч посполита молиясининг асосини тангалар ташкил этган, уларнинг қиймати улардаги қимматбаҳо металлар миқдори билан таъминланган. Бироқ, мамлакатнинг иккала қисми, Полша ва Литва, бирлашишга қарамай, пул тизимларини сақлаб қолди. Полша қироллигидаги пул тизимининг асоси Полша гросси ёки осмак эди. Бир гросз 8 динарга бўлинган ва 30 поляк гросзи злотий эди. Литва Буюк Герцоглигининг пул тизимининг асосини Литва пенниси ташкил этган ва 8 Литва пенниси 10 Полша пеннисига тенг эди. Битта Литва гросси 10 пеняга бўлинган ва 60 гросзи коп эди. Копа ва злоти ҳисобланувчи валюталар эди, қолганлари ҳақиқий кумуш ва миллиард тангалар шаклида чиқарилган. Вардунок, рубл ва гривна каби бошқа ҳисоблаш бирликлари камроқ ишлатилган. Турли йилларда 1/2, 1, 2, 3 пеня, 1/2, 1, бир ярим, 2, 3, 4, 6, 8 Полша ва Литва пеннилари номиналида тангалар зарб қилинган. Бундан ташқари, Реч посполитада йирик кумуш танга чиқарилган - талер ва йирик олтин танга - дукат, шунингдек, 1/2, 1/4, 1/6 талер каби фраксиёнел ва кўп бирликлар; 1/2 дукат, 2 дукат. Талер юқори навли кумушдан зарб қилинганлиги ва инфляция туфайли бир тийиндаги кумуш миқдори аста-секин камайиб бораётганлиги сабабли, унинг даражаси доимий эмас эди, Реч посполита даврида 1 талер учун 30 дан 240 Полша гроссига ўзгарди. Дукатнинг нархи 1,5 дан 2,5 талергача бўлган. ХВИИ асрнинг ўрталарига келиб, пенязи-денарийлар фойдаланишдан чиқиб кетди, улар ўрнига кичик мис танга - қаттиқ танга ёки шеляг (ҳозир одатда боратинка деб аталади), унинг даражаси Полша гроссининг 1/3 қисмини ташкил этди. баъзан 1/5 гроссгача тушади. 1766-йилги ислоҳот ХВИИ—ХВИИИ асрларга оид эскирган тангалар муомаладан чиқарилди, тангалардаги кумуш миқдори оширилди, қуйи тийинлар эса мисга айланди.
Ўша даврдаги кўпгина Европа мамлакатлари сингари, Реч посполитада ҳам тўловлар улардаги қимматбаҳо металлар таркибига мувофиқ ҳар қандай давлат тангалари билан амалга оширилиши мумкин эди ва ҳисоб-китобларни соддалаштириш ва ягона қилиш учун суммалар одатда миллий пул бирликларига айлантирилди. Шу муносабат билан, Реч посполита бозорлари бошқа Европа давлатларидан номинал ва қиймати бўйича маҳаллий бозорларга тенг бўлган талер ва дукатларни эркин қабул қилди. Шунингдек, бозорларда қўшни Пруссия ва бошқа немис князликларининг, Ливон ордени (ХИХ асрнинг 2-ярмида)нинг катта миқдордаги майда кумуш тангалари муомалада бўлган. ХВИ аср), Швеция (1621-йилдан) ва бошқа давлатлар[14].
Қуролли кучлар
Реч посполитада, айниқса унинг таълим тизимида Жезуит ордени муҳим рол ўйнади. Буюртмага қўшилган поляклар Реч посполита доирасида ҳам, бутун дунёда ҳам ишладилар. ХВИИ асрнинг энг машҳур полшалик езуитлари орасида Андрей Боболя (1657-йилда Полиссияда казаклар томонидан ўлдирилган) ва Михал Бойм 1659-йилда Ветнам-Хитой чегарасидаги ўрмонда вафот этган, охирги Жанубий Мин императорини топишга ва унга Папанинг Хитой католик императорининг ёрдам сўровига жавобини этказишга ҳаракат қилган).
Архивлар
Манбалар
- ↑ Андоза:Книга:ВКЛЭ1
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ Дмитрук, Е. П. Название польского государства и особенности его политико-государственного устройства в ХХ в. согласно конституционным актам: историко-юридический анализ // Право.бй. — 2014. — 1 (27). — c. 13-18.
- ↑ 4,0 4,1 Андоза:Книга:ВКЛЭ1
- ↑ Андоза:Книга:ВКЛЭ2
- ↑ Нарысы гісторыі Беларусі. Мн.: Беларусь, 1994 — 177-бет.
- ↑ Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 114—116. — 684 с. — ИСБН 985-11-0314-4
- ↑ „Вольные люди из московских владений. Когда была основана Ветка?“ (русча). Сайт города Ветка и Ветковского района Гомельской области. 2018-йил 24-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-март 2018-йил.
- ↑ „Ветковская школа иконописи, ветковская резьба… Чем ещё знаменит город Ветка в Гомельской области?“ (русча). Столичное телевидение - СТВ. 24-март 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-март 2018-йил.
- ↑ Кукло C.. Демографиа Рзеcзйпосполитеж Прзедрозбиороwеж. Wарсаwа: Wйдаwниcтwо ДиГ, 2009 — 211-бет.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Cезарй Кукло.. Демографиа Рзеcзйпосполитеж Прзедрозбиороwеж. Wарсаwа: Wйдаwниcтwо ДиГ, 2009 — 211-бет. ИСБН 978-83-7181-590-4.
- ↑ {{{заглавие}}}. — Вол. И. — П. 17—21.
- ↑ Стасйс Ваитиэкūнас. Лиэтувос гйвентожаи: Пер ду тūкстантмеčиус. Вилниус: Моксло ир энcиклопедижų леидйбос институтас, 2006 — 53-бет. ИСБН 5-420-01585-4.
- ↑ Рябцевич В. Н.. Нумизматика Беларуси. Мн.: Полымя, 1995.
Адабиётлар
- Бардач, Жулиусз; Леснодорски, Богуслаw; Пиэтрзак, Мичал. Ҳисториа панстwа и праwа полскиэго. Wарсаw: Паристwоwе Wйдаwниcтwо Наукоwе, 1987.
- Брзезински, Ричард. Полиш Армиэс (1): 1569–1696 (Мен-Ат-Армс Сериэс, 184). Оспрей Публишинг, 1987. ИСБН 0-85045-736-Х.
- Брзезински, Ричард. Полиш Армиэс (2): 1569–1696 (Мен-Ат-Армс Сериэс, 188). Оспрей Публишинг, 1988. ИСБН 0-85045-744-0.
- Суžиэдėлис, Саулиус А.. Ҳисториcал Диcтионарй оф Литҳуаниа, 2, Сcареcроw Пресс, 2011. ИСБН 978-0810875364.
| Реч Посполита ҳақида Википедиянинг қардош лойиҳаларида кўпроқ билиб олинг | |
|
Маъно ва таржималари Викилуғатда |
|
Медиа файллар Викиомборда |
|
Таълим ресурслари Викиверситетда |
|
Хабарлар Викиянгиликларда |
|
Иқтибос, мақол ва маталлар Викииқтибосда |
|
Асарлар матнлари Викиманбада |
|
Китоб ва дарсликлар Викикитобда |
- Польша, история // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Cоммонwеалтҳ оф Диверсе Cултурес: Поланд’с Ҳеритаге (Wайбаcк Мачине сайтида 24-июн 2011-йил санасида архивланган)(пол.)(Инглизча)
- Тҳе Полиш-Литҳуаниан Cоммонwеалтҳ-Мапс, ҳисторй оф cитиэс ин Поланд, Украине, Беларус анд Литҳуаниа (Wайбаcк Мачине сайтида 17-апрел 2021-йил санасида архивланган)(пол.)