Refraksiya

Рефраксия (лот. рефраcтус — синган) — ёруғлик нури ёки электромагнит тўлқинлари атмосферанинг турли катламлари (зичлиги, температураси, намлиги, босими, синдириш кўрсаткичи ва бошқа хусусиятлари турлича бўлган қатламлари)дан ўтишида уларнинг эгилиш ҳодисаси. Ёруғлик атмосферанинг ҳар хил қатламларидан синиб ўтиб, эгри чизиқ бўйича тарқалади. Шу сабабли, кузатувчи объектни унинг ҳақиқий ўрни йўналишида эмас, балки кузатиш нуқтасида визирлаш (қараш) нурига уринма чизиқ бўйича кўради. Р. вертикал ва горизонтал хилларга бўлинади. Вертикал Р. — кузатиш нуқтасида визирлаш нурига уринма чизиқ, билан кузатиш нуқтасини туташтирувчи тўғри чизиқ орасидаги вертикал бурчак. Вертикал Р. ёруғлик нури ер атмосфераси чегарасидан ўца, геодезик Р. (ер Р.си), космик жисмлардан чикаётган нур бутун ер атмосфераси катламларидан ўтиб келса, астрономик Р. дейилади.

Горизонтал Р. кузатиш нуқтасида визирлаш нурига уринма чизиқ билан кузатиш жисмига тўғри чизиқ йўналиши орасидаги горизонтал бурчак. Горизонтал Р. визирлаш нури ўтадиган ҳаво қатламларининг зичлиги ва намлигининг ҳар хил бўлиши оқибатида келиб чиқади. Горизонтал Р. қиймати планли геодезик тармокларда секунднинг ўнларча улушидан, токи бир секундгача (ноқулай шароитларда) қийматни ташкил қилиши мумкин. Аниқ ўлчашларда горизонтал Р. таъсирини камайтириш мақсадида ўлчашлар ҳар хил вақт ва шароитларда кўп марта такроран бажарилади. Горизонтал бурчакларни улчашда визирлаш нури бино ва иншоотлардан узоқрокдан ўтишини таъминлаш горизонтал Р. таъсирини камайтиришга имкон беради.

Астрономик Р.да ёритқичдан келаётган нур бутун атмосфера қалинлигидан ўтади. Бунда ҳавонинг зичлиги ва у билан бирга синдириш кўрсаткичи борган сари ортиб боради. Нур траекторияси қавариқлиги зенит томонга қараган бўлиб, унга ўтказилган АС’ уринма чизиқ ёритқичнинг ҳақиқий ўрнини кўрсатувчи АС чизиққа нисбатан юқорирокдан ўтади. Ҳақиқий з ва Р. туфайли ўзгарган и зенит масофалар айирмаси Р. бурчаги г дейилади. Р. зенитда нолга тенг бўлиб, зенит масофа ошиши билан ортиб боради (расмга қ.).

Ёруғлик Р.си кенг маънода ёруғликнинг синишидир; бунда муҳит синдириш кўрсаткичи ўзгариши билан муҳитдан ўтаётган ёруғлик нурининг йўналиши ҳам ўзгаради. Кўпинча, оптик нурланишнинг синдириш кўрсаткичи нуқтадан нуқтага равон ўзгарадиган муҳитдан ўтаётган ҳолларда "ёруғлик Р.си" термини, икки бир жинсли, лекин турли синдириш кўрсаткичига эга бўлган муҳитлар чегарасидан ўтаётган нурнинг йўналиши кескин ўзгарган ҳолларда "синиш" термини ишлатилади. Оптиканинг бир қатор бўлимларида "Р." термини қўлланади. Буларга атмосфера оптикаси, кўзойнак оптикаси, кўз оптикаси ва бошқа киради. Кўз Р.си — кўзнинг оптик тизим сифатидаги ҳарактеристикаси; кўзнинг тинч аккомодация ҳолатидаги оптик кучи. Асосий синдириш элементлари — кўз соққаси ва гавҳари. Уларнинг оптик кучи 52,59 дан 71,30 диоптриягача ўзгариб, ўрта ҳисобда 59,92 диоптрияни ташкил қилади. Агар кўзнинг оптик кучи ва унинг ўлчамлари бир-бирига мос бўлса, кўзга кираётган ёруғликнинг параллел нурлари тўр парданинг маркази — сариқ доғ қисмида фокусланади. Фақат шу ҳолдагина кўзнинг тўр пардасида кўрилаётган предметнинг аниқ тасвири ҳосил бўлади. Р. бузилса, кўзнинг узоқдан кўриш ва яқиндан кўриш хусусиятлари пайдо бўлади.

Радиотўлқинлар Р.си — радиотўлқинлар диэлектрик киритувчанлиги ёки ионлашиш даражаси турлича бўлган атмосфера қатламидан ўтганда уларнинг траекторияси эгриланиши. Радиотўлқинлар Р.си ионосферада, катта масофаларга қисқа радиотўлқинларнинг тарқалишида, тропосферада эса ултракиска радиотўлқинлар тарқалишида муҳим омиллардан бири ҳисобланади.

Товуш Р.си — бир жинсли бўлмаган муҳит (атмосфера, океан) да Тапкалган товуш (тезлиги координатага боғлиқ) нурларининг эгриланиши. Товуш тезлиги градиенти қанча катта бўлса, шунча кучли Р. юз беради. Атмосферада товуш Р.си ҳаво температураси, шамолнинг тезлигига ва йўналишига боғлиқ. Баландлик ошган сари температура пасаяди ва товуш тезлиги камаяди. Шу сабабли, товуш нурлари ер юзаси яқинида жойлашган товуш манбаидан юқори томон эгилади ва маълум масофадан бошлаб товуш эшитилмай қолади. Агар температура баландлик ошиши билан ортиб борса (кўпинча кечаси юзага келадиган температура инверсияси), у ҳолда товуш нурлари пастга караб эгилади ва товуш узоқ масофаларга тарқалади. Шамол йўналишига қарама-қарши тарқалган товуш нурлари юқорига томон, акс ҳолда, пастга қараб эгилади. Иккинчи ҳолда товуш эшитилиши анча яхшиланади. Атмосферанинг юқори қатламларидаги Р. сукунат зонасини ва аномал эшитилиш зоналарини юзага келтиради.

Океандаги товуш Р.си тра, шўрлик ва гидростатик босимга боғлиқ. Океандаги Р. товушнинг ўта узоққа тарқалиши, соя зоналар ҳосил бўлиши, товушнинг фокусланиши ва товуш тарқалиши каби бошқа хусусиятларни келтириб чиқаради.