Registon (Buxoro)

Номи

Бу ҳудуд исломгача бўлган даврда нима деб аталганлиги номаълум. Маълумки, ИИ-ИИИ асрларда ҳижронлар Регистон деб аталган.

"Регистон" сўзи "қумли жой" деган маънони англатади. Қал’алар олдидаги ҳудуд нима учун „регистон“ деб аталгани номаълум.

Регистон майдони

Вақф ҳужжатларига кўра Регистон чегараси кичик бўлган. Унинг чегаралари (6 гектар ; 233х270 метр) ҳақидаги вақфлар маълумотлари қуйидагиларга тўғри келади: шимолдан Регистон чегаралари Устод Руҳий ва Бозори ғусфан мадрасаларига туташиб, Аркнинг шимоли-ғарбий бурчагига ҳам туташган. Шарқдан Аркга, жанубдан Хожа Никҳол мадрасасига, ундан кейин эса собиқ халқ уйига туташган. Ғарбдан Шодимбий мадрасаси ва Болои-Ҳовуз масжидига туташган.

Наршахий ривоятларидан маълум бўлишича, Регистоннинг майдони вақфларда кўрсатилганидан каттароқ бўлган. Аркнинг ғарбий дарвозасидан бошланиб, Дарвозои Мабад (кейинчалик Имом дарвоза)гача бўлган ҳудуд Регистон деб аталган.

Тарихи

Бу ҳудудда Исломгача ва Исломдан кейинги даврларда маъмурий, ҳарбий-фуқаролик бинолари жойлашган.

Сомонийлар даврида бу ҳудудда маъмурий бинолар: турли бўлимлар — диванлар жойлашган. Наср ибн Аҳмад Регистонда Дивони Вазир, Дивони Мустауфи, Дивони Абдулмалик, Дивони Соҳиб Шурот, Дивони Соҳиби Муайян (Муайяд), Дивони Шараф, Дивони Мамлакаи Хосса, Дивони Мухтасиб, Дивони Уков, Дивони Казо номлари билан ўнта девон қурдирди.

Қорахонийлардан Шайбонийларгача бўлган даврда Регистоннинг қайта тикланиши ҳақида маълумотлар йўқ. Шайбонийлар Бухорони ўз давлатининг пойтахтига айлантирдилар, шундан сўнг Бухоронинг сиёсий ва маданий мавқеи юксала бошлади. Регистондаги бугунги кунгача сақланиб қолмаган (Болои Ҳовуздан ташқари) ва кўп қисми вайрон бўлган, ниҳоят совет тузуми даврида вайрон бўлган эски бинолар Шайбонийлар ва ундан кейинги сулолалар даврига оид бўлган.

Мустақиллик майдони

Россиянинг ваколатли вакилининг БНСРнинг тўлиқ мустақиллигини тан олиш тўғрисидаги тантанали эълонидан сўнг, майдон номи Мустақиллик майдонига ўзгартирилди.

Ленин номидаги майдон

1924-йил апрел ойида Бухоро Халқ Совет Республикаси (БХСР) Марказий Ижроия Қўмитаси Марказий Қурилиш Комиссияси Регистон майдонида боғ ётқизиш ва В. И. Ленинга ҳайкал ўрнатиш тўғрисида қарор қабул қилди. Бўлажак майдон ўрнига яхши тупроқ олиб келинди, бир ярим мингдан ортиқ қарағай, кул, акасия кўчатлари экилди. Бу дарахтларнинг баъзилари бугунги кунгача сақланиб қолган.

БНСР ҳукумати ёдгорликнинг энг яхши дизайни учун танлов эълон қилди. Ушбу ижодий танловда Тошкент, Ленинград ва Москвадан рассомлар, ҳайкалтарошлар, меъморлар иштирок этди. Беларус Халқ Республикаси Марказий Ижроия Қўмитасининг Марказий қурилиш комиссияси ўз эътиборини ҳайкалтарош Л. М. Ровенский лойиҳасига қаратди. 1924-йил август ойининг бошларида лойиҳа тасдиқланди.

В. И. Ленин бюсти ва мармар плиталар Ленинградда Красний Вйборжец заводида қилинган. Ёдгорликнинг тантанали очилиши 1925-йил 22-апрелда Илйич таваллудининг 55 йиллиги нишонланганда бўлиб ўтди. Майдон В шарафига В.И. Ленин деб номланди. Бу ёдгорлик яшил майдонда турарди. Мармар плиталарга ўзбек араб ёзувида шундай ёзув ўйиб ёзилган: "Қадимги дунёга — миллий зулм, миллий жанжал дунёсига, меҳнаткашлар янги дунёга — барча халқлар меҳнаткаш халқининг бирлиги дунёсига қарши, инсон томонидан инсонга заррача зулм қилиш учун жой йўқ."

Ўрта аср Регистони биноларига умумий шарҳи

Токи Тиргарон

Абдуллахон ИИ даврида (1557-1598; 1583-йилгача у отаси Искандархон номидан ҳукмронлик қилган) Бухоро таниб бўлмас даражада ўзгарди. Бозорлар, шийпонлар, ҳаммомлар қуриб, уларни мадрасасининг вақфига айлантирган. Уларнинг бир қисми Регистонда эди. Хуллас, шийпонлар, Ғалла бозори (ғалла бозори), ҳаммом, дуканлар. Бу бинолар Бухоронинг шарқий ва жанубий томонида жойлашган эди. Энг муҳим пишиқ ғишт биноси Токи Тиргарон ҳозирги Регистон шоссесининг чорраҳасида жойлашган эди.

Поянда-бий аталиқ масжиди

Имомқулихон (1611-1642) амирларидан бири, Қосимбий туркманнинг ўғли Пояндабий оталиқ туркман 1610—1611-йилларда Арк жанубида, Дарвозай Ислом маҳалласи яқинида жума масжиди (собор масжиди) қурдирган., Жума масжиди). Поянда-бий аталиқ масжиди Бухорода Калян масжидидан кейин иккинчи ўринда турарди (40,5х62,5 метр). Масжиднинг ўнта ҳужраси бўлгани сабабли ушбу бино фойдасига тузилган вақф ҳужжатида "Масжиди Жоме ва мадраса Оталик" номи билан тилга олинади.

Масжид уч аср давомида бир неча марта қайта тикланган. Шунга қарамай, ХХ асрнинг бошларида фасад ёмон аҳволда қолди. Қайта тиклаш кўп маблағ талаб қилди ва шунинг учун 1927-йилда ижроия қўмитаси биноларни бузиб, ушбу жойда боғ қуришга қарор қилди.

Бозори Гусфанд мадрасаси

Регистон шимолида Абдулазизхон (1645-1681) томонидан қурилган икки қаватли мадраса бўлган. У 1669-йилда қурилган ва 72 ҳужра, битта масжид ва битта дарвозадан иборат эди. Ташқи фасад (пештак) баланд ва маҳобатли эди. Ташқи ва ички раваклар, оқимлар бир вақтлар мозаикага эга бўлган.

Мадраса 1920-йилда Бухоро операцияси вақтида вайрон қилинган, 1930-йилларда бузиб ташланган.

Дор уш-Шифо мадрасаси

Мадраса Регистоннинг ғарбида жойлашган бўлиб, ўтмишда катта илмий аҳамиятга эга бўлган. Ҳокимият тепасига келган Субхонқулихон (1681-1702) мамлакатда барқарорлик ўрнатилгандан сўнг илм-фан ва маърифат билан шуғуллана бошлайди. У тиббиёт ва математикага эътибор берди. Тиббиётга катта эътибор бериб, 1696-йилда Дор уш-Шифо мадрасасини қурдирди.

Хожа Ниҳол мадрасаси

Бугунги кунгача етиб келмаган яна бир бино — Хожа Никҳал мадрасаси Регистонда қурилган. Убайдуллахон ИИ (1702-1711) нинг охирги амирларидан бири Хожа Ниҳол томонидан қурилган. Қурилишнинг аниқ санаси маълум эмас. Убайдуллоҳхон ИИ ўлдирилгач, унинг фидойи амирларидан Хожа Никхал ҳам шу йили ўлдирилган.

Болои-Ҳовуз масжиди ва мадрасаси

Чодим-бий мадрасаси

У Болои-Ҳовуз масжидининг жанубида жойлашган эди. Қурилиш вақти номаълум. Шодим бий аштархоний амирларидан бири бўлган бўлиши мумкин.

Адабиётлар

Ремпел Л. И. Узоқ ва яқин. Бухоро рекордлари. — Т.: Адабиёт ва санъатдан уларга. Г. Гуляма, 1981. — 304 б. Саиджанов М.Ю.Бухоро шаҳри ва унинг қадимий бинолари // ИФЕАC ишчи ҳужжатлари. — 2005. — Нашр. 16 (июн). — С. 3-19. Сухарева О. А. Бухоро ХИХ — ХХ аср бошлари. (Кечки феодал шаҳар ва унинг аҳолиси). — М.: Наука, 1966. — 328 б.