Реле расми
Электромеханик реле схемаси одатда то'рт жуфти очиқ ва бир жуфт ёпиқ контактлар бо'лган бошқарув катушкасини ко'рсатмоқда
Чанг қопқог'и олиб ташланган автомобил услубидаги миниатюра релеси

Реле электр билан бошқариладиган алмаштирувчи ускуна(виключател). У битта ёки бир нечта бошқарув сигналлари учун кириш терминаллари то'пламидан ва ишлайдиган контактли терминаллар то'пламидан иборат. Виключател бир нечта контакт шаклларида исталган миқдорда контактларга эга бо'лиши мумкин, масалан, контактларни о'рнатиш, контактларни узиш ёки уларнинг комбинацияси.

Релелар мустақил паст кучли сигналлар орқали схемани бошқариш керак бо'лган ёки бир нечта схемалар бир сигнал орқали бошқарилиши зарур бо'лган жойларда ишлатилади. Релелар биринчи марта шаҳарлараро телеграф занжирларида сигнал такрорлагичлари сифатида ишлатилган, я'ни бир схемедан бошқасига узатиш орқали сигналлар янгиланиб етиб келган. Мантиқий операцияларни бажариш учун телефон стансияларида ва дастлабки компютерларда реле кенг қўлланган.

Реленинг ан'анавий шакли контактларни ёпиш ёки очиш учун электромагнитдан фойдаланади, лекин релелар ишлатадиган бошқа ишлаш тамойилларини ҳам яратишган. Масалан, қаттиқ ҳолатдаги(солид-стате) релелардаги яримо'тказгичнинг ҳаракатланувчи қисмларга таянмасдан бошқариш хусусиятлари. Реле билан калибрланган операцион хусусиятлар ва ба'зида мураккаб операцион катушкалар электр занжирларни ортиқча куч ёки носозликлардан ҳимоя қилишга ишлатилади. Замонавий электр энергия системаларида бу функсиялар ҳалигача ҳимоя релелари деб аталувчи рақамли асбоблар орқали бажарилган.

Латчинг реле лари доимий алмашиб ишлаши учун фақат ягона бошқарув энергиясининг пулсини талаб қилади. Бошқа пулс бошқарув терминалларининг иккинчи то'плами ёки қарама-қарши қутбли импулс учун қўлланади, бир хил турдаги такрорий импулслар ҳеч қандай та'сир ко'рсатмаса, калитни қайта о'рнатади. Магнитли латчинг релелари узилган қувват реле бошқараётган занжирларга та'сир қилмаслиги керак бо'лганда иловаларда фойдали ҳисобланади.У асосан о'з-о'зидан очилувчи эшикларда ишлатилади

Тарих

Телеграф релеси контактлари ва пружина

1809-йилда Самуэл Тҳомас фон Сöммерринг о'зининг электрокимёвий телеграфининг бир қисми сифатида электролитик релесини яратди.[1]

Электр релеларни телеграфни янада такомиллаштириш учун ишлата бошлашди, америкалик олим Жосепҳ Ҳенрй ко'пинча 1831-йилда ишлаб чиқилган электр телеграфининг о'з версиясини яхшилаш учун 1835-йилда электромагнит релени ихтиро қилгани айтилади.[2][3][4][5]

Бироқ,1840-йилгача Самуэл Морсега ҳозирда электромагнитли релелар деб аталадиган телеграфи учун расмий патент берилмаган. Та'рифланган механизм рақамли кучайтиргич ролини о'йнади, телеграф сигналини такрорлади ва шу тариқа сигналларни исталганча тарқатиш имконини берди.

Электронмагнит релели со'зи 1860-йилдан бошлаб электромагнит операциялар контекстида пайдо бо'лади.[6]

Асосий дизайн ва эксплуатация

Оддий электромеханик реле
Флйбаcк диоди-сиз ишлаши, электр ёйининг ҳосил бо'лиши о'тказгич контактларининг бузилишига олиб келади
Флйбаcк диоди билан ишлаш, бошқарув палласида электр ёйи пайдо бо'лишининг олдини олади

Оддий электромагнит о'рни юмшоқ темир ядро (соленоид) атрофида о'ралган симдан, паст қаршиликли магнит оқим ё'лини та'минлайдиган темир ярмадан, ҳаракатланувчи темир якордан ва бир ёки бир нечта контактлар то'пламидан иборат. (улардан иккитаси фотосуратда). Якор ярмога шарнир билан бог'ланган ва механик равишда бир ёки бир нечта ҳаракатланувчи контактлар то'пламига уланган. Якор пружина билан ушлаб турилади, шунинг учун о'рни қуввацизланганда магнит занжирда ҳаво бо'шлиг'и пайдо бо'лади. Бундай ҳолда, расмда ко'рсатилган реледаги контактларнинг иккита то'пламидан бири ёпиқ, иккинчиси эса очиқ. Бошқа релелар о'з вазифаларига қараб ко'проқ ёки камроқ контактларга эга бо'лиши мумкин. Расмдаги реле, шунингдек, якорни ярмага бог'лайдиган симга эга. Бу якор устидаги ҳаракатланувчи контактлар ва ярма орқали чоп этилган электрон платадаги(ПCБ) электрон ё'лнинг узлуксизлигини та'минлайди. Файл:Релаис-Финдер-12А.wебм

Терминология

Релеларнинг схема белгилари (C СПДТ ва ДПДТ турларида умумий терминални билдиради.)

Релелар виключател бо'лганлиги сабабли, виключателларга нисбатан қўлланадиган терминология реле учун ҳам қўлланади. Масалан: реле бир ёки бир нечта қутбларни о'згартиради, ҳар бир контакти катушкани қувватлантириш орқали ташланиши мумкин. Одатда Нормаллй Опен(НО) контактлари о'рни фаоллаштирилганда контактларнинг бог'ланишига олиб келади; реле фаол бо'лмаганда схема узилади. Одатда Нормаллй Cлосед(НC) контактлари о'рни фаоллаштирилганда контактларнинг узилиши содир бо'лади; реле фаол бо'лмаганда схема уланади. Барча алоқа шакллари НО ва НC уланишларининг комбинациясини о'з ичига олади.

Миллий релени ишлаб чиқарувчилар ассоциацияси ва унинг авлоди, Реле ва Сwитч Индустрй Ассоциацияси релеси ва виключателларда жойлашган 23 та алоҳида электр алоқа шаклларини белгилайди. Улардан қуйидагилар тез-тез учраб туради:

  • СПСТ-НО (Сингле-Поле Сингле-Тҳроw, Нормаллй-Опен) релеси битта Форм А контактга эга. Уларда иккита терминал мавжуд бо'либ, уларни улаш ёки о'чириш мумкин. Катушка учун иккитасини о'з ичига олган ҳолда бо'лади. Бундай реле жами то'ртта терминалга эга.
  • СПСТ-НC (Сингле-Поле Сингле-Тҳроw, Нормаллй-Cлосед) релелари битта Фром Б ёки бреак контактига эга. СПСТ-НО релеси каби, бундай реле жами то'ртта терминалга эга.
  • СПДТ (Ягона қутбли икки марта ташлаш) релеси ягона Фром C то'пламига эга, трансфер ёки узатишдан олдин узиш. Я'ни, умумий терминал иккитадан бирига уланади, ҳеч қачон иккаласига бир вақтнинг о'зида уланмайди. Бобин учун иккитасини о'з ичига олган ҳолда, бундай о'рни жами бешта терминалга эга.
  • ДПСТ - Икки қутбли битта отиш о'рни бир ласан томонидан бошқариладиган бир жуфт СПСТ калити ёки о'рни билан тенгдир. Бобин учун иккитасини о'з ичига олган ҳолда, бундай о'рни жами олтита терминалга эга. Қутблар А шакли ёки Б шакли бо'лиши мумкин (ёки ҳар биридан биттаси; ноаниқликни ҳал қилиш учун НО ва НC белгиларидан фойдаланиш керак).
  • ДПДТ - Икки қутбли икки марта отиш о'рни C шаклидаги контактларнинг иккита то'пламига эга. Улар иккита СПДТ калитига ёки битта ласан томонидан бошқариладиган о'рниларга тенг. Бундай о'рни бобинни о'з ичига олган саккизта терминалга эга
  • Д шакли - танаффусдан олдин тузинг [7]
  • Э шакли - Д ва Б комбинацияси [7]
  1. ↑ ҳттпс://мйсите.ду.эду/~жcалверт/тел/морсе/морсе.ҳтм#Ҳ1
  2. ↑ Иcонс оф Инвентион: Тҳе Макерс оф тҳе Модерн Wорлд фром Гутенберг то Гатес. АБC-CЛИО, 2009 — 153-бет. ИСБН 9780313347436. 
  3. ↑ „Тҳе элеcтромечаниcал релай оф Жосепҳ Ҳенрй“. Георги Далаков. 2012-йил 18-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 21-июн.
  4. ↑ Сcиэнтифиc Америcан Инвентионс анд Дисcовериэс: Алл тҳе Милестонес ин Ингенуитй--Фром тҳе Дисcоверй оф Фире то тҳе Инвентион оф тҳе Миcроwаве Овен. Жоҳн Wилей & Сонс, 2005-01-28 — 311-бет. ИСБН 9780471660248. 
  5. ↑ Тҳомас Cоулсон. Жосепҳ Ҳенрй: Ҳис Лифе анд Wорк. Принcетон: Принcетон Университй Пресс, 1950. 
  6. ↑ „Релай“. ЭтймОнлине.cом.
  7. ↑ 7,0 7,1 Алехандрович, Георге. „Тҳе Аудио Энгинеэр'с Ҳандбоок“ (ПДФ). Дб: Тҳе Соунд Энгинеэринг Магазине. Септембер 1968-жилд. 10-бет.