Rhus typhina
Рҳус тйпҳина, кийик сумаки — Шимолий Американинг шарқий қисмида ўсувчи Анаcардиаcеаэ оиласига мансуб гулли ўсимлик тури. У асосан Канаданинг жануби-шарқий қисмида, Америка Қўшма Штатларининг шимоли-шарқий ва ўрта-ғарбий қисмида ҳамда Аппалачи тоғларида[2] учрайди, лекин мўтадил иқлимли минтақаларида боғ ўсимлиги сифатида ўстирилади.
| Рҳус тйпҳина | |
|---|---|
| Ўсимликлар | |
| Юксак ўсимликлар | |
| Гулли ўсимликлар | |
| Икки уруғпаллалилар | |
| Росидс | |
| Сапиндалес | |
| Анаcардиаcеаэ | |
| Рҳус | |
Р. тйпҳина
| |
| Бинар номи | |
| Рҳус тйпҳина | |
| Синонимлар | |
|
Рҳус ҳирта | |
Этимология
Лотинча номи тйпҳина Карл Линней ва Эрикус Торнернинг ўсимлик ҳақидаги таърифида „Рамис ҳиртис ути тйпҳи cервини“ ибораси билан изоҳланади, яъни „новдалари бахмал шохлари каби қўпол“[3].
Франсуз ва немис тилларида турнинг умумий номи (сумаc винаигриэр; Эссигбаум) „сирка дарахти“ деган маънони билдиради.
Тавсиф
Рҳус тйпҳина - икки хонали, баландлиги 5 м (16 фт) гача ўсадиган кичик дарахт. У узунлиги 25–55 cм (10–22 ин) навбатма-навбат, пиннацимон мураккаб баргларга эга[4]. Барглари ва поялари зич занг рангли тукчалар билан қопланган. Шохларни эслатувчи бахмал тўқимаси ва новдаларининг вилкалар нақши „ кийик шохли сумалак“ деб номланишига сабаб бўлган[5].
Кичкина, яшил-оқ сарғиш гуллари зич тўпгулларда жойлашган[6]. Гуллар майдан июлгача гуллайди, мевалар эса июндан сентабргача пишиб етилади[7]. Кузда барглари — қизил, тўқ сариқ ва сариқ рангларнинг ёрқин рангда бўлади[8]. Мева ўсимликларда ёз охиридан баҳоргача қолиши мумкин. Қишда уни кўплаб қушлар истеъмол қилишади[9].
Култивация
Боғда фойдаланиш учун кўплаб навлар ишлаб чиқилган, улардан қуйидагилар Қироллик боғдорчилик жамиятининг Боғдаги хизматлари учун мукофотига сазовор бўлган :[10]
Фойдаланади

Сумак меваларини ейиш мумкин[13]. Улардан „Ҳинд лимонади“ деб аталадиган пушти " лимонад " қилиш мумкин[14]. Ичимлик экстракти желе тайёрлаш учун ҳам ишлатилиши мумкин[15][13]. Сумакининг барглари, мевалари тамаки ва бошқа ўтлар билан аралаштириб, тубжой америкалик қабилалар томонидан чекилган[16]. Ушбу амалиёт бугунги кунгача давом этмоқда.

Сумакнинг илдизларидан ташқари барча қисмлари табиий бўёқ сифатида ҳам, мордан сифатида ҳам ишлатилиши мумкин. Ўсимлик танинларга бой. Баргларини ёзда, пўстлоғини эса бутун йил давомида йиғиб олиниши мумкин[17].


Манбалар
- ↑ Стритч, Л. (2018). „Рҳус тйпҳина“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2018: э.Т61984086А61984088. дои:10.2305/ИУCН.УК.2018-1.РЛТС.Т61984086А61984088.эн. Ретриэвед 19 Новембер 2021.
- ↑ „Рҳус тйпҳина Ранге Мап“. Унитед Статес Геологиcал Сурвей. 2012-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-март 2008-йил.
- ↑ Линнаэус, Cарл. Cентуриа ИИ плантарум. эхc. Л.М. Ҳöжер, 1756 — 14-бет.
- ↑ Ува, Ричард Ҳ.. Wеэдс оф Тҳе Нортҳеаст. Итҳаcа, НЙ: Cорнелл Университй Пресс, 1997 — 326–327-бет. ИСБН 0-8014-3391-6.
- ↑ РҲС А-З энcйcлопедиа оф гарден планц. Унитед Кингдом: Дорлинг Киндерслей, 2008 — 1136-бет. ИСБН 978-1405332965.
- ↑ Ува, Ричард Ҳ.. Wеэдс оф Тҳе Нортҳеаст. Итҳаcа, НЙ: Cорнелл Университй Пресс, 1997 — 326–327-бет. ИСБН 0-8014-3391-6.
- ↑ „Рҳус“. Wоодй Плант Сеэд Мануал. УСДА Форест Сервиcе. 2009-йил 19-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 1-ноябр.
- ↑ РҲС А-З энcйcлопедиа оф гарден планц. Унитед Кингдом: Дорлинг Киндерслей, 2008 — 1136-бет. ИСБН 978-1405332965.
- ↑ Ниэринг, Wиллиам А.. Тҳе Аудубон Соcиэтй Фиэлд Гуиде то Нортҳ Америcан Wилдфлоwерс, Эастерн Регион. Кнопф [1979], 1985 — 327-бет. ИСБН 0-394-50432-1.
- ↑ „АГМ Планц - Орнаментал“. Роял Ҳортиcултурал Соcиэтй (2017-йил июл). Қаралди: 9-октабр 2018-йил.
- ↑ „РҲС Плантфиндер - Рҳус тйпҳина 'Диссеcта'“. Қаралди: 9-октабр 2018-йил.
- ↑ „Рҳус тйпҳина Радианcе = 'Синрус'“. РҲС. Қаралди: 17-феврал 2021-йил.
- ↑ 13,0 13,1 Элиас, Тҳомас С.. Эдибле Wилд Планц: А Нортҳ Америcан Фиэлд Гуиде то Овер 200 Натурал Фоодс. Неw Ёрк: Стерлинг [1982], 2009 — 250-бет. ИСБН 978-1-4027-6715-9. ОCЛC 244766414.
- ↑ Петерсон, Леэ Аллен. Эдибле Wилд Планц. Неw Ёрк: Ҳоугҳтон Миффлин, 1977 — 186-бет. ИСБН 0-395-20445-3.
- ↑ Тҳаер, С. (2006).
- ↑ „Смокинг анд Пипес“. Традитионал Лифестйле. Cоwасуcк Банд оф тҳе Пеннаcоок-Абенаки Пеопле. 2021-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 1-ноябр.
- ↑ Деан, Женнй. Wилд Cолор: Тҳе Cомплете Гуиде то Макинг анд Усинг Натурал Дес. Неw Ёрк: Wацон-Гуптилл, 1999 — 123-бет. ИСБН 9780823057276.