Риcардо Алберто Мартинелли Берроcал (11.03.1951) – Панамалик сиёсатчи ва тадбиркор, мамлакатнинг 36-Президенти[1][2][3][4].

Риcардо Мартинелли
Панама Президенти
Мансаб даври
2009-йил 1-июлдан – 2014-йил 1-июлгача
Вице-президент Жуан Cарлос Варела
Ўтмишдоши Мартíн Торрижос
Вориси Жуан Cарлос Варела
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 1951-йил 11-март (1951-03-11) (75 ёш)
Панама
Сиёсий партияси Демократик ўзгаришлар

Ҳаётнинг бошланғич даври

Панама шаҳрида туғилган. Унинг отаси италян, онаси эса испан миллатига мансуб[5][6]. Ўрта таълимни АҚШнинг Виржиния штати Стаунтон шаҳридаги Стаунтон ҳарбий академиясида тамомлаган. 1973-йилда Арканзас университетида бизнес бошқаруви бўйича бакалавр даражасини олган[7].

Бизнеси

Мартинелли ўз фаолиятини Панамадаги Cитибанкда кредит бўйича мутахассис сифатида бошлаган. Бир неча йиллик фаолиятидан сўнг, тадбиркорга айланди ва қўшимча бизнесни бошлади[8]. Маҳаллий матбуот хабарларига кўра, айни пайтда унинг бойлиги 1,1 миллиард долларга баҳоланган. Тҳе Эcономистнинг таъкидлашича, „у ўз бизнеси каби мамлакатни ҳам бошқаришини хоҳлаган“[9].

2009-йилдан бошлаб Панамадаги Супер 99 супермаркетлар тармоғи, яна иккита компаниянинг эгаси бўлган[10]. 2009-йилнинг май ойидан бошлаб Супер 99 директорлигини Луиз Энриқуэ Мартинеллига топширди[11].

Сиёсатга келиши

Эрнесто Перез Балладарес президентлиги даврида Мартинелли 1994-йилдан 1996-йилгача ижтимоий хавфсизлик идораси директори лавозимида ишлаган. 1999-йил сентябридан 2003-йил январигача Мирея Мосcосо президентлиги даврида Панама канали директорлар кенгаши раиси ва Канал ишлари бўйича вазир лавозимларида ишлаган[12].

Мартинелли 1998-йил май ойида ташкил этилган Демократик ўзгаришлар партиясининг президенти эди[13][14]. У партияни бошқарган ва 2004-йилги умумхалқ сайловларида президентликка номзод бўлган, ўшанда партияси охирги ўринни эгаллаган; Мартинелли 5,3% овоз олди ва сайловда тўртинчи ўринни эгаллади[15].

Мартинелли Демократик ўзгаришлар партияси раҳбари ва 2009-йилги умумий сайловларда президентликка номзод эди[16]. У сиёсий коррупсияни ва зўравонлик жиноятларини камайтиришга ваъда берди. Бизнесни қўллаб-қувватловчи платформага унинг кампаниясини тарғиб қилиш учун тахминан 35 миллион доллар сарфлади. Мартинелли сайловда ғалаба қозонди[17]. У ўзининг Демократик ўзгаришлар партияси, Панамеñиста партияси, Республикачилар Либерал Ҳаракати ва Ватанпарварлар Иттифоқи партиясини ўз ичига олган „Ўзгариш учун алянс“ сиёсий партияларини қўллаб-қувватлади[16].

Унинг асосий рақиби Балбина Ҳеррера эди. Дастлаб фаворит бўлган бўлса-да, Мануэл Нориэга билан алоқалари ва ўзини „Чависта“ (сўлчи Венесуэла президенти Уго Чавес тарафдори), деган тушунча туфайли сайловда ютқазди[18][19][20]. Мартинеллига бизнес ҳамжамиятининг кучли ёрдами ҳам ёрдам берди[19].

2009-йил 3-майда Мартинелли вице-президент Жуан Cарлос Варела билан иттифоқ тузганлиги туфайли 60% дан ортиқ овоз билан сайловда ғалаба қозонди[21]. Собиқ президент Гилермо Эндара учинчи ўринни эгаллади[22][23] 2009-йил 1-июлда қасамёд қилди[24].

Президентлик даври (2009–2014)

Мартинелли даврида Панама юқори иқтисодий ўсишга эришди. 2012-йилда Тҳе Эcономист нашри хабар қилганидек, „Ғарбдаги энг қашшоқ ва зўравонлик авж олган минтақа бўлган Марказий Америкада жойлашган бўлса-да, мамлакатнинг 3,6 миллион фуқароси ҳозирда кўпчилик Лотин америкаликларидан бойроқдир“[25]. Кейинги йили Тҳе Неw Ёрк Тимес „Панама гуллаб-яшнамоқда, [охирги] беш йил ичида ўртача 9 фоиз иқтисодий ўсиш билан Лотин Америкасидаги энг юқори кўрсаткичда“ деб таъкидлади[26].

Бу фаровонлик Панамага кенг фойда келтирди, ишсизлик 6,6% дан 4,1% гача камайди[27][28]. Даромадлар номутаносиблиги ҳам камайди: Тҳе Эcономист нашрига кўра, „энг камбағал 10 фоизнинг даромади ҳозирда энг бой 10 фоизникидан 60 баробар эмас, 35 баробар паст“[29]. Ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) қарийб икки бараварга, аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот эса 11% га ўсди, 2010-йилдаги 9982 доллардан 2014-йилда 11036 долларга етди[30].

Мартинелли қашшоқликни юмшатишга қаратилган бир қатор чора-тадбирларни жорий қилди. Кексалар учун ойига 100 АҚШ доллари миқдоридаги нафақа тайинланди, энг кам иш ҳақини оширилди ва талабалар учун кийим-кечак, жиҳозлар нархини қоплаш учун субсидиялар берилди[31]. Шунингдек, энг кам иш ҳақини оширилиб, Лотин Америкасидаги энг юқори иш ҳақига айлантирилди[32].

Мексика кўрфази соҳилидаги қашшоқ шаҳар – Колонга ёрдам бериш чораларини кўрди. Бунга Панама ва Колонни боғлайдиган янги магистрал, канални кенгайтириш, янги касалхона қуриш, ишсизлик ва қашшоқликни камайтиришга қаратилган бошқа дастурлар киради. Ҳукумат ҳам Колоннинг денгиз бўйидаги паркини қайта тиклаш учун 9 миллион долларлик лойиҳа эълон қилди[33].

Манбалар

  1. ↑ „Ла Интерпол пиде ла cаптура де Риcардо Мартинелли пор ун cасо де эспионаже“ (Спаниш). Эл Паíс (24-май 2017-йил).
  2. ↑ „Риcардо Мартинелли, эл магнате де супермерcадос қуэ офреcе ун cамбио ал паíс“. ЭФЕ (28-апрел 2009-йил). 6-ноябр 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-май 2010-йил. (Энглиш Транслатион)
  3. ↑ Барcелона Cентер фор Интернатионал Аффаирс: „Риcардо Мартинелли Берроcал“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-02-15 санасида архивланган) ретриэвед 17-август 2013-йил |Ҳижо де лос сеñорес Риcардо Мартинелли, де асcенденcиа италиана, й Глориа Берроcал, де асcенденcиа эспаñола, наcиó эн ла cапитал дел паíс перо се cриó фундаменталменте эн Сонá, дистрито де ла провинcиа де Верагуас
  4. ↑ Антҳонй Г. Cраине. „Риcардо Мартинелли“. Энcйcлопæдиа Британниcа. 7-ноябр 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-ноябр 2012-йил.
  5. ↑ „Риcардо Мартинелли, эл магнате де супермерcадос қуэ офреcе ун cамбио ал паíс“. ЭФЕ (2009-йил 28-апрел). 2013-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 23-май. (Энглиш Транслатион)
  6. ↑ Барcелона Cентер фор Интернатионал Аффаирс: „Риcардо Мартинелли Берроcал“. Арҳивед. Ретриэвед Аугуст 17, 2013 |Ҳижо де лос сеñорес Риcардо Мартинелли, де асcенденcиа италиана, й Глориа Берроcал, де асcенденcиа эспаñола, наcиó эн ла cапитал дел паíс перо се cриó фундаменталменте эн Сонá, дистрито де ла провинcиа де Верагуас
  7. ↑ Антҳонй Г. Cраине. "Риcардо Мартинелли". Энcйcлопæдиа Британниcа. Арчивед фром тҳе оригинал он Оcтобер 25, 2012. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20121025184252/ҳттп://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/1534506/Риcардо-Мартинелли. Қаралди: Новембер 4, 2012. 
  8. ↑ „Риcардо Мартинелли: Ҳоw а Супермаркет Магнате Cаме то Леад тҳе Натион“. Латин Траде (2010-йил 2-феврал). 2016-йил 28-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 10-декабр.
  9. ↑ „А Супермаркет Кинг Дефеац тҳе Лефт“. Тҳе Эcономист (2009-йил 7-май).
  10. ↑ „Риcардо Мартинелли, эл магнате де супермерcадос қуэ офреcе ун cамбио ал паíс“. ЭФЕ (2009-йил 28-апрел). 2013-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 23-май. (Энглиш Транслатион)
  11. ↑ ҳттпс://www.супер99.cом/собре-носотрос.пҳп (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-09-08 санасида архивланган) (Спаниш)
  12. ↑ Антҳонй Г. Cраине. "Риcардо Мартинелли". Энcйcлопæдиа Британниcа. Арчивед фром тҳе оригинал он Оcтобер 25, 2012. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20121025184252/ҳттп://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/1534506/Риcардо-Мартинелли. Қаралди: Новембер 4, 2012. 
  13. ↑ „Риcардо Мартинелли, эл магнате де супермерcадос қуэ офреcе ун cамбио ал паíс“. ЭФЕ (2009-йил 28-апрел). 2013-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 23-май. (Энглиш Транслатион)
  14. ↑ Антҳонй Г. Cраине. "Риcардо Мартинелли". Энcйcлопæдиа Британниcа. Арчивед фром тҳе оригинал он Оcтобер 25, 2012. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20121025184252/ҳттп://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/1534506/Риcардо-Мартинелли. Қаралди: Новембер 4, 2012. 
  15. ↑ „Тйcоон элеcтед Панама пресидент“. ББC (2009-йил 3-май). 2012-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 3-май.
  16. ↑ 16,0 16,1 „Риcардо Мартинелли, эл магнате де супермерcадос қуэ офреcе ун cамбио ал паíс“. ЭФЕ (2009-йил 28-апрел). 2013-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 23-май. (Энглиш Транслатион)
  17. ↑ „Тйcоон элеcтед Панама пресидент“. ББC (2009-йил 3-май). 2012-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 3-май.
  18. ↑ „Супер 09; Панама'с пресидентиал элеcтион“. Тҳе Эcономист (2009-йил 9-май). 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 4-ноябр.
  19. ↑ 19,0 19,1 Антҳонй Г. Cраине. "Риcардо Мартинелли". Энcйcлопæдиа Британниcа. Арчивед фром тҳе оригинал он Оcтобер 25, 2012. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20121025184252/ҳттп://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/1534506/Риcардо-Мартинелли. Қаралди: Новембер 4, 2012. 
  20. ↑ Сара Миллер Ллана. „Cонсервативе супермаркет тйcоон wинс Панама воте“. Тҳе Чристиан Сcиэнcе Монитор (2009-йил 3-май). 2016-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 4-ноябр.
  21. ↑ Лина Вега Абад. „Cифрас, течос й реалидадес“ (эс). Ла Пренса (2009-йил 4-май). 2009-йил 8-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 4-март.
  22. ↑ Сара Миллер Ллана. „Cонсервативе супермаркет тйcоон wинс Панама воте“. Тҳе Чристиан Сcиэнcе Монитор (2009-йил 3-май). 2016-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 4-ноябр.
  23. ↑ „Супер 09; Панама'с пресидентиал элеcтион“. Тҳе Эcономист (2009-йил 9-май). 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 4-ноябр.
  24. ↑ „Супермаркет тйcоон сwорн ин ас Панама пресидент“. CНН (2009-йил 2-июл). 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 4-ноябр.
  25. ↑ „Тҳе Эартҳбоунд Бите Баcк“. Тҳе Эcономист (2012-йил 22-ноябр).
  26. ↑ „А Онcе-Вибрант Cитй Стругглес ас Панама Раcес Аҳеад он а Wаве оф Просперитй“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2013-йил 23-март).
  27. ↑ „Доинг Бусинесс ин Панама“. ПанАмЧам. 2012-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 10-декабр.
  28. ↑ „А Онcе-Вибрант Cитй Стругглес ас Панама Раcес Аҳеад он а Wаве оф Просперитй“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2013-йил 23-март).
  29. ↑ „Тҳе Эартҳбоунд Бите Баcк“. Тҳе Эcономист (2012-йил 22-ноябр).
  30. ↑ „ГДП Пер Cапита“. Wорлд Банк.
  31. ↑ „Сплит wитҳ тҳе паст: wитҳ Панама'с Риcардо Мартинелли анд ЭЛ Салвадор'с Мауриcио Фунес ботҳ Лоокинг то бе парадигмс фор суccессфул говернмент ин тҳе Америcас, wилл идеологй таке а баcксеат то рулинг фром тҳе cентер?“. Латин Траде (2010-йил 1-январ). 2014-йил 21-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 6-ноябр.
  32. ↑ „Абоут Панама: Лабор Форcе & Салариэс“. Бусинесс Панама. 2022-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 10-декабр.
  33. ↑ „А Онcе-Вибрант Cитй Стругглес ас Панама Раcес Аҳеад он а Wаве оф Просперитй“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2013-йил 23-март).