Ричард МcКай Рортй (1931-йил 4-октябр — 2007-йил 8-июн) - америкалик файласуф. У фалсафа тарихи, замонавий аналитик фалсафа бўйича Чикаго ва Ел университетида таҳсил олган. Рортй Принстон университетида фалсафа профессори, Виржиния университетида Гуманитар фанлар профессори Кенан илмий даражаларида ва Стенфорд университетида қиёсий адабиёт профессори лавозимларида ишлаган. Унинг "Фалсафа ва табиат кўзгуси" (1979), "Прагматизм оқибатлари" (1982), „ Фавқулоддалик, ирония ва бирдамлик“ (1989) каби энг машҳур асарлари бор. Рортй узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган ташқи дунёдаги обектларнинг тўғри ички тасвири билим учун зарурий шарт деган фикрни рад этди. Рортй бунинг ўрнига билим ички ва лингвистик иш, билим фақат ўз тилимизга тегишли эканлигини таъкидлади[1][2]. Рорти тилнинг ўткинчи ва тарихий луғатлардан ташкил топганлигини таъкидлайди[3] ва „… луғат инсон томонидан яратилгани учун, ҳақиқатлар ҳам шундай“ деган хулосага келган[4].

Ричард МcКай Рортй
Файл:Уна фото эн ла вентана де Рортй эн Барcелона.жпг
Таваллуди 4-окттабр 1931-йил
Ню-Ёрк
Вафоти 8-июн 2007-йил
Пало-Алто, Калифорния штати

Таржимайи ҳоли

Ричард Рорти 1931-йил 4-октабрда Ню-Ёрк шаҳрида туғилган[5]. Унинг ота-онаси Жеймс ва Wинифред Рорти фаоллар, ёзувчилар ва социал-демократлар бўлган. Унинг онаси томонидан бобоси Валтер Раусченбусч ХХ аср бошидаги Ижтимоий Хушхабар ҳаракатининг асосий вакили бўлган[6]. Унинг отаси воқеаларни олдиндан билишини даъво қилиб чиқиши сабабли Рортй ўсмирлик даврида депрессияга тушиб қолди ва 1962-йилда обсесиф невроз учун олти йиллик психиатрик таҳлилни бошлади[7]. Натижада, ўсмирлик даврида Рорти ўзининг „Троцкий ва ёввойи оркиде“ номли қисқача автобиографиясида Ню-Жерсидаги қишлоқ оркиделарининг гўзаллиги ва эстетик гўзаллик ва ижтимоий адолатни уйғунлаштириш истагини ёзган. 14 ёшида Чикаго университетига ўқишга киради, у Ерда фалсафа бўйича бакалавр ва магистр даражасини олди (Ричард МакКеон қўл остида таҳсил олди),[8][9] Ел университетида фалсафа фанлари доктори (1952-1956) даражасини олади[10]. У академик Амели Оксенберг (Ҳарвард университети профессори) билан турмуш қуради. Америка Қўшма Штатлари армиясида икки йил хизмат қилгандан сўнг, 1961-йилгача Уэллсли коллежида уч йил дарс беради[11]. Рорти 21 йил давомида Принстон университетида фалсафа профессори бўлган[11]. 1981-йилда у „Гениус мукофоти“ номи билан танилган МакАртур стипендияси ғолиби бўлган. 1982-йилда Виржиния университетида Гуманитар фанлар бўйича Кенан профессори бўлган[12]. 1998-йилда Рорти Стенфорд университетида қиёсий адабиёт профессори бўлади ва у ерда академик фаолиятининг қолган қисмини ўтказади[12].

Перcйнинг сил касаллиги

Перси сил касаллигидан тикланиш учун вақт ўтказган Адирондаcксдаги қуйи Саранак кўли

Перcй 1941-йилда Ню-Ёрк шаҳридаги Колумбия университети шифокорлар ва жарроҳлар коллежида психиатр докторлик даражасини олади[13]. 1942-йилда Беллевюда отопсия ўтказаётганда сил касаллигига чалинади[14]. У тиббий карерасини тарк этишга ва шаҳарни тарк этишга мажбур бўлади. Перси бир неча йил давомида Ню-Ёрк штатидаги Адирондак тоғларидаги Саранак кўлидаги Трудеау санаторийсида даволанади. У ўз вақтини ухлаб, ўқиш ва радиода Иккинчи Жаҳон уруши ҳақидаги янгиликларни эшитиш билан ўтказади. У урушда қатнашган ва хорижда жанг қилаётган акаларига ҳавас қиларди[15]. Перcй даниялик экзистенсиалист файласуф Сорен Киэркегор ҳамда Фёдор Достоэвский, Габриэл Марсел, Жан-Пол Сартр, Франс Кафка ва Томас Маннинг асарларини ўқиб, фаннинг инсон мавжудлигининг асосий сирларини тушунтириш қобилиятига шубҳа қила бошлаганди[16][17].

1944-йил август ойида Перcй анча соғлиғини тиклагандан сўнг Трюдони тарк этади. У Ню-Ёрк шаҳрига Колумбия ҳуқуқ факултети декани ва Персининг дўсти Ҳугер Жервини кўриш учун борди. Кейин у Ню-Жерси штатининг Атлантик-Сити шаҳрида денгиз флотидан та'тилда бўлган укаси Пҳин билан икки ой яшайди[18]. 1945-йил баҳорида Колумбияга патология ўқитувчиси сифатида қайтиб келади ва Ҳугер Жерви билан бирга яшашга қарор қилди. Май ойида рентгенография касаллигининг қайта тикланишини аниқлади[19]. 12-апрелда Гайлорд Фарм санаториясида қолиш учун Коннектикут штатининг Уоллингфорд шаҳрига поездга чиқади[17][20].

Йиллар ўтиб, Перcй ўз касаллиги ҳақида ўша пайтдагидан кўра кўпроқ меҳр билан ўйлади: "Мен сил касаллигига чалинган энг бахтли одам эдим, чунки бу менга Беллевюдан чиқиб, тиббиётни тарк этишга имкон берди"[21].

Перси 1988-йил 10-мартда простата саратони бўйича операцияни ўтказди, аммо у аллақачон атрофдаги тўқималар ва лимфа тугунларига метастазланган эди[22]. 1989-йил июл ойида у Миннесота штатининг Рочестер шаҳридаги Маё клиникасида ўз шифокорларига экспериментал дори воситаларидан фойдаланиш учун кўнгилли бўлди. Перси саратон касаллигига чалинган интерферон ва флуороурасил дориларининг та'сирини синаб кўриш учун тадқиқотга ёзилади. Фооте билан ёзишмаларида Перси доимий саёҳат ва касалхонада ётишдан ҳафсаласи пир бўлганини айтди: "Касалхоналар ҳеч ким учун жой эмас, касал одам учун ҳам жой эмас"[23][24]. Даволаниш натижалари бир кун келиб бошқалар учун қадрли бўлиши учун у Маёда даволанишни имкон қадар давом эттиришга қарор қилди[25].

У 1990-йилда 74 ёшга тўлишидан ўн саккиз кун олдин Ковингтондаги уйида простата саратонидан вафот этди[14][26]. У Луизиана штатидаги Сент-Бенедикт шаҳридаги Сент-Жозеф Бенедиктин аббатлигида дафн этилган. У 1990-йил 16-февралда, ўлимидан уч ой олдин, Аббей монастир жамоасининг дунёвий а'зосига айланди.

Мукофот ва унвонлари

  • 1973-йил Гуггенхайм стипендияси[27]
  • 1981-йил МакАртур стипендияси[12]
  • 1983-йил Америка санъат ва фанлар академиясига сайланган[28]
  • 2005-йил Америка фалсафий жамиятига сайланган[29]
  • 2007-йил Томас Жефферсон медали, Америка фалсафий жамияти[30]

Библиографиялари

Муаллиф сифатидаги
  • Фалсафа ва табиат кўзгуси. Принстон: Принстон университети нашриёти, 1979-йил.
  • Прагматизмнинг оқибатлари . Миннеаполис: Миннесота университети матбуоти, 1982-йил.ИСБН 978-0816610631
  • Фавқулоддалик, ирония ва бирдамлик . Кембриж: Кембриж университети нашриёти, 1989-йил.ИСБН 978-0521353816ИСБН 978-0521353816
  • Фалсафий мақолалар жилди. И-ИВ:
  • Об’эктивлик, нисбийлик ва ҳақиқат: фалсафий мақолалар И. Кембриж: Кембриж университети нашриёти, 1991-йил.ИСБН 978-0521353694ИСБН 978-0521353694
  • Ҳеидеггер ва бошқалар ҳақидаги иншолар: фалсафий мақолалар ИИ . Кембриж: Кембриж университети нашриёти, 1991-йил.
  • Ҳақиқат ва тараққиёт: фалсафий мақолалар ИИИ . Кембриж: Кембриж университети нашриёти, 1998-йил.
  • Фалсафа маданият сиёсати сифатида: фалсафий мақолалар ИВ . Кембриж: Кембриж университети нашриёти, 2007-йил.
  • Ақл, тил ва метафалсафа: илк фалсафий мақолалар Эдс. С. Лич ва Ж. Тарталя. Кембриж: Кембриж университети нашриёти, 2014.ИСБН 978-1107612297ИСБН 978-1107612297 .
  • Мамлакатимизга эришиш : ХХ аср Америкасида сўлчи фикр . Кембриж, МА: Гарвард университети нашриёти, 1998-йил.ИСБН 978-0674003118ИСБН 978-0674003118
  • Фалсафа ва ижтимоий умид . Ню-Ёрк: Пингвин, 2000-йил.
  • Боссларга қарши, олигархияларга қарши: Ричард Рорти билан суҳбат . Чикаго: Приcклй Парадигм Пресс, 2002-йил.
  • Диннинг келажаги Жанни Ваттимо билан Эд. Сантяго Забала. Ню-Ёрк: Колумбия университети нашриёти, 2005-йил.ИСБН 978-0231134941ИСБН 978-0231134941
  • Бугунги кун учун ахлоқ: фалсафа ва дин ўртасида умумий замин топиш . Ню-Ёрк: Колумбия университети нашриёти, 2005-йил.ИСБН 978-0231150569ИСБН 978-0231150569
  • Паскал Энгел билан ҳақиқатдан нима фойда, таржима. Уилям МакКуайг, Ню-Ёрк: Колумбия университети нашриёти, 2007-йил.ИСБН 9780231140140
  • Фалсафа ва файласуфлар ҳақида: нашр этилмаган мақолалар 1960-2000, Эд. WП Маłэcки ва Чрис Вопа томонидан, CУПресс 2020ИСБН 9781108488457
  • Прагматизм анти-авторитаризм сифатида, Эд. Э. Мендиэта, сўзбоши Роберт Б. Брандом, Гарвард УП 2021-йил,ИСБН 9780674248915
Муҳаррир сифатидаги
  • Лингвистик бурилиш, Фалсафий усулда иншолар, (1967), эд. Ричард М. Рорти, Чикаго университети матбуоти, 1992,ИСБН 978-0226725697 (кириш ва иккита ретроспектив иншо)
  • Тарихда фалсафа . эд. Р. Рортй, ЖБ Счнеэwинд ва Квентин Скиннер томонидан, Кембриж: Кембриж университети нашриёти, 1985 (Р. Рортининг иншоси, „Фалсафа тарихшунослиги“, пп. (29-76)

Адабиётлар

  • Улф Шуленберг, Романтизм ва прагматизм: Ричард Рорти ва шеърийлаштирилган маданият ғояси, 2015-йил
  • Марианне Жанак, Тажриба деганда нимани назарда тутамиз, 2012-йил
  • Марианне Жанак, муҳаррир, Ричард Рортининг феминистик талқинлари, 2010-йил
  • Жеймс Тартаглиа, Ричард Рорти: танқидий баҳолашлар, 4 жилд, 2009-йил
  • Нил Гросс, Ричард Рорти: Америка файласуфининг яратилиши, 2008-йил
  • Гросс, Нил. 2019. Ричард Рорти: Америка файласуфининг яратилиши. Чикаго университети матбуоти.
  • Рортининг қайта тавсифлаш сиёсати / Гидеон Калдер, 2007-йил
  • Рорти ва табиат кўзгуси / Жеймс Тартаглиа, 2007-йил
  • Ричард Рорти: Прагматизм ва сиёсий либерализм / Майкл Бекон, 2007-йил
  • Ричард Рорти: сиёсат ва қараш / Кристофер Вопарил, 2006-йил
  • Ричард Рорти: унинг фалсафаси муҳокама қилинмоқда / Андреас Виэт, 2005-йил
  • Ричард Рорти / Чарлз Б Гуигнон., 2003-йил
  • Рортй / Гидеон Калдер, 2003-йил
  • Ричард Рортининг Америка эътиқоди / Тауб, Гад Шмуэл, 2003-йил
  • Ахлоқий иронист: Киэркегаард, Рортй ва таълим изланишлари / Рорер, Патрисия Жан, 2003-йил
  • Фалсафани индивидуаллаштириш усули сифатида қилиш: Рорти ва Кавеллни ўқиш / Квак, Дуcк-Жу, 2003-йил
  • Ричард Рортй / Алан Р Малачоwски, 2002-йил
  • Ричард Рорти: танқидий диалоглар / Метю Фестенштейн, 2001-йил
  • Ричард Рорти: таълим, фалсафа ва сиёсат / Майкл Петерс, 2001-йил
  • Рортй ва унинг танқидчилари / Роберт Брандом, 2000-йил
  • Рортй ҳақида / Ричард Румана, 2000-йил
  • Фалсафа ва эркинлик: Деррида, Рорти, Ҳабермас, Фуко / Жон Маккамбер, 2000-йил
  • Прагматистнинг тараққиёти?: Ричард Рорти ва Америка интеллектуал тарихи / Жон Петтегреw, 2000-йил

Манбалар

  1. ↑ Роберт Брандом суммаризес Рортй’с анти-репресентатионалисм лике со: „Ин а нуцҳелл, тҳис ис ҳоw И тҳинк Рортй’с cритиқуэ оф семантиc репресентатионалисм гоэс: Нормативе релатионс аре эхcлусивелй интравоcабуларй. Эхтравоcабуларй релатионс аре эхcлусивелй cаусал. Репресентатион пурпорц то бе ботҳ а нормативе релатион, суппортинг ассессменц оф cорреcтнесс анд инcорреcтнесс, анд а релатион бетwеэн репресентингс wитҳин а воcабуларй анд репресентедс оуциде оф тҳат воcабуларй. Тҳерефоре, тҳе репресентатионал модел оф тҳе релатион оф воcабулариэс то тҳеир энвиронмент шоулд бе режеcтед.“ Брандом, Роберт. Воcабулариэс оф Прагматисм: Сйнтҳесизинг Натуралисм анд Ҳисториcисм. (Ин: Рортй анд Ҳис Cритиcс) — 160-бет. ИСБН 0-631-20981-6. ОCЛC 43109795. 
  2. ↑ Рортй дистингуишед бетwеэн кноwледге-тҳат анд кноwледге-ҳоw; онлй лангуаге усерс cан ҳаве кноwледге-тҳат (эпистемиcаллй валид кноwледге) wҳиле алл лифе формс, инcлудинг баcтериа анд вирус, cан ҳаве „кноwледге-ҳоw“ (кноw-ҳоw). Рортй, Ричард. Респонсе то Баррй Аллен. (Ин: Рортй анд Ҳис Cритиcс) — 238-239-бет. ИСБН 0-631-20981-6. ОCЛC 43109795. 
  3. ↑ Рортй, Ричард. Cонсеқуэнcес оф прагматисм: Эссайс, 1972-1980, 1982 — 158-бет. ИСБН 0-8166-1064-9. ОCЛC 8222790. 
  4. ↑ Рортй, Ричард. Cонтингенcй, иронй, анд солидаритй, 1989 — 6, 21-бет. ИСБН 0-521-35381-5. ОCЛC 18290785. „Тҳе wорлд cан, онcе wе ҳаве программед оурселвес wитҳ а лангуаге, cаусе ус то ҳолд белиэфс. Бут ит cаннот пропосе а лангуаге фор ус то спеак. Онлй отҳер ҳуман беингс cан до тҳат. […] [С]инcе трутҳ ис а пропертй оф сентенcес, синcе сентенcес аре депендент фор тҳеир эхистенcе упон воcабулариэс, анд синcе воcабулариэс аре маде бй ҳуман беингс, со аре трутҳс.“ 
  5. ↑ „Ричард Рортй: Тҳе Макинг оф ан Америcан Пҳилосопҳер“. пресс.учиcаго.эду (1931-йил 4-октябр). Қаралди: 2012-йил 26-сентябр.
  6. ↑ Бернстеин, Адам. „Ричард Рортй, 75; Леадинг У.С. Прагматист Пҳилосопҳер“. wашингтонпост.cом (2007-йил 11-июн). Қаралди: 2012-йил 26-сентябр.
  7. ↑ Бруcе Куклиcк. „Неил Гросс, Ричард Рортй: Тҳе Макинг оф ан Америcан Пҳилосопҳер.“ Трансаcтионс оф тҳе Чарлес С. Пеирcе Соcиэтй 47.1 (2011):36.
  8. ↑ Марчетти, Гианcарло. „Интервиэw wитҳ Ричард Рортй.“ Пҳилосопҳй Ноw Волуме 43, Оcт.-Нов. 2003.
  9. ↑ Рерсон, Жамес. „Тҳе Қуэст фор Унcертаинтй: Ричард Рортй’с Прагматиc Пилгримаге“ Лингуафранcа Вол. 10, Но. 9. Деcембер 2000/Жануарй 2001.
  10. ↑ „Ричард Рортй, дистингуишед публиc интеллеcтуал анд cонтроверсиал пҳилосопҳер, деад ат 75“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-03-16 санасида архивланган) (Станфорд’с анноунcемент), Жуне 10, 2007
  11. ↑ 11,0 11,1 Рамберг, Бжøрн. Тҳе Станфорд Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй Залта: . Метапҳйсиcс Ресеарч Лаб, Станфорд Университй, Аугуст 1, 2009. 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 „Ричард Рортй, Пҳилосопҳер, Диэс ат 75“ (НЙ Тимес Обитуарй), Жуне 11, 2007
  13. ↑ „Wалкер Перcй“. Wалкер Перcй Фром Пен то Принт. УНC-Чапел Ҳилл Либрариэс. Қаралди: 2014-йил 7-май.
  14. ↑ 14,0 14,1 „Wалкер Перcй, Ис Деад ат 74; А Новелист оф тҳе Неw Соутҳ“. Тҳе Неw Ёрк Тимес. Қаралди: 2014-йил 7-май.
  15. ↑ Жессиcа Ҳоотен Wилсон. Реадинг Wалкер Перcй'с Новелс. ЛСУ Пресс, 18 Май 2018 — 11-бет. ИСБН 978-0-8071-6878-3. 
  16. ↑ Ҳанлей, Лорене Дуқуин. А Cентурй оф Cатҳолиc Cонверц. Оур Сундай Виситор, 2003. 151-53. Принт.
  17. ↑ 17,0 17,1 Жессиcа Ҳоотен Wилсон. Реадинг Wалкер Перcй'с Новелс. ЛСУ Пресс, 18 Май 2018 — 12-бет. ИСБН 978-0-8071-6878-3. 
  18. ↑ Паул Элиэ. Тҳе Лифе Ёу Саве Май Бе Ёур Оwн: Ан Америcан Пилгримаге. Фаррар, Страус анд Гироух, 10 Марч 2004 — 141-бет. ИСБН 978-0-374-52921-5. 
  19. ↑ Бертрам Wятт-Броwн. Тҳе Ҳоусе оф Перcй: Ҳонор, Меланчолй, анд Имагинатион ин а Соутҳерн Фамилй. Охфорд Университй Пресс, 31 Оcтобер 1996 — 304-бет. ИСБН 978-0-19-510982-5. 
  20. ↑ Wиллиам Родней Аллен. Wалкер Перcй. Унив. Пресс оф Миссиссиппи, 1986 — 15-бет. ИСБН 978-1-61703-535-7. 
  21. ↑ Бертрам Wятт-Броwн. Тҳе Ҳоусе оф Перcй: Ҳонор, Меланчолй, анд Имагинатион ин а Соутҳерн Фамилй. Охфорд Университй Пресс, 31 Оcтобер 1996 — 303-бет. ИСБН 978-0-19-510982-5. 
  22. ↑ Шелбй Фооте. Тҳе Cорреспонденcе оф Шелбй Фооте анд Wалкер Перcй. W. W. Нортон, Инcорпоратед, Май 1998 — 301-бет. ИСБН 978-0-393-31768-8. 
  23. ↑ Шелбй Фооте. Тҳе Cорреспонденcе оф Шелбй Фооте анд Wалкер Перcй. W. W. Нортон, Инcорпоратед, Май 1998 — 302-бет. ИСБН 978-0-393-31768-8. 
  24. ↑ Петер Аугустине Лаwлер. А Политиcал Cомпанион то Wалкер Перcй. Университй Пресс оф Кентуcкй, 19 Жулй 2013 — 27-бет. ИСБН 978-0-8131-4189-3. 
  25. ↑ „Wалкер Перcй анд Суиcиде“. Интерcоллегиате Студиэс Институте (2014-йил 8-октябр).
  26. ↑ Маттих. „Wҳитҳер Wалкер Перcй?“. Фирст Тҳингс. Қаралди: 2014-йил 7-май.
  27. ↑ „Ричард М. Рортй“. www.гф.орг. Жоҳн Симон Гуггенҳеим Мемориал Фоундатион. 2020-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-август.
  28. ↑ „Ричард МcКай Рортй“. www.амаcад.орг. Америcан Аcадемй оф Арц & Сcиэнcес. Қаралди: 2020-йил 2-сентябр.
  29. ↑ „АПС Мембер Ҳисторй“. сеарч.ампҳилсоc.орг. Қаралди: 2021-йил 8-июн.
  30. ↑ „2007 Тҳомас Жефферсон Медал“. Америcан Пҳилосопҳиcал Соcиэтй. Қаралди: 2020-йил 2-сентябр.

Ҳаволалар