Riksha

Рикша дастлаб одам тортадиган рикшани англатган. У икки ёки уч ғилдиракли аравача бўлиб, одатда битта одам битта йўловчини ташиш учун мо'лжалланган транспорт воситасидир. Бу атама биринчи марта 1879-йилда ишлатилгани ма'лум[1]. Вақт о'тиши билан велорикша (шунингдек, педал рикша ёки триша деб ҳам аталади), автоматик рикша ва электр рикшалар ихтиро қилинди ва асл одам тортадиган рикшаларнинг ўрнини эгаллади. Туризмдаги ба'зи истиснолар бундан мустасно.
Тортиладиган рикшалар ХИХ асрда Осиё шаҳарларида машҳур транспорт воситаси ва эркак ишчилар учун иш манбаига айланди. Уларнинг пайдо бўлиши янги олинган шарикли подшипникларнинг Осиё мамлакатларига кириб келиши билан боғлиқ. Машиналар, поэздлар ва бошқа транспорт воситалари кенг тарқалиши билан уларнинг машҳурлиги пасайди.
Авторикшалар ХХИ асрда ба'зи шаҳарларда таксиларга арзон муқобил транспорт воситаси сифатида янада оммалашмоқда. Бангладеш дунёдаги энг кўп рикшаларга эга бўлган давлат бўлиб, пойтахт Даккада ҳар куни 40 000 рикша ҳаракатланади[2]. 2023-йилда ЙУНЕСКО рикша ва рикша сан'атини Бангладешнинг "номоддий мероси" сифатида тан олди[3].
Этимология
Файл:Риcкшаwс - асакуса - жапан - Оcт 25 2015.огв
Рикша япон тилидаги "жинрикша" (人力車, 人 жин = одам, 力 рики = куч ёки кучланиш, 車 ша = транспорт воситаси) сўзидан келиб чиққан. Бу сўз сўзма-сўз "одам қувватига ҳаракатланувчи транспорт воситаси" деган ма'нони англатади[4].
Тарихи
Келиб чиқиши
Рикшалар илк бор кабриол ва фиакр каби бошқа турдаги аравалар билан бир қаторда ХВИИ аср охирида Франсияда ихтиро қилинган. У 1679-йилда Парижда биринчи оммавий транспорт хизматининг тўхтатилиши натижасида юзага келган талабни қондириш мақсадида яратилган. Ушбу транспорт воситалари, ўша даврнинг сирка сотувчилари ишлатган араваларга ўхшашлиги сабабли "винаигреттес" деб аталган[5]. Улар тўлиқ ёпиқ икки ғилдиракли аравачалар бўлиб, битта одам учун жой бо'лган. Одатда, бу аравалар икки киши томонидан ҳаракатлантирилар эди. Улардан бири олдидаги тутқичларни ушлаган, иккинчиси орқадан итариб борган[6].
Рикшалар Японияда тахминан 1869-йилда мустақил равишда ихтиро қилинган[7][8]. Токугава даврида (1603–1868) ғилдиракли транспорт воситаларига қўйилган тақиқ олиб ташланган. Рикша Японияда техник тараққиётнинг тез ривожланиш даврининг бошида пайдо бўлган[8][9].
Ихтирочи
Рикша ихтирочиси ҳақида кўплаб назариялар мавжуд. Энг оммалашган ва ишончли назарияга ко'ра рикша 1869-йилда[8] Японияда Изуми Ёсуке томонидан ихтиро қилинган[10][11]. У Сузуки Токужиро ва Такаяма Косуке билан ҳамкорликда ушбу транспорт воситаларини яратган[12] ва бу ғоя бир неча йил аввал Токионинг кўчаларида пайдо бўлган отли аравалардан илҳомланган[13].
Рикша ихтирочиси ҳақида бошқа назариялар:
- Жонатҳан Гобле (ба'зан Жонатҳан Сcобиэ деб ҳам аталади), америкалик Фреэ Баптист министер ва Японияга миссиячи сифатида, 1869-йилда рикшани ногирон хотинини Ёкоҳама кўчалари бўйлаб ташиш учун ихтиро қилган дейишади[9][14][15]
- Америкалик темирчи Алберт Толман 1846-йилда Массачусец штатининг Wорcестер шаҳрида жанубий Америкага йўл олган миссиячи учун рикша ёки "одам тортадиган юк машинаси" ихтиро қилган деб тахмин қилинади[16].
- Неw Жерсей штатида Бурлингтон Cоунтй тарихий жамияти 1867-йилда арава ясовчи Жамес Бирч томонидан рикша ихтиро қилинганини да'во қилмоқда ва ўз музейида Бирч рикшасини намойиш қилмоқда[17].
Япония тарихчиси Сейденстикер ушбу назариялар ҳақида шундай ёзган:
Рикшанинг келиб чиқиши тўлиқ аниқ эмас. Аммо улар японча ва аниқроқ айтганда Токёдан келиб чиққан кўринади. Энг кенг тарқалган назария учта ихтирочини ко'рсатади ва ихтиро санаси сифатида 1869-йилни келтиради[7].
Манбалар
- ↑ „Риcкшаw“. Мерриам-Wебстер, Инcорпоратед. Қаралди: 2013-йил 10-апрел.
- ↑ Молла, Моҳаммад Ал-Масум „Бан он риcкшаw: Ҳоw логиcал ис ит?“ (эн). Тҳе Даилй Стар (2019-йил 7-июл). Қаралди: 2023-йил 15-декабр.
- ↑ Репорт, Стар Дигитал „Унесcо лисц риcкшаwс анд риcкшаw арт ас 'интангибле ҳеритаге'“ (эн). Тҳе Даилй Стар (2023-йил 6-декабр). Қаралди: 2023-йил 15-декабр.
- ↑ Чамберлаин, Басил Ҳалл. Тҳингс Жапанесе: беинг нотес он вариоус субжеcц cоннеcтед wитҳ Жапан фор тҳе усе оф травеллерс анд отҳерс. К. Паул, Тренч, Трüбнер & Cо., Лтд., 1891 — 241–242-бет.
- ↑ „Охфорд Референcе“. Қаралди: 2020-йил 23-май.
- ↑ Меллот анд Бланcарт (2006), п. 7.
- ↑ 7,0 7,1 Ҳанчао Лу. Беёнд тҳе Неон Лигҳц: Эверйдай Шангҳаи ин тҳе Эарлй Тwентиэтҳ Cентурй. Университй оф Cалифорниа Пресс, 1999 — 348-бет. ИСБН 978-0520215641.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Жамес Франcис Wаррен. Риcкшаw Cоолиэ: А Пеопле'с Ҳисторй оф Сингапоре, 1880-1940. НУС Пресс, 2003 — 14-бет. ИСБН 978-9971692667.
- ↑ 9,0 9,1 Давид Диэфендорф. Амазинг . . . Бут Фалсе!: Ҳундредс оф "Фаcц" Ёу Тҳоугҳт Wере Труэ, Бут Арен'т. Стерлинг Публишинг Cомпанй, 2007 — 223-бет. ИСБН 978-1402737916.
- ↑ Чрис Cарлссон. Cритиcал Масс: биcйcлинг'с дефиант cелебратион. АК Пресс, 2002 — 170-бет. ИСБН 978-1902593593.
- ↑ ; Степҳен МансфиэлдЭеwитнесс Топ 10 Травел Гуиде Сериэс: Токё. Пенгуин, 2009 — 84-бет. ИСБН 978-0756653675.
- ↑ Лоуис Фрéдéриc. Жапан энcиклопедиа, Кäтҳе Ротҳ (транслатор), Ҳарвард Университй Пресс, 2002 — 424-бет. ИСБН 978-0674017535.
- ↑ Бое Де Менте. Тҳе Бизарре анд тҳе Wондроус фром тҳе Ланд оф тҳе Рисинг Сун! Деметра Де Мент: . Cултурал-Инсигҳт Боокс, 2010 — 94-бет. ИСБН 978-1456424756.
- ↑ Паркер, Ф. Cалвин. Жонатҳан Гобле оф Жапан. Неw Ёрк: Университй Пресс оф Америcа, 1990. ИСБН 978-0-8191-7639-4.
- ↑ Эд Собей. А Фиэлд Гуиде то Аутомотиве Течнологй. Чиcаго Ревиэw Пресс, 2009 — 172-бет. ИСБН 978-1556528125.
- ↑ Wиллиам Э. Леwис. Тҳроугҳ тҳе Ҳеартланд он У.С. 20: Массачусетц: Волуме И: А Ҳисториcал Травел Гуиде. ПублишАмериcа, 26 Марч 2007. ИСБН 978-1462624591.
- ↑ „Cорсон Полей Cентер“. Бурлингтон Cоунтй Ҳисториcал Соcиэтй. 2011-йил 7-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 28-сентябр.