Robert Oppenheimer

Жулиус Роберт Оппенҳеимер (1904-йил 22-апрел Неw Ёрк — 1967-йил 18-феврал, Принстон) — америкалик физик. Ҳарвард университетини тугатган (1925), Cамбридге ва Гёттинген университетларида ҳам ўқиган (1925—1927-йиллар). Лейден ва Сюрихда ишлаган (1928—1929), Калифорниядаги университет ва технология институти профессор (1929), Принстондаги Фундаментал тадқиқотлар институти директори (1947-йилдан). Илмий ишлари квант механика, космик нурлар физикаси, нисбийлик назарияси, элементар зарралар физикаси, нейтрон юлдузлар назариясига оид. Иккинчи жаҳон уруши йиллари (1939—1945)да Лос-Аламосдаги ядро лабараториясига раҳбарлик қилган, атом бомбасининг яратилишида фаол иштирок этган. Водород бомбасини жорий этишга қаршилик кўрсатгани ва атом энергиясидан фақат тинч мақсадларида фойдаланиш тарафдори бўлгани учун 1954-йилда махфий ишлар билан боғлиқ бўлган барча вазифаларидан четлатилган.

Ж. Роберт Оппенҳеимер
Таваллуди	22-апрел 1904-йил Неw Ёрк шаҳри, АҚШ
Вафоти	18-феврал 1967-йил(1967-02-18) (62 ёшда) Принcетон (Неw Жерсей), АҚШ
Соҳаси	Назарий физика
Иш жойлари	Калифорния университети (Беркелей) Калифорния Технология Институти Лос Аламос лабораторияси Мукаммал ўқиш институти
Тезис сарлавҳаси	Зур Қуантентҳеориэ континуиэрличер Спектрен
Академик раҳбарлари	Мах Борн
Машҳур шогирдлари	Давид Боҳм Роберт Чристй Сидней Данcофф Леслиэ Фолдй Станлей Франкел Wиллис Ламб Ҳаролд Леwис Пҳилип Моррисон Арнолд Нордсиэcк Бернард Петерс Мелба Пҳиллипс Ҳартланд Снйдер Георге Волкофф Сиэгфриэд Wоутҳуйсен
Машҳур ишлари	Нуcлеар wеапонс Толман–Оппенҳеимер–Волкофф эқуатион Толман–Оппенҳеимер–Волкофф лимит Оппенҳеимер–Пҳиллипс проcесс Борн–Оппенҳеимер аппрохиматион
Мукофотлари	Медал фор Мерит (1946) Энриcо Ферми Аwард (1963)
Турмуш ўртоғи	Катҳерине "Киттй" Пуэнинг (турм. 1940)

Биография

Роберт Оппенҳеимер 1904-йилнинг 22-апрелида Ню Ёрк шаҳрида, бадавлат оилада туғилган. 1922-йилда Гарвард университетига ўқишга кириб, таълимнинг кейинги босқичларини Европанинг нуфузли олий ўқув юртларида давом эттирган. Хусусан у Кембриж, Геттинген, Сюрих ва Лейден университетларида таҳсил олган. Оппенҳеимер Кембрижда ўқиётганида, буюк физик Эрнест Резерфорд (1871-1937) лабораториясида бир муддат ишлаган ва ўша ерда нурланиб қолган. Геттингенда эса, квант механикаси назарияси устида ишлаётган Вернер Гейзенберг (1901-1976) билан бирга ишлаган. Оппенҳеимер 1927-йилда докторлик диссертациясини ҳимоя қилган ва АҚСҲга қайтиб, Пасаденадаги Калифорния технология университетида ўқитувчилик қила бошлайди. 1928-йилда у Берклидаги Калифорния университетида адюнкт-профессор унвони билан, назарий физика бўйича тадқиқотлар олиб боришга киришади, бир вақтнинг ўзида технология университетидаги ўқитувчилик фаолиятини ҳам олиб боради.

Кейинги бир неча йил мобайнида олиб борган илмий изланишлари туфайли, Оппенҳеимер, 1930-1940-йилларнинг АҚСҲдаги энг етук назариётчи физик олими даражасига кўтарилади. У фаннинг турли соҳаларида — астрофизика, космик нурлар, квант туннел эффекти ҳодисалари бўйича илмий изланишлар олиб борди. Оппенҳеимерфан тарихида биринчилардан бўлиб, қора туйнукларнинг мавжудлиги ҳақида фикр билдирган эди. 1936-йилда Роберт Оппенҳеимер профессор унвонига эришган.

Урушни бошланиши

1939-йилга келиб, жаҳон сиёсий саҳнаси беқарор тусга кирди. Фашистлар Германияси аллақачон ими-жимида қалаб юборган уруш олови, 1-сентябр санасида Полшага расман уруш эълон қилиниши билан, алангаланиб кетди. Бу пайтга келиб, АҚСҲ махсус хизматларида оммавий қирғин қилиш хусусиятига эга бўлган атом бомбаси ҳақида ахборот мавжуд эди. Унинг тайёрлаш технологияси олимларга маълум бўлиб, фақат реаксия занжирини узвийлигини таъминлайдиган радиоактив модданинг критик массасини қандай қилиб ихчам ўлчамларга жойлай олиш масаласи очиқ қолаётган эди.

1938-йилда Германияда(!) немис олимлари — Отто Ган (1879-1968) ва Фриц Штрассман (1902-1980) Уран ядросини нейтронлар билан бомбардимон қилиш орқали ядровий парчаланишига эришишган эди. Бироқ улар ядронинг парчаланиши давомида, бир ядрога тегишли заррачаларнинг бошқа ядроларни ҳам бомбардимон қилиб, ўз навбатида улардан ажралиб чиққан заррачалар ҳам кейинги бошқа ядроларни бомбардимон қилиб парчаланишга мажбур қиладиган реаксия занжирининг узвийлигини таъминлай олишмади. Отто Ган ва Фриц Штрассманларнинг тажрибаларидан кейин, Уран-235 атомининг реаксия занжирини узвий бориши учун етарли миқдорини қандай қилиб нисбатан кичик ҳажмдаги жойга жойлаштириш, яъни критик массасини аниқлаш қолган эди. Мазкур тажрибалар шундоққина нацистларнинг бурнини тагида, фашизмнинг қўл узаца етадиган жойда амалга оширилганини ўйласам, баъзан, инсониятни балонинг каттасидан худони ўзи сақлаган экан деб ўйлаб қоламан. Агар ўшанда атом бомбаси фашистларнинг қўлига тушиб қолганида борми…

Манхеттен лойиҳаси

Уруш авж олиб, даҳшатли, душман учун энг максимал талафот етказа оладиган қуролга эҳтиёж пайдо бўлди. Бу борада АҚСҲнинг ўша вақтдаги президенти Франклин Делано Рузвелт томонидан, „Манхеттен лойиҳаси“ кодли номи остида махсус дастур қабул қилинди. Бу дастур, атом бомбасининг тезроқ ясалиши ва АҚСҲнинг бундай қудратли қуролга эга бўлишини кўзда тутар эди. 1942 йилда қабул қилинган „Манхеттен лойиҳаси“га олимлардан айнан Оппенҳеимер лойиҳа раҳбари этиб тайинланди. (шунингдек ҳарбий раҳбар — Лесли Гроувс ҳам бор эди). Мазкур лойиҳага Оппенҳеимер ўз даврининг энг етук олимларини жалб қилди. Хусусан Энрико Ферми ва Нилс Борлар ҳам ушбу лойиҳада иштирок этишди. „Манхеттен лойиҳаси“ бўйича асосий амалий ишлар 1942-1945 йилларда Оукридж (Тенниси штати) ва Лос-Аламос (Ню Мексико штати) илмий марказларида олиб борилди. Узоқ ва машаққатли меҳнат натижасида 1945-йилга келиб Оппенҳеимер ва унинг жамоаси тарихдаги илк атом бомбасини тайёрлашга эришди. 16 июл 1945-йилда Ню Мексико штатининг Аламогордо шаҳридан 80 км шимолий-ғарбда атом бомбасининг биринчи марта портлатиш-синов амалиёти ўтказилди. Бу синовдаги атом бомбаси портлатиш лойиҳасига Оппенҳеимер „Учлик“ (Тринитй), портлаш амалиётининг ўзига эса, Клементина деб кодли номлаш бириктирган эди. Инсоният тарихидаги биринчи атом бомбаси, (унинг номи — „Бақалоқ“ эди) портлаши, Аламогордо вақти билан тонгги соат 530 да рўй берди. Бомба 33 метрлик темир-бетон конструксияси устига жойлаштирилган бўлиб, олимлар жараённи 8 км масофадан туриб кузатиб боришди. Жараённинг даҳшатини ўз кўзи билан кўрган физик олим Отто Фриш таассуротини қуйидагича баён қилган эди: „…кейин мен сукунат ичра қуёш порлаётганини кўрдим. Бу шундай манзара эди“. „Бақалоқ“ нинг портлаши, саҳро узра қуёш ўта пастлаб чиққандек таассурот уйғотиб, даҳшат намоён қилган эди. Отто Фишнинг сўзларига қуйидаги фотосурат ҳам далолат бериб турибди.

Профессор Роберт Оппенҳеимер ва генерал Лесли Гроувс атом бомбасининг илк синовидан сўнг портлаган жойни кўздан кечиришмоқда

Оппенҳеимернинг ўзи эса, ҳодисани кузата туриб, ҳинд эпосидаги — „Мен — дунёларни вайрон қилувчи буюк ажалман“ сатрларини такрорлаган экан. Атом бомбасининг портлаши бутун осмонни ёритиб юборди ва 30 сониядан кейин, зарба тўлқини бутун ҳудуд бўйлаб тарқалди.

Рақиблар жавоби

Бу пайтга келиб, фашистлар Германияси сўзсиз капитуляция берган бўлса-да, унинг узоқ шарқдаги иттифоқдоши — Япония ҳали урушни давом эттираётган эди. АҚСҲнинг Пирл-Харбор портидаги хунрезликлар ва бошқа ҳарбий амалиётлар юзасидан Японияга жавоб тариқасида, Оппенҳеимер технологияси асосидаги атом бомбани, Хиросима шаҳрига ташлашга қарор қилинди. 6-август, 1945-йили Хиросимага ташланган атом бомбасининг вайронкорлик кўлами, кутилганидан ҳам зиёда бўлиб чиқди. Хиросима ер билан яксон бўлди, ҳамда, 70 мингга яқин тинч аҳоли қурбон бўлди. кейинги йиллар давомида ҳам, Хиросиманинг 60 мингга яқин аҳолиси, атом бомбаси портлаши натижасида келиб чиққан нурланиш туфайли ҳалок бўлди. 3 кундан кейин, иккинчи атом бомбаси Нагасакига ташланди. У ерда ҳам 70 мингдан зиёд аҳоли қурбон бўлди. 15-август куни эса Япония ҳам сўзсиз капитуляция ҳужжатига имзо чекди ва инсоният тарихидаги энг даҳшатли ИИ-жаҳон уруши ниҳоясига етди. Бироқ, Нагасаки ва Хиросима шаҳарларида кейинги бир неча ўн йилликларда ҳам инсонлар нурланиш касалликлари туфайли ҳалок бўлиши давом этди. Янги туғилган чақалоқларда ген мутациялари, ирсий ўзгаришлар пайдо бўла бошлади. ўша вақтларда атом бомбасининг бундай асоратлари ҳақида жуда кам билишар эди. 1945-йилнинг октябр ойида Оппенҳеимер, келгусида „Манхеттен лойиҳаси“да иштирок этишдан воз кечди.

„Манхеттен лойиҳаси“ да 1942-1946 йилларда ишлаган физик Эдвард Теллер (1908-2003) таркибида водороднинг дейтерий ва тритий изотоплари тутадиган, „водород бомбаси“ тайёрлаш ҳақида ғоя илгари сурган эди. Теллер фикрига кўра, бундай бомба, атом бомбасидан ҳам кучлироқ бўлиб, гелий ядроси ҳосил қилиниши билан кечадиган жараёнда юзага чиқадиган катта миқдордаги энергиянинг портлаш кучидан фойдаланишни кўзда тутар эди. Бундай жараён — ядро синтези деб аталади. 1949 йил 29 августда собиқ иттифоқ ҳам ўзининг илк атом бомбасини синовларини ўтказганлиги ҳақида ахборот берганида, Теллер ўзининг водород бомбаси ҳақидаги ғояларини янада қаттиқроқ тарғиб қила бошлади. ИИ жаҳон урушидан кейин юзага келган „совуқ уруш“ ҳолатида, океаннинг икки тарафида ҳосил бўлган сиёсий қутбли қарама қаршилик туфайли, давлатлар ўртасида қуролланиш пойгаси авжига чиққан, даҳшатли қирғин қуролларининг янги-янги турлари пайдо бўлаётган давр эди у. Оппенҳеимер бундай жараённинг оқибати яхшиликка олиб келмаслигини ҳаммадан ҳам кўпроқ англар эди. Бу пайтга келиб у Атом энергияси бўйича мувофиқлаштирувчи кенгашнинг раиси лавозимида фаолият олиб бораётганди. 1949-йилнинг октябрида у водород бомбасининг тайёрланиши борасида ўзининг норозилигини расман билдириб, „бундай бомбанинг портлаш кучи чегара билмайди ва у аҳолини қирғин қилишда, атом бомбасидан ҳам кўпроқ талафот етказиши мумкин“ деб таъкидлади.

СССРга махфий маълумотлар етказиш айблови

Бироқ, президент Гарри Трумен водород бомбаси тайёрлаш ва бу орқали қуролланиш пойгасида СССРни ортда қолдириш фикрини маъқуллади. 1952-йил 1-ноябр куни, Тинч океанидаги Маршалл ороллари Эниветок аттолида, тарихда биринчи водород бомбасининг синов-портлаш амалиёти ўтказилди. Портлашдан кейин, тупроқда 1600 метр кенгликдаги кратер ҳосил бўлди. водород бомбасининг портлаш кучи, Нагасакига ташланган атом бомбасиникидан 500 баробар катта эди.

Қуролланиш пойгасида СССР ҳам ўз жавобини тайёрлаб қўйган эди. 1953-йил 12-августда шимолий-шарқий Қозоғистон, Семей (Семипалатинск) шаҳри яқинида СССР ҳам ўзининг дастлабки, АҚСҲникидан ҳам кучлироқ водород бомбасининг синов-портлатиш ишларини амалга оширди. Бу эса АҚСҲ ҳукуматида ўзига хос интригани келтириб чиқарди.

Ҳукуматдагилардан кўпчилиги, Оппенҳеименинг водород бомбасининг тайёрланишига қаршилик қилганлиги фактини, унинг коммунистлар билан алоқаси борлигида, совет иттифоқига Лос-Аламос махфий сирларини етказганликда ва водород бомбасининг тайёрланишига қаршилик қилиш орқали унга СССР аввалроқ эришишига интилганликни рўкач қилиб, Оппенҳеимерни СССР фойдасига жосуслик қилишда айблашди. Бу амалда Оппенеймерни давлат хоини деб эълон қилиниши билан тенг эди. 1953-йилнинг 21-декабрида Оппенҳеимер га нисбатан расмий айблов эълон қилинди ва унинг давлат махфий лойиҳаларига бўлган кириш ҳуқуқи бекор қилинди.

Оппенҳеимер ўз айблови бўйича кўрсатма беришга рози бўлди. У ўзининг айбсизлигини исботламоқчи эди. Суд қарорига кўра, унинг бўйнидаги давлатга хиёнат қилганлик айблови бекор қилинди. Бироқ, суд Оппенҳеимернинг давлат махфий лойиҳаларига бўлган ҳуқуқини тиклаб бермади. Шунингдек у атом энергетикаси кенгашидаги лавозимидан ҳам маҳрум этилди. Оппенҳеимерга қарши гувоҳлик берганлардан энг асосийси Эдвард Теллер эди. У суд мажлисидаги нутқида, Оппенҳеимернинг „АҚСҲ ҳукуматига нисбатан“ хайрихоҳ эканлигини таъкидлаган бўлса-да, гап охирида, „Ўз ватанимнинг ҳаётий муҳим қизиқишларини ўзим яхшироқ тушунадиган ва демакки, кўпроқ ишонадиган одам қўлига топширишни маъқул кўрардим“ деган шубҳали жумлани қистириб ўтди. Унинг сўзлар, Оппенҳеимернинг суд қилинишига норозилик билдирган бошқа кўплаб олимларнинг ғазабини қўзғатди. Бироқ судда барибир Теллернинг сўзлари ҳал қилувчи бўлиб чиқди. бу АҚСҲда ўзига хос из қолдирган Маккартизм замони эди.

Ҳурматини тикланиши

Оппенҳеимернинг ҳурмати 1963-йилда янги президент Линдон Жонсоннинг ҳукумат тепасига келиши билан қайта тикланди. Ундан барча айбловлар олиб ташланди ва тўлиқ оқланди. Расмий узр сўрашнинг рамзий маъносида Роберт Оппенҳеимерга Ферми мукофотини президент Жонсоннинг ўзи шахсан топширди. Орадан тўрт йил ўтиб, Роберт Оппенҳеимер томоқ саратони касаллигидан вафот этди.

Оммавий ахборот воситаларида

2023-йилда Опенҳеимер ҳаётига бағишланган Оппенҳеимер филми суратга олиниб кенг оммага тақдим этилган. Филм Чристопҳер Нолан режиссёрлиги остида яратилган. Филмда Роберт Опенҳеимер ролини таниқли актёр Cиллиан Мурпҳй ўйнаган.