Ziyosfera

Robiya Balxiy

Хожа Абу Наср Парса (вафоти 1460) мақбараси, бу ерда Робия Балхий зиёратгоҳи жойлашган.

Рабиа Балхий, шунингдек, Рабиа ал-Қуздарий (ёки Хуздарий ) [а] – Х асрда форс ва араб тилларида шеърлар ёзган ёзувчи бўлган. У форс тилида ёзган биринчи таниқли аёл шоирдир.

Тасаввуф бўлмаган, унинг образи шоир бо'лган, кейинчалик Нишопурлик Фариддин Аттор (1221-йилда вафот этган) ва Жомий (1492-йилда вафот этган) каби муаллифлар томонидан тасаввуф шоири образига айлантирилган. У қул Бектош ва ишқий ҳикояси билан машҳур ярим афсонавий шахсга айланди.

Унинг зиёратгоҳи ҳозирги Афг'онистоннинг Балх шаҳридаги ХВ асрдаги нақшбандия со'фий Хожа Абу Наср Парса (1460-йилда вафот этган) мақбарасида жойлашган. У Покистон, Афг'онистон ва Эроннинг Балужистон вилоятида турли мактаблар, шифохоналар ва унинг номи билан аталган ё'ллар орқали нишонланади.

О'тмиши

У турли номлар билан машҳур: Робиа Балҳий, Робия ал-Қуздар (ёки Ҳуздорий) ва аноним равишда “Ка’бнинг қизи”. Унинг ҳаётининг аксарият қисми ноаниқ деб ҳисобланади[4]. Робия мусулмонлар истилосидан кейин Хуросонда қўним топган араблар оиласидан келиб чиққанлиги айтилади[5]. Эроншунос Владимир Минорский уни Балужистондаги (тарихий вилоят) Хуздор шаҳри билан боғлаш учун унинг фамилияси Қуздорий деб ҳисоблаган. Немис шарқшуноси Ҳеллмут Риттер Робиянинг отаси Балхда ҳукмронлик қилган араб бўлганлиги ҳақидаги ривоятни рад этди, замонавий тарихчи Таҳера Афтоб буни билвосита Робиянинг Хуздар билан боғланишини қўллаб-қувватлайди, деб ҳисоблайди[4]. Эроншунос Ҳамид Дабашийнинг ёзишича, Робия форслашган араб эди[5].

Биография

Робия шоир Рудакий билан бир даврда яшаган ва биринчи таниқли форс шоир аёл ҳисобланади[5]. У со'фийликни қаттиқ ҳис қилган ва форс ва араб тилларида ше'рлар ёзган[4]. ХВ аср шоири ва антологи Жажармининг таъкидлашича, Робия калимаи шаҳодат ва лаҳвал учун араб тилидан фойдаланган форсча шеър ёзган ва бу эроншунос Франсуа де Блузанинг сўзларига кўра, унинг икки тилли найрангларга бўлган иштиёқини кўрсатади[6].

Робия ХИ ХИИ асрлар адиби Авфий Бухорий (1242-йилда вафот этган) томонидан яратилган форс шоирлари тўплами бўлган “Лубоб ул-Албоб” да учрайди. Жамиятда у ҳақида шундай дейилган: “Ка’бнинг қизи аёл бўлса ҳам, ютуқларда эркаклардан устун эди. У ажойиб ақл ва о'ткир темпераментга эга эди. У тинмай ишқ ўйинини ўйнаб, гўзал ёшларга қойил қоларди”[4]. Робия Жомий (1492-йилда вафот этган) томонидан тузилган ХВ аср форсча “Нафаҳат ал-унс” асарида тилга олинган ўттиз беш аёл сўфийлардан биридир. Жомий уни “Ка’бнинг қизи” деб атаган ҳолда, бу воқеани кўзга кўринган сўфий устози ва шоири Абу Сайид Абулхайр (вафоти 1049-йил) орқали ҳикоя қилади ва у бир қулни севиб қолгани ҳақида хабар беради[4].

Бу қиссанинг романтиклаштирилган варианти сўфий шоир Нишопурлик Атторнинг (вафоти 1221-йилда) “Илоҳий-нома” сида “Ҳикоят Амир-и Балх ва ошиқ шудан духтор-и о” (“Балх бошлиғи қиссаси ва унинг қизи севиб қолган"). Ҳикояда Робиянинг акаси Хориснинг қули бўлган Бектошга бўлган муҳаббати ҳикоя қилинади ва Рабиянинг ҳам, Бектошнинг ҳам ўлими билан якунланади. Аттор уни назарда тутганда ҳам “Робиа” исмини ишлатмайди, аксинча уни Зайнул Араб (“арабларнинг зийнати”) деб атайди. Унинг хабар беришича, у шунчалик жозибали эдики, унинг го'заллигини тасвирлаб бо'лмайди. Франсуа де Блуа Аттор ҳикоясини рад этиб, унинг Робия учун “биографик манба сифатида аҳамияти йўқ” деб ҳисоблайди[4].

Замонавий тарихчи Сунил Шарманинг таъкидлашича, дастлаб Робияни тасаввуфдан ташқари сиймо сифатида тарифлаган, Авфий томонидан “ўғил қувиб келаётган ақлли аёл” сифатида тасвирланган, кейинчалик Аттор ва Жомий каби муаллифлар тасаввуф шоири сифатида тасвирланган[7]. Дабашининг таъкидлашича, Робиа кейинчалик “ярим афсонавий шахсга айланган, у сўнгги шеърларини ўзи Бектош исмли қулига бўлган муҳаббати туфайли қамалган , қамоқхона деворларига қони билан ёзган”. [5] Унинг Бектошга бўлган севги ҳикояси ХИ Х аср ёзувчиси Ризо-Қоли Хон Ҳидоятни (1871-йилда вафот этган) икки жуфтлик ҳақида ҳикоя қилувчи “Гулистан-э Эрам” ёки “Бектош-нома” романтик достонини ёзишга ундаган{{Сфн|Лосенскй|2003}[8].

Робия зиёратгоҳи ҳозирги Афғонистоннинг Балх шаҳридаги ХВ асрдаги нақшбандий сўфий Хожа Абу Наср Парса (1460 йилда вафот этган) мақбарасида жойлашган. [4] Зиёратгоҳ 2012-2016- йилларда таъмирланган. [9] У Покистон, Афғонистон ва Эроннинг Балужистон вилоятида турли мактаблар, шифохоналар ва йўллар унинг номи билан аталган. Аёллар уни ё'қолган овозининг о'рнини босувчи восита деб билишади. 1974-йилда суратга олинган “Балхлик Рабиа” афғон филми нафақат мамлакат киносида марказий рол ўйнаган, балки Криста Женевеве Линснинг сўзларига кўра, “кўп жиҳатдан этник адолатга чақирувга ўхшаб кетадиган прото-феминистик сиёсий агентлик тимсолида ҳам ўйнаган. Софоклнинг Антигона асарида[4].

Изоҳлар

  1. ↑ Алсо транслитератед ас Раби'а Балкҳи,[1] Рабе'эҳ Балкҳи (ор Қоздари),[2] анд Рабе'а оф Балкҳ (ор Қоздар).[3]

Манбалар

  1. ↑ Афтаб 2022, с. 205.
  2. ↑ Дабаши 2012, с. 89.
  3. ↑ Шарма 2009, с. 151.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Афтаб 2022.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Дабаши 2012.
  6. ↑ Блоис 2004.
  7. ↑ Шарма 2009.
  8. ↑ Рйпка 1968.
  9. ↑ Кҳwажа Парса Cомплех Cонсерватион.

Қо'шимча о'қиш

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Robiya_Balxiy" dan olindi