Robiya al-Basri sahifasining manbasini koʻrish

'''Robiya al-Basri''' ({{lang-ar|رابعة البصري}}; {{Circa|714, 717 yoki 718—801}})<ref name="EI2">{{kitob manbasi|last=Margaret Smith|title=Encyclopedia of Islam, 2nd ed., Vol. 8, "Rābiʻa al-ʻAdawiyya al-Qaysiyya"|year=1995|publisher=Brill|pages=354–56}}</ref> – [[arab]] muslima avliyosi va [[Tasavvuf|soʻfiy]] [[tasavvuf]]chisi<ref name="Rabi'a The Mystic and Her Fellow-Saints in IslaM">{{kitob manbasi|last=Smith|first=Margaret|title=Rabi'a ''The Mystic and Her Fellow-Saints in Islam''|publisher=Cambridge University Press|year=2010|page=252|isbn=9781108015912|url=https://books.google.com/books?id=gqYDbBFAcB0C&q=rabia+the+mystic}}</ref>. U dunyoning ba'zi joylarida Hazrati Bibi Robiya Basriy, Robiya Al Basriy yoki oddiygina Robiya Basriy nomi bilan tanilgan<ref name="Hanif">{{kitob manbasi|last=Hanif|first=N.|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: Central Asia and Middle East|publisher=Sarup & Sons|year=2002|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_Y7JInpQL0x8C/page/n120 108]–10|isbn=9788176252669|url=https://archive.org/details/bub_gb_Y7JInpQL0x8C}}</ref>.

== Tugʻilishi ==
Robiya 714-718-yillar ([[Islomiy taqvim|hijriy]] 95-98-yillar) orasida [[Iroq]]ning [[Basra]] shahrida Qays qabilasidan tugʻilgani aytiladi<ref name=":0">{{kitob manbasi|title=Windows on the House of Islam|last=a-Ra'uf al-Munawi|first='Abu|publisher=University of California|year=1998|location=Berkeley, CA|pages=132–33|editor=Renard}}</ref>. Keyinchalik, soʻfiy avliyo va shoir [[Farididdin Attor|Farid ud-Din Attor]] uning yoshlik davri haqida koʻp narsalarni aytib berdi.

U oilasining toʻrtinchi qizi boʻlib, "toʻrtinchi" degan ma'noni anglatuvchi Rabi'a ismini oladi.

[[Farididdin Attor|Fariduddin Attorning]] yozishicha, Robiya tugʻilganda ota-onasi shunchalik kambagʻal ediki, uyda chiroq yoqadigan moy, hatto uni oʻrab qoʻyadigan mato ham yoʻq edi. Onasi eridan qoʻshnisidan yogʻ olib turishini soʻradi, lekin u umrida Xudodan boshqa hech kimdan hech narsa soʻramaslikka qaror qilgan edi. Oʻzini qoʻshnining eshigi oldiga borgandek koʻrsatib, uyiga quruq qaytdi. Kechasi [[Muhammad|Muhammad s.a.v]] tushida unga zohir boʻlib, dedi:<blockquote>“Yangi tugʻilgan qizingiz Rabbiya Allohning sevimlisi boʻlib, koʻp musulmonlarni toʻgʻri yoʻlga boshlaydi. Basra amirining huzuriga kelib, unga quyidagi xatni taqdim eting: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga har kechada yuz marta va payshanba oqshomida toʻrt yuz marta duo aytasizlar. Biroq, oʻtgan payshanba kuni qoidaga rioya qilmaganingiz uchun jazo sifatida toʻrt yuz dinor toʻlashingiz kerak boʻladi».</blockquote>

== Hayoti ==
Biroq otasi vafotidan keyin Basrani [[ocharchilik]] bosib oldi. U opa-singillaridan ajraldi. Robiya [[namoz]] oʻqish uchun sahroga bordi va [[Asketizm|zohid]] boʻlib, yarim tanho hayot kechirdi. U koʻpincha avliyo ayollar malikasi sifatida tilga olinadi<ref name=":1">{{kitob manbasi|title=Islamic Spirituality Foundations|last=Khawar Khan Chrishti|first=Saadia|publisher=Crossroads|year=1997|location=New York|pages=208–10|editor=Hossein Nasr}}</ref> va "Allohning sof soʻzsiz sevgisi" sifatida oʻzining toʻliq sadoqati bilan mashhur edi. Xudoga sodiq boʻlgan boshqalar qatorida u [[Alloh]] va Uning yaratgani oʻrtasidagi oʻzaro sevgining namunasini koʻrsatdi; uning misoli, yer yuzidagi mehribon fidoyi Mahbubi bilan bir boʻlishidir<ref name=":1" />.

U [[duo]] qildi:<blockquote>“Ey Rabbim, agar senga doʻzaxdan qoʻrqib ibodat qilsam,Unda meni doʻzaxda kuydirgin.

 Jannatni hohlaganim uchun Senga ibodat qilsam,Bas, meni Jannatdan chetla!

 Ammo Senga faqat Oʻzing uchun sajda qilsam,Bas, mendan mangu goʻzalligingni inkor etma»<ref name="Singh2013">{{kitob manbasi|last=Willis Barnstone; Aliki Barnstone|title=A book of women poets from antiquity to now By|url=https://archive.org/details/bookofwomenpoets00barn|date=1992|publisher=Schocken Books, Inc|isbn=978-93-82277-87-3|page=[https://archive.org/details/bookofwomenpoets00barn/page/90 90]|oclc=1004930317}}</ref>.</blockquote>

== Vafoti ==
Robiya 80 yoshlarida<ref>{{yangiliklar manbasi |title=Rabia al Basri |publisher=Poetseers.org |url=http://www.poetseers.org/spiritual-and-devotional-poets/sufi-poets/rabia |access-date=5-may 2016-yil}}</ref> 185-hijriy/801-yilda [[Basra]]da vafot etdi.

== Falsafa ==
Koʻpincha islom tarixidagi eng mashhur va ta'sirli ayollardan biri sifatida e'tirof etilgan Robiya oʻzining haddan tashqari fazilati va taqvosi bilan mashhur edi. Fidoyi zohidadan nega kechasi ham, kunduzi ham minglab sajda qilganligi haqidagi savolga u shunday javob berdi:<blockquote>“Men buning uchun hech qanday savob istamayman, men buni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam qiyomat kunida bundan xursand boʻlishlari va paygʻambarlarga: “Qaysi ayoldan boʻlganiga eʼtibor bering  mening jamoam uddasidan chiqdi, deyishlari uchun qilaman".</blockquote>U oʻzini inkor etishda va Xudoga sodiqlikda qattiq edi. U hech qachon U bilan birlikka erishganini da'vo qilmagan; aksincha, u oʻz hayotini Xudoga yaqinlashishga bagʻishlagan<ref name="helms">Barbara Lois Helms, ''Rabi'a as Mystic, Muslim and Woman''</ref>. Osmonga [Allohga] boshini koʻtarishdan bosh tortgani uchun u hayo sifatida shunday der edi: "Agar dunyo bir kishining mulki boʻlganida, u uni boy qilmasdi... chunki u oʻtib ketmoqda."

U ''Ishq-i-Haqiqiy''<ref>[[Margaret Smith (author)|Margaret Smith]], ''Rabi'a The Mystic and Her Fellow-Saints in Islam'', Cambridge Library Collection, 1928.</ref> nomi bilan mashhur boʻlgan ilohiy ishq taʼlimotini birinchi boʻlib ilgari surgan va koʻpchilik tomonidan erta voz kechganlarning eng muhimi, oxir-oqibat [[Tasavvuf|soʻfiylik]] deb nomlanadigan taqvo yoʻllaridan biri sifatida eʼtirof etilgan.

== She'riyat va afsonalar ==
Unga tegishli [[Sheʼriyat|she'rlarning]] aksariyati noma'lum. Qiyinchiliklardan soʻng, u oʻz -oʻzidan oʻzini anglash holatiga erishdi. U Xudo tomonidan ilohiy moʻjizalar koʻrsatish uchun tanlangan. [[Shayx]] [[Hasan Basriy]] bu sirni qanday ochganligi haqida soʻraganida, u shunday javob berdi:<blockquote>"Siz qanday qilishni bilasiz, lekin men qanchalik kamligini bilaman"<ref>Farid al-Din Attar, ''Rabe'a [sic] al-Adawiya'', from ''Muslim Saints and Mystics'', trans. A.J. Arberry, London: Routledge & Kegan Paul, 1983</ref>.</blockquote>Uning hayotini oʻrab turgan koʻplab [[Mif|afsonalardan]] biri shundaki, u qullikdan ozod boʻlgan, chunki xoʻjayini uning yorugʻlik bilan oʻralgan holda namoz oʻqiyotganini koʻrgan, uning avliyo ekanligini tushungan va agar uni qul sifatida saqlashda davom etsa, oʻz hayotidan ajralib qolishidan qoʻrqqan<ref name="helms"/>.

== Robiya al-Adaviyya hayotiga asoslangan feministik nazariya ==
Tasavvufning bir qancha jihatlari shuni koʻrsatadiki, soʻfiylik mafkuralari va amaliyotlari hukmron jamiyatga va uning ayollar haqidagi tasavvuriga va erkak va ayol oʻrtasidagi munosabatlarga qarshi boʻlib kelgan. Robiya al-Adaviyya hayoti va amaliyoti haqida batafsil hikoya qiluvchi hikoyalar genderning jamiyatdagi rolini madaniyatga qarshi tushunishni koʻrsatadi. Uning ma'naviy va intellektual ustunlik sifatidagi roli bir nechta rivoyatlarda tasvirlangan. Bir soʻfiy rivoyatida soʻfiylar yetakchisi [[Hasan Basriy|Hasan al-Basriy]] shunday tushuntiradi: “Men bir kechayu kunduz Robiya bilan birga oʻtdim... Men erkak ekanligim xayolimdan ham oʻtmadi va uning ayol ekanligi xayoliga ham kelmadi....Unga qarasam, oʻzimni kasodga uchragandek [ya’ni, ma’naviy jihatdan hech narsaga arzimas] va Robiyani chinakam samimiy [ma’naviy fazilatlarga boy] koʻrdim”<ref>{{kitob manbasi|title=Women and Gender in Islam|url=https://archive.org/details/womengenderinisl0000ahme|last=Ahmed|first=Leila|publisher=Yale University|year=1992|page=[https://archive.org/details/womengenderinisl0000ahme/page/96 96]}}</ref>. Biroq, u ayolligini ortda qoldirib, oʻzini butunlay Xudoga bagʻishlash uchun turmush qurmaslikka qaror qildi.

== Hangomalar ==
Bir kuni u bir qoʻlida olovli qozon, bir qoʻlida bir chelak suv koʻtarib, Basra koʻchalarida yugurib ketayotganini koʻrishdi. Undan nima qilayotganini soʻrashganida: “Men doʻzax olovini oʻchirmoqchiman va [[jannat]] savoblarini yoqmoqchiman. Ular Allohga yoʻlni toʻsadilar. Men jazodan qoʻrqib yoki ajr va’dasi uchun emas, balki faqat Allohning sevgisi uchun ibodat qilmoqchiman”<ref>{{kitob manbasi|last=Attar|first=Farid al-Din|title=Memorial of the Friends of God|date=c. 1230|edition=2009 Translation by Losensky}}</ref>.

== Ommaviy madaniyatda ==
Robiyaning hayoti haqida turk kinosi tomonidan bir qancha kinofilmlar suratga olingan. Ushbu filmlardan biri, 1973-yilda chiqarilgan “''Robiya''” filmi rejissori Usmon F. Seden boʻlib, Robiya rolini [[Fatma Girik]] ijro etgan<ref>{{veb manbasi|url=https://www.imdb.com/title/tt2007447|sarlavha=Rabia (1973)|ish=IMDb.com|sana=September 1973|kirish sanasi=5-may 2016-yil}}</ref>.

''Robiya, İlk Kadın Evliya (Rabia, Birinchi Ayol Avliya''), 1973-yilda suratga olingan Robiya haqidagi boshqa turk filmi rejissor Süreyya Duru va bosh rolni Xülya Koçyiğit ijro etgan<ref>{{veb manbasi|url=http://www.sinematurk.com/film/5512-rabia-ilk-kadin-evliya|sarlavha=Rabia/İlk Kadın Evliya|ish=Sinematurk.com|kirish sanasi=5-may 2016-yil}}</ref>.

Komediya koʻrsatuvining soʻnggi qismi “Yaxshi makon”da <nowiki>VIII</nowiki> asr soʻfiy tasavvuf shoiri Hazrati Bibi Robiya Basriy jannatga kiradigan koʻplab munosiblardan biri sifatida tilga olinadi.

*

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:801-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]