Ziyosfera

Robiya al-Basri

Робия ал-Басри (арабча: رابعة البصري‎‎; тах. 714, 717 ёки 718—801)[1] – араб муслима авлиёси ва сўфий тасаввуфчиси[2]. У дунёнинг ба'зи жойларида Ҳазрати Биби Робия Басрий, Робия Ал Басрий ёки оддийгина Робия Басрий номи билан танилган[3].

Туғилиши

Робия 714-718-йиллар (ҳижрий 95-98-йиллар) орасида Ироқнинг Басра шаҳрида Қайс қабиласидан туғилгани айтилади[4]. Кейинчалик, сўфий авлиё ва шоир Фарид уд-Дин Аттор унинг ёшлик даври ҳақида кўп нарсаларни айтиб берди.

У оиласининг тўртинчи қизи бўлиб, "тўртинчи" деган ма'нони англатувчи Раби'а исмини олади.

Фаридуддин Атторнинг ёзишича, Робия туғилганда ота-онаси шунчалик камбағал эдики, уйда чироқ ёқадиган мой, ҳатто уни ўраб қўядиган мато ҳам йўқ эди. Онаси эридан қўшнисидан ёғ олиб туришини сўради, лекин у умрида Худодан бошқа ҳеч кимдан ҳеч нарса сўрамасликка қарор қилган эди. Ўзини қўшнининг эшиги олдига боргандек кўрсатиб, уйига қуруқ қайтди. Кечаси Муҳаммад с.а.в тушида унга зоҳир бўлиб, деди:

“Янги туғилган қизингиз Раббия Аллоҳнинг севимлиси бўлиб, кўп мусулмонларни тўғри йўлга бошлайди. Басра амирининг ҳузурига келиб, унга қуйидаги хатни тақдим этинг: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга ҳар кечада юз марта ва пайшанба оқшомида тўрт юз марта дуо айтасизлар. Бироқ, ўтган пайшанба куни қоидага риоя қилмаганингиз учун жазо сифатида тўрт юз динор тўлашингиз керак бўлади».

Ҳаёти

Бироқ отаси вафотидан кейин Басрани очарчилик босиб олди. У опа-сингилларидан ажралди. Робия намоз ўқиш учун саҳрога борди ва зоҳид бўлиб, ярим танҳо ҳаёт кечирди. У кўпинча авлиё аёллар маликаси сифатида тилга олинади[5] ва "Аллоҳнинг соф сўзсиз севгиси" сифатида ўзининг тўлиқ садоқати билан машҳур эди. Худога содиқ бўлган бошқалар қаторида у Аллоҳ ва Унинг яратгани ўртасидаги ўзаро севгининг намунасини кўрсатди; унинг мисоли, ер юзидаги меҳрибон фидойи Маҳбуби билан бир бўлишидир[5].

У дуо қилди:

“Эй Раббим, агар сенга дўзахдан қўрқиб ибодат қилсам,Унда мени дўзахда куйдиргин.

Жаннатни ҳоҳлаганим учун Сенга ибодат қилсам,Бас, мени Жаннатдан четла!

Аммо Сенга фақат Ўзинг учун сажда қилсам,Бас, мендан мангу гўзаллигингни инкор этма»[6].

Вафоти

Робия 80 ёшларида[7] 185-ҳижрий/801-йилда Басрада вафот этди.

Фалсафа

Кўпинча ислом тарихидаги энг машҳур ва та'сирли аёллардан бири сифатида э'тироф этилган Робия ўзининг ҳаддан ташқари фазилати ва тақвоси билан машҳур эди. Фидойи зоҳидадан нега кечаси ҳам, кундузи ҳам минглаб сажда қилганлиги ҳақидаги саволга у шундай жавоб берди:

“Мен бунинг учун ҳеч қандай савоб истамайман, мен буни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қиёмат кунида бундан хурсанд бўлишлари ва пайғамбарларга: “Қайси аёлдан бўлганига эътибор беринг менинг жамоам уддасидан чиқди, дейишлари учун қиламан".

У ўзини инкор этишда ва Худога содиқликда қаттиқ эди. У ҳеч қачон У билан бирликка эришганини да'во қилмаган; аксинча, у ўз ҳаётини Худога яқинлашишга бағишлаган[8]. Осмонга [Аллоҳга] бошини кўтаришдан бош тортгани учун у ҳаё сифатида шундай дер эди: "Агар дунё бир кишининг мулки бўлганида, у уни бой қилмасди... чунки у ўтиб кетмоқда."

У Ишқ-и-Ҳақиқий[9] номи билан машҳур бўлган илоҳий ишқ таълимотини биринчи бўлиб илгари сурган ва кўпчилик томонидан эрта воз кечганларнинг энг муҳими, охир-оқибат сўфийлик деб номланадиган тақво йўлларидан бири сифатида эътироф этилган.

Ше'рият ва афсоналар

Унга тегишли ше'рларнинг аксарияти нома'лум. Қийинчиликлардан сўнг, у ўз -ўзидан ўзини англаш ҳолатига эришди. У Худо томонидан илоҳий мўжизалар кўрсатиш учун танланган. Шайх Ҳасан Басрий бу сирни қандай очганлиги ҳақида сўраганида, у шундай жавоб берди:

"Сиз қандай қилишни биласиз, лекин мен қанчалик камлигини биламан"[10].

Унинг ҳаётини ўраб турган кўплаб афсоналардан бири шундаки, у қулликдан озод бўлган, чунки хўжайини унинг ёруғлик билан ўралган ҳолда намоз ўқиётганини кўрган, унинг авлиё эканлигини тушунган ва агар уни қул сифатида сақлашда давом эца, ўз ҳаётидан ажралиб қолишидан қўрққан[8].

Робия ал-Адавийя ҳаётига асосланган феминистик назария

Тасаввуфнинг бир қанча жиҳатлари шуни кўрсатадики, сўфийлик мафкуралари ва амалиётлари ҳукмрон жамиятга ва унинг аёллар ҳақидаги тасаввурига ва эркак ва аёл ўртасидаги муносабатларга қарши бўлиб келган. Робия ал-Адавийя ҳаёти ва амалиёти ҳақида батафсил ҳикоя қилувчи ҳикоялар гендернинг жамиятдаги ролини маданиятга қарши тушунишни кўрсатади. Унинг ма'навий ва интеллектуал устунлик сифатидаги роли бир нечта ривоятларда тасвирланган. Бир сўфий ривоятида сўфийлар етакчиси Ҳасан ал-Басрий шундай тушунтиради: “Мен бир кечаю кундуз Робия билан бирга ўтдим... Мен эркак эканлигим хаёлимдан ҳам ўтмади ва унинг аёл эканлиги хаёлига ҳам келмади....Унга қарасам, ўзимни касодга учрагандек [я’ни, ма’навий жиҳатдан ҳеч нарсага арзимас] ва Робияни чинакам самимий [ма’навий фазилатларга бой] кўрдим”[11]. Бироқ, у аёллигини ортда қолдириб, ўзини бутунлай Худога бағишлаш учун турмуш қурмасликка қарор қилди.

Ҳангомалар

Бир куни у бир қўлида оловли қозон, бир қўлида бир челак сув кўтариб, Басра кўчаларида югуриб кетаётганини кўришди. Ундан нима қилаётганини сўрашганида: “Мен дўзах оловини ўчирмоқчиман ва жаннат савобларини ёқмоқчиман. Улар Аллоҳга йўлни тўсадилар. Мен жазодан қўрқиб ёки ажр ва’даси учун эмас, балки фақат Аллоҳнинг севгиси учун ибодат қилмоқчиман”[12].

Оммавий маданиятда

Робиянинг ҳаёти ҳақида турк киноси томонидан бир қанча кинофилмлар суратга олинган. Ушбу филмлардан бири, 1973-йилда чиқарилган “Робия” филми режиссори Усмон Ф. Седен бўлиб, Робия ролини Фатма Гирик ижро этган[13].

Робия, İлк Кадıн Эвлия (Рабиа, Биринчи Аёл Авлия), 1973-йилда суратга олинган Робия ҳақидаги бошқа турк филми режиссор Сüрейя Дуру ва бош ролни Хüля Коçйиğит ижро этган[14].

Комедия кўрсатувининг сўнгги қисми “Яхши макон”да ВИИИ аср сўфий тасаввуф шоири Ҳазрати Биби Робия Басрий жаннатга кирадиган кўплаб муносиблардан бири сифатида тилга олинади.

Манбалар

  1. ↑ Маргарет Смитҳ. Энcйcлопедиа оф Ислам, 2нд эд., Вол. 8, "Рāбиʻа ал-ʻАдаwийя ал-Қайсийя". Брилл, 1995 — 354–56-бет. 
  2. ↑ Смитҳ, Маргарет. Раби'а Тҳе Мйстиc анд Ҳер Феллоw-Саинц ин Ислам. Cамбридге Университй Пресс, 2010 — 252-бет. ИСБН 9781108015912. 
  3. ↑ Ҳаниф, Н.. Биограпҳиcал Энcйcлопаэдиа оф Суфис: Cентрал Асиа анд Миддле Эаст. Саруп & Сонс, 2002 — 108–10-бет. ИСБН 9788176252669. 
  4. ↑ а-Ра'уф ал-Мунаwи, 'Абу. Wиндоwс он тҳе Ҳоусе оф Ислам Ренард: . Беркелей, CА: Университй оф Cалифорниа, 1998 — 132–33-бет. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Кҳаwар Кҳан Чришти, Саадиа. Исламиc Спиритуалитй Фоундатионс Ҳоссеин Наср: . Неw Ёрк: Cроссроадс, 1997 — 208–10-бет. 
  6. ↑ Wиллис Барнстоне; Алики Барнстоне. А боок оф wомен поэц фром антиқуитй то ноw Бй. Счоcкен Боокс, Инc, 1992 — 90-бет. ИСБН 978-93-82277-87-3. ОCЛC 1004930317. 
  7. ↑ „Рабиа ал Басри“. Поэцеэрс.орг. Қаралди: 5-май 2016-йил.
  8. ↑ 8,0 8,1 Барбара Лоис Ҳелмс, Раби'а ас Мйстиc, Муслим анд Wоман
  9. ↑ Маргарет Смитҳ, Раби'а Тҳе Мйстиc анд Ҳер Феллоw-Саинц ин Ислам, Cамбридге Либрарй Cоллеcтион, 1928.
  10. ↑ Фарид ал-Дин Аттар, Рабе'а [сиc] ал-Адаwия, фром Муслим Саинц анд Мйстиcс, транс. А.Ж. Арберрй, Лондон: Роутледге & Кеган Паул, 1983
  11. ↑ Аҳмед, Леила. Wомен анд Гендер ин Ислам. Яле Университй, 1992 — 96-бет. 
  12. ↑ Аттар, Фарид ал-Дин. Мемориал оф тҳе Фриэндс оф Год, 2009 Транслатион бй Лосенскй, c. 1230. 
  13. ↑ „Рабиа (1973)“. ИМДб.cом (1973-йил 1-сентябр). Қаралди: 5-май 2016-йил.
  14. ↑ „Рабиа/İлк Кадıн Эвлия“. Синематурк.cом. Қаралди: 5-май 2016-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Robiya_al-Basri" dan olindi