Мандарин хитой тили кўплаб тиллар каби, бир неча усулда романизация қилиниши мумкин; юқорида: анъанавий ва соддалаштирилган хитой ва Ханю Пинйин, Гwоеу Роматзйҳ, Wаде-Гилес ва Яле

Романизация ёки романисация тилшуносликда матнни бошқа ёзув тизимидан рим (лотин) ёзувига ўтказиш ёки буни амалга ошириш тизимидир. Романизация усулларига ёзма матнни ифодалаш учун транслитерация ҳамда оғзаки сўзни ифодалаш учун транскрипсия ва иккаласининг комбинацияси киради. Транскрипсия усулларини нутқдаги фонемаларни ёки семантик маъно бирликларини қайд этувчи фонематик транскрипсияга ва нутқ товушларини аниқ қайд этадиган янада қаттиқроқ фонетик транскрипсияга бўлиш мумкин[1].

Усуллари

Кўпгина изчил ёки стандартлаштирилган романизация тизимлари мавжуд. Уларни хусусиятларига кўра таснифлаш мумкин. Муайян тизимнинг характеристикалари уни турли, баъзан бир-бирига зид бўлган иловалар учун, жумладан, ҳужжатларни қидириш, лингвистик таҳлил, осон ўқилиши, талаффузни тўғри ифодалаш учун яхшироқ мослашиши мумкин.

  • Манба ёки донор тили — Тизим маълум бир тилдан, бир қатор тиллардан ёки маълум бир ёзув тизимидаги ҳар қандай тилдан олинган матнни романизация қилиш учун мослаштирилган бўлиши мумкин. Тилга хос тизим одатда талаффуз каби тил хусусиятларини сақлайди, умумий тизим эса халқаро матнларни каталоглаш учун яхшироқ бўлиши мумкин.
  • Мақсад ёки қабул қилувчи тил — Аксарият тизимлар маълум бир тилда гапирадиган ёки ўқийдиган аудитория учун мўлжалланган. (Кирилл матни учун халқаро романизация тизимлари деб аталадиган тизимлар Чехия ва Хорватия алифбоси каби марказий Европа алифболарига асосланган).
  • Оддийлик — Асосий лотин алифбоси бошқа кўплаб ёзув тизимларига қараганда камроқ ҳарфларга эга бўлгани сабабли, уларнинг барчасини лотин ёзувида ифодалаш учун диграфлар, диакритиклар ёки махсус белгилар ишлатилиши керак. Бу романлаштирилган матнни яратиш, рақамли сақлаш ва узатиш, кўпайтириш ва ўқиш қулайлигига таъсир қилади.
  • Қайтарилиш — ўзгартирилган матндан асл нусхани тиклаш мумкинми ёки йўқми. Баъзи қайта тикланадиган тизимлар қайтариб бўлмайдиган соддалаштирилган версияга имкон беради.

Транслитерация

Агар романизация асл скриптни транслитерация қилишга ҳаракат қилса, асосий тамойил манба тилдаги белгиларни мақсадли скриптга бирма-бир хариталаш бўлиб, натижа ўқувчи тилига кўра талаффуз қилинганда қандай овоз беришига камроқ эътибор беради. Мисол учун, япон тилининг Ниҳон-шики романизацияси хабардор ўқувчига асл япон кана бўғинларини 100 % аниқлик билан қайта тиклаш имконини беради, лекин тўғри талаффуз учун қўшимча билим талаб қилади.

Транскрипсия

Фонемик

Кўпгина романизациялар асл скриптни билмаган оддий ўқувчига манба тилини тўғри талаффуз қилиш имконини бериш учун мўлжалланган. Бундай романизациялар фонематик транскрипсия принсипига амал қилади ва асл нусханинг муҳим товушларини (фонемаларини) мақсадли тилда иложи борича ишончли тарзда беришга ҳаракат қилади. Япон тилидаги машҳур Хепберн романизацияси инглиз тилида сўзлашувчилар учун мўлжалланган транскриптив романизацияга мисолдир.

Фонетик

Фонетик конвертация бир қадам олдинга боради ва барча телефонларни манба тилида тасвирлашга ҳаракат қилади, агар керак бўлса, мақсадли скриптда топилмаган белгилар ёки конвенциялардан фойдаланган ҳолда ўқиш қобилиятини йўқотади. Амалда, бундай тасвир деярли ҳеч қачон мумкин бўлмаган барча аллофонларни, айниқса коартикуляция эффектлари туфайли табиий равишда пайдо бўладиганларни ифодалашга ҳаракат қилмайди ва бунинг ўрнига ўзини энг муҳим аллофоник фарқлар билан чеклайди. Халқаро фонетик алифбо фонетик транскрипсиянинг энг кенг тарқалган тизимидир[2].

Талаффуз

Кўпгина тил жуфтликлари учун фойдаланиш мумкин бўлган романизацияни яратиш иккита экстремал ўртасидаги келишувни ўз ичига олади. Соф транскрипсия одатда мумкин эмас, чунки манба тилида одатда мақсадли тилда топилмайдиган товушлар ва фарқлар мавжуд, аммо улар романлаштирилган шакл тушунарли бўлиши учун кўрсатилиши керак. Бундан ташқари, диахроник ва синхроник тафовутлар туфайли ҳеч қандай ёзма тил ҳеч қандай оғзаки нутқни мукаммал аниқлик билан ифодаламайди ва скриптнинг овозли талқини тиллар орасида катта даражада фарқ қилиши мумкин. Ҳозирги вақтда транскрипсия занжири одатда оғзаки чет тили, ёзма чет тили, ёзма она тили, оғзаки (ўқиш) она тилидир. Бу жараёнларнинг сонини камайтириш, яъни ёзишнинг бир ёки иккала босқичини олиб ташлаш, одатда, аниқроқ оғзаки артикуляцияга олиб келади. Умуман олганда, чекланган олимлар аудиториясидан ташқари, романизация кўпроқ транскрипсияга мойил бўлади. Мисол тариқасида, япон жанг санъатини кўриб чиқайлик: Ниҳон-шики じゅうじゅつ зюзюту япон тилини биладиган одамга кана бўғинларини қайта тиклашга имкон бериши мумкин, аммо инглиз тилида сўзлашувчиларнинг аксарияти, аниқроғи ўқувчиларнинг талаффузини тахмин қилиш осонроқ бўлади: Хепберн версиясидан жужуцу.

Умумий кўриниш ва хулоса

Қуйидаги жадвалда бир нечта турли алифболар учун ишлатиладиган энг кенг тарқалган фонемик транскрипсия романизацияси кўрсатилган. Кўпгина оддий фойдаланувчилар учун бу етарли бўлса-да, ҳар бир алифбо учун бир нечта муқобиллар ва кўплаб истиснолар мавжуд.

Романизация ИПА Юнон Крилл Амазигҳ Иврит Араб Форс Катакана Ҳангул Бопомофо
А а А А ⴰ ַ, ֲ, ָ َ, ا ا, آ ア ㅏ ㄚ
АЭ аи̯/ɛ ΑΙ ㅐ
АИ аи י ַ ㄞ
Б б ΜΠ, Β Б ⴱ בּ ب ب ب ب ب ب ㅂ ㄅ
C к/с Ξ ㄘ
CҲ ʧ ТΣ̈ Ч צ׳ چ ㅊ ㄔ
CҲИ ʨи チ
Д д ΝΤ, Δ Д ⴷ, ⴹ ד د — د, ض ض ض ض د ㄷ ㄉ
ДҲ ð Δ דֿ ذ — ذ
ДЗ ʣ ΤΖ Ѕ
Э э/ɛ Ε, ΑΙ Э ⴻ , ֱ, י ֵֶ, ֵ, י ֶ エ, ヱ ㅔ ㄟ
ЭО ʌ ㅓ
ЭУ ɯ ㅡ
Ф ф Φ Ф ⴼ פ (ор иц финал форм ף) ف ف ف ف ف ㄈ
ФУ ɸɯ フ
Г ɡ ΓΓ, ΓΚ, Γ Г ⴳ, ⴳⵯ ג گ ㄱ ㄍ
ГҲ ɣ Γ Ғ ⵖ גֿ, עֿ غ غ غ غ ق غ
Ҳ ҳ Η Һ ⵀ, ⵃ ח, ה ه ه ه ه, ح ح ح ح ه ح ه ㅎ ㄏ
ҲА ҳа ハ
ҲЕ ҳе ヘ
ҲИ ҳи ヒ
ҲО ҳо ホ
И и/ɪ Η, Ι, Υ, ΕΙ, ΟΙ И, І ⵉ ִ, י ִ دِ イ, ヰ ㅣ ㄧ
ИЙ иж دِي
Ж ʤ ТӞ ДЖ, Џ ⵊ ג׳ ج ج ج ج ج ㅈ ㄐ
ЖЖ ʦ͈/ʨ͈ ㅉ
К к Κ К ⴽ, ⴽⵯ כּ ك ك ك ك ک ㅋ ㄎ
КА ка カ
КЕ ке ケ
КҲ х Х Х ⵅ כ, חֿ (ор иц финал форм ך) خ خ خ خ خ
КИ ки キ
КК к͈ ㄲ
КО ко コ
КУ кɯ ク
Л л Λ Л ⵍ ל ل ل ل ل ل ㄹ ㄌ
М м Μ М ⵎ מ (ор иц финал форм ם) م م م م م ㅁ ㄇ
МА ма マ
МЕ ме メ
МИ ми ミ
МО мо モ
МУ мɯ ム
Н н Ν Н ⵏ נ (ор иц финал форм ן) ن ن ن ن ن ン ㄴ ㄋ
НА на ナ
НЕ не ネ
НГ ŋ ㅇ
НИ ɲи ニ
НО но ノ
НУ нɯ ヌ
О о Ο, Ω О , ֳ, וֹֹ ُا オ ㅗ
ОЭ ø ㅚ
П п Π П פּ پ ㅍ ㄆ
ПП п͈ ㅃ
ПС пс Ψ
Қ қ Θ ⵇ ק ق ق ق ق غ ق ㄑ
Р р Ρ Р ⵔ, ⵕ ר ر — ر ر ㄹ ㄖ
РА ɾа ラ
РЕ ɾэ レ
РИ ɾи リ
РО ɾо ロ
РУ ɾɯ ル
С с Σ С ⵙ, ⵚ ס, שׂ س س س س, ص ص ص ص س ث ص ㅅ ㄙ
СА са サ
СЕ се セ
СҲ ʃ Σ̈ Ш ⵛ שׁ ش ش ش ش ش ㄕ
СҲCҲ ʃʧ Щ
СҲИ ɕи シ
СО со ソ
СС с͈ ㅆ
СУ сɯ ス
Т т Τ Т ⵜ, ⵟ ט, תּ, ת ت ت ت ت, ط ط ط ط ت ط ㅌ ㄊ
ТА та タ
ТЕ те テ
ТҲ θ Θ תֿ ث ث ث ث
ТО то ト
ТС ʦ ΤΣ Ц צ (ор иц финал форм ץ)
ТСУ ʦɯ ツ
ТТ т͈ ㄸ
У у ΟΥ, Υ У ⵓ , וֻּ دُ ウ ㅜ ㄩ
УИ ɰи ㅢ
УW уw دُو
В в Б В ב و
W w Ω ⵡ ו, וו و — و
WА wа ワ ㅘ
WАЭ wɛ ㅙ
WЕ wе ㅞ
WИ й/ɥи ㅟ
WО wо ヲ ㅝ
Х х/кс Ξ, Χ ㄒ
Й ж Υ, Ι, ΓΙ Й, И, Ј ⵢ י ي ي ي ي ی
ЙА жа Я ヤ ㅑ
ЙАЭ жɛ ㅒ
Е же Е, Є ㅖ
ЕО жʌ ㅕ
ЙИ жи Ї
ЙО жо Ё ヨ ㅛ
ЙУ жу Ю ユ ㅠ
З з Ζ З ⵣ, ⵥ ז ز — ز, ظ ظ ظ ظ ز ظ ذ ض ㄗ
ЗҲ ʐ/ʒ Ζ̈ Ж ז׳ ژ ㄓ

Манбалар