Roza Baglanova

Роза Тожибоевна Багланова (1922-йил, 1-январ, Қизилўрда вилояти, Ғазали шаҳри) – қозоқ хонандаси. Ўзбек филармонияси (Тошкент шаҳри) ашула ва рақс ансамбли (1941 – 47), Қозоқ опера ва балет театри (1947– 49), Қозоқ филармонияси (1949 – 60), Қозоқконсерт (1960-йилдан) хонандаси. Репертуаридан халқ (қозоқ, ўзбек, татар, мўғул, корейс, рус ва бошқалар) ва эстрада қўшиқлари ўрин олган. Кўпгина мамлакатларда гастролда бўлган.

Ёшлик

Болалик ва мактаб

Багланова Қизилўрда вилоятининг Казалинск шаҳрида туғилган. Баглановлар оиласи Кундей буви, отаси Тожибай, онаси Оқкуруш, Тожибайнинг иккинчи хотини татар Марям ва катта акаси Идрисдан иборат эди. Роза бутун болалигини Сирдарёнинг чап қирғоғида ўтказди. У ҳаётининг дастлабки йиллариданоқ буюк қўшиқчи бўлишни орзу қилган. Унинг бувиси Кундей исте’додли аёл бўлиб, болага қўшиқ айтишни ўргатган киши эди. Унинг бобоси ҳам қўшиқ айтишни яхши кўрар, хотини билан бирга зиёфатларда чиқишарди. Унинг икки онаси Баглановани сан'атга меҳр билан ўраб, қўшиқ айтишни ва аккордеон чалишни ёқтирарди. Кейинчалик Роза маҳаллий театрдаги бадиий тўгаракнинг фаол а’зоси бўлди.

Багланова мактаб йилларида кўплаб мактаб, туман, вилоят, республика консертларида, жумладан, Қизилўрда, Олмаота, Оренбург шаҳарларида ўтказилган танловларда қатнашган. Ўзининг жарангдор болаларча овози билан Роза халқнинг қадрдонига айланиб, тез-тез совринли ўринларни эгаллаган.

Отаси Тожибай Багланов хизмат бурчини бажариб вафот этганида, оила ягона боқувчисиз қолди. Кундей буви бой мулкка эга бўлиб, заргарлик буюмлари, идиш-товоқ, товоқлар, қошиқ, камар, билагузукларни нон, чой, унга алмаштирган. Баглонованинг бувиси ва оналари кийим-кечак тикиб, болаларни овқатлантириш учун сотишган.

1932-йилда қозоқ чўлида очарчилик бошланди. Бу оила бошлиғининг ўлими билан бирга вазиятни янада оғирлаштирди. Қиш бошланганда Розанинг кийишга иссиқ кийими қолмади.[3] Йўллар йўқ эди, фақат ўтиб бўлмайдиган қорли дашт бор эди. Роза болалигида бошдан-оёқ кўрпачага бўғилиб, бошига жун рўмол ўраб, катта намат тўшагидан қўлбола этик кийиб, ҳар куни бўронда мактабгача 6 километр пиёда юрарди.

Багланова 1939-1941 йилларда Қизилўрда педагогика институтида ўқиган, оиласининг моддий аҳволи оғирлашгани учун учинчи курсда ўқишни ташлаб кетган.

Ўзбекистондаги йиллар

Багланова қариндошларини Ўзбекистон пойтахти Тошкентга кўчирди ва тўқимачилик институтига ўқишга кирди. Тошкентда у Тошкент опера театри солисти ва Ўзбек филармонияси директори Мухитдин Қори-Ёқубов билан тасодифан учрашди. Унинг қўшиқ куйлаши унга ма’қул бўлиб, Ўзбекистон филармониясига тинглашни таклиф қилди. У ўша ерда қабул қилинган ва 1941—1947-йилларда яккахон хонанда сифатида иштирок этган. Консертларининг бирида унинг қўшиқ куйлаши Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг биринчи котиби Усмон Юсуповни ҳайратга солган. У Баглановага шаҳар марказидан 5 хонали квартира ажратди ва унинг қолган қариндошларини Тошкентга олиб келишни ташкил қилди. 1941 йилнинг ёзида Каттақўрғон қишлоғидаги сув омбори қирғоғида ансамбл таркибида Розанинг иккинчи консерти бўлиб ўтди. Усмон Юсупов қатнашди ва консертдан сўнг хонанданинг олдига келиб, унга Москва консерваториясига ўқишга кириш чиптаси билан бирга 1000 рубл совға қилди.

Олдинда қўшиқчи

Иккинчи жаҳон урушининг Шарқий фронти (Улуғ Ватан уруши деб аталади) бошланганидан сўнг Багланова хор билан бирга Совет Армияси аскарлари руҳини кўтариш учун фронтга жўнаб кетди. Кейинги тўрт йил давомида у бу фаолиятни давом эттирди. Ёш юлдуз ёмон об-ҳаво, қон ва учиб кетган ўқларга қарамай, кунига тахминан 15 соат танаффуссиз қўшиқ куйлади.

Унинг ижодидаги ушбу ҳарбий давр туфайли унинг қўшиқлар тўплами кўплаб ҳарбий ва халқ композициялари билан тўлдирилди. Энг машҳур қўшиқ Лидия Русланованинг репертуаридаги "Аҳ, Самара-городок" эди. Руслановага Багланованинг қўшиқни ижро этиши ёқди ва унга “тугади”. Багланова 20 хил тилда куйлаган. Унга Совет Иттифоқининг барча давлатларидан келган аскарлар сўзлашадиган барча тиллар киритилган. У ўз она тилларида ватан ҳақида куйлаш орқали уларга эслатишни, давом этаётган уруш даҳшатларига қарамай, бир оз ёрқин хотираларни эслашни хоҳлади.

1943-йилда Багланова артиллерия ўқидан кўзидан яраланган. Унинг соғлиғини сақлаб қолиш учун олтита операция қилинган. Ва ҳатто яраланганидан кейин ҳам у жанг майдонига қайтиб келди ва тиббий ходимларга аскарларни кўтариш ва боғлашда ёрдам берди.

Багланова Улуг 'Ватан уруши даврида икки марта "Ҳарбий хизматлари учун" медали билан тақдирланган ягона совет рассоми эди. Маршал Иван Конев уни 1943-йил 1-майда биринчи медал билан тақдирлади. 1945-йил 22-февралда Варшава немис босқинчиларидан озод қилинди. Тамарахоним ансамбли Роза Багланова ва бошқа аъзолар билан шаҳарга жўнаб, ярим вайронага айланган биноларда ерга ётган оғир ярадор аскарлар ҳузурида чиқиш қилди. Шаҳарни озод қилишдаги ғалабадан сўнг, ўша куни соат 18:00 да Константин Рокоссовский Баглановани ўз қароргоҳида "Ҳарбий хизматлари учун" иккинчи медали билан тақдирлади.

1945-йил 2 майда қўшиқчи Берлиндан 90 километр узоқликда бўлганидан кейин Москвага қайтиб келди. Пойтахтда у СССР ғалабасини нишонлади ва ўз ансамбли билан концерт берди.

Оила ва болалар

Багланова икки марта турмуш қурган. Биринчи турмуш ўртоғи СССР Қаҳрамони Содиқ Абдизҳаппаров бўлиб, у билан 7 йил бирга яшаган. Иккинчиси Сатибалди Жапаев эди. Улар деярли 10 йил бирга бўлишди. Розанинг ўзи ҳам интервюларида унинг турли гастрол сафарлари, халқ э’тиборига тўла турмуш тарзи ҳеч кимни қониқтирмаслигини айтди. 47 ёшида хонанда Тажен исмли ўғил туғди. Кейинчалик ўғли Тажен ва рафиқаси Маралдан Акерке ва Тожибай исмли икки невара кўрган. Ўғилларидан бирига отасининг исми берилган. Хонанда вафотидан сўнг унинг ўғли ва келини асл исми Урбийби бўлган бувисининг шарафига кейинги қизига “Урбийби” исмини қўйишган.

Ижтимоий фаоллик

Кўпинча кичкина ва нафис аёл сифатида тасвирланган, мулойим сопрано қўшиқ овози билан, Роза Багланоза кўплаб мамлакатларда катта ҳурматга сазовор бўлган ва ҳокимият қарорларига қарши чиқишга жур'ат этган даҳшатли шахс эди. У ўзининг шон-шуҳратини ва исте'додини сабаблар учун курашда ишлата олди: тенглик, адолат ва миллий даражадаги оддий фуқаролар учун мустақиллик.

Ўз юртининг келажаги ҳақида қайғурган Роза Багланова ватанининг барча ҳудудларидан қўлда ёзилган мактублар келиб, мулозимлар бундан ҳам кўпроқ иш қилишини ўйламаганди.

Роза ўз мамлакатидаги биринчи фуқаролик ҳуқуқлари фаолларидан бири бўлиб, бутун Совет Иттифоқи эътиборини ўзига қаратган ва бу эътиборни айрим лойиҳаларнинг, жумладан, ХХ асрнинг иккита йирик экологик ҳалокати – Орол денгизи муаммосининг атроф-муҳитга зарарли таъсирига қаратган. ва “Полигон” номи билан ҳам танилган Семипалатинск синов майдони.

“Қаранг, “буюк олимларимиз” ва “юқори ҳурматли” ҳукумат бизга нима қилди! Илғор инновациялар, мамлакатнинг илм-фан сари олға силжиши ҳақида қандай гапирсам бўлади, улар том ма’нода бутун халқни ўлдиради, аёвсизларча йўқ қилади. бу муаммонинг илдизига киринг ", - деди у 1988-йилда бўлиб ўтган конференцияда, бу ерда масала давлатни ривожлантириш эди.

"Семипалатинскда Совет Иттифоқининг ядровий қуролларини синовдан ўтказувчи майдон бор. Қизилўрда вилоятида космодром - "Бойқўнғир" космодроми мавжуд. Бир вақтлар ўзига хос ёпиқ сув омбори бўлган Орол денгизи деярли бутунлай йўқ бўлиб кетиш арафасида. Қозоқлар қийналяпти, умри ўтиб кетяпти... Қандай қилиб тинч яшаймиз, хорижда шунга ўхшаш воқеа бўлганида, ўлим сукунати бўлмасди, мен у ерда, юртимизнинг кам та’минланган, касал жойларида бўлганман. Сизнинг сиёсатингиздан келиб чиққан оғир хасталик изтироблари билан машғул бўлган мавжудотлар... Болаларнинг кўзсиз, қўлсиз, оёқсиз яшашдан бошқа чораси йўқ... Бунга ким жавоб беради, бутун халқнинг доимий дарди ва ғамига ким жавоб беради? "

Ҳукумат амалиётини тубдан ўзгартириш қийин эди, чунки Роза Багланова кундалик қарорлар қабул қилишда ҳал қилувчи рол ўйнамасди. Бунинг ўрнига у хайрия концертлари ва фестивалларини уюштирди. Барча муҳтож одамларга тегишли ёрдам кўрсатилишини та'минлаш учун экологик жамғармалар учун бадаллар сўралган.

Қўшиқлар

Багланова репертуарида замонавий, миллий, симфоник ва маданий ранг-баранг куйлар мужассамлашган. Қозоғистоннинг етакчи сан’аткорлари ва бастакорлари билан танишиб, у мусиқий рақамлар ассортиментини кенгайтириш учун ноёб имкониятга эга бўлди.

“Оқ тамоқ”, “Асйл арман”, “Қйз армй” каби қўшиқлар Багланованинг ўзига хос ижроси ва услуби туфайли яна қизиқиш уйғотди. Шунга қарамай, уни дунёга машҳур қўшиқчига айлантирган "Аҳ, Самара - Городок" рус халқ қўшиғи, бир вақтлар оддий композиция эди.

Хурсандчилик ва хотира

Багланова Қозоғистоннинг 2022 йилги маркасида

Багланова вафот этгач, бутун мамлакатдан ҳурмат-эҳтиром билдиришди. Кўп сонли одамлар ва давлат амалдорлари та’зия айтишди. Телеканаллар унинг узоқ умри ҳақида ҳужжатли филмлар суратга олиш учун изланишлар тўплашди.

Қозоғистондаги ба'зи жойлар ва ёдгорликлар унинг шарафига номланган, хусусан, марказий кўча ва Айтеке маданият маркази.

2015-йилда Багланованинг мармар бюсти ўзининг туғилган Қозали вилоятида очилди. Уни Қозоғистоннинг таниқли ҳайкалтарошларидан бири Бахитжан Абишев яратган.

2021-йил январ ойида Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Токаев ўз твитида Багланова хотирасини ёд этиш ва хонанданинг 100 йиллигини нишонлаш мақсадида мамлакатга тарихий ёдгорлик қуришни кафолатлаган эди.

2021-йилда ЮНЕСКО Баглановани таваллудининг 100 йиллиги муносабати билан 2022–2023 йилларга мўлжалланган ЮНЕСКО юбилейлари рўйхатига киритди.

2022-йил апрел ойида Олмаотада Багланова ҳайкали ўрнатилди. Жамбил Қозоғистон давлат филармонияси биноси олдида баландлиги қарийб беш метр бўлган бронза ҳайкал ўрнатилган.

Мукофотлар

• Қозоғистон Халқ Қаҳрамони
• "Отан" ордени
• Қозоғистон ССР халқ артисти
• "Ҳарбий хизматлари учун" медали (1945)
• СССР халқ артисти (1967)[16]
• Шапагат медали (1995)
• Қирғизистон халқ артисти (1996)
• "Данекер" халқаро мукофоти (2000)
• Ленин ордени
• Меҳнат Қизил Байроқ ордени
• Халқлар дўстлиги ордени
• "Шон-шараф" ордени
• "Тарлан" жамоат мукофоти - "Қўшган ҳиссаси"

Ўлим

Багланова 89 ёшида Олмаотада юрак хуружидан вафот этди.