Рубус чамаэморус раънодошлар оиласига мансуб гулли ўсимлик тури бўлиб, салқин мўтадил иқлимли минтақаларда, алп ва арктик тундрада ва тайга ўрмонларида ўсади[2]. Инглизча умумий номлари орасида булутли мева, нордиc беррй, бакеаппле (Нюфаундленд ва Лабрадорда), кнотберрй, ноутберрй (Англияда), ақпик ёки паст бута, қизил икра (Аляскада — қизил икра, Рубус спеcтабилис билан адаштирмаслик керак)[3], аверин(Шотландияда) бор[4][5].

Рубус чамаэморус
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Росидс
Росалес
Росаcеаэ
Рубус
Рубус субг. Чамаэморус
Р. чамаэморус
Бинар номи
Рубус чамаэморус

Л. 1753 нот Фисч. эх Сер. 1825
Синонимлар
  • Чамаэморус англиcа Cлус. эх Греэне
  • Чамаэморус англиcус Греэне
  • Чамаэморус чамаэморус (Л.) Ҳоусе
  • Чамаэморус норвегиcус Греэне
  • Чамаэморус норwегиcа Cлус. эх Греэне
  • Рубус чамаэморус вар. псеудочамаэморус (Толм.) Ҳултен
  • Рубус нубис Грай
  • Рубус псеудочамаэморус Толм.
  • Рубус ессоиcус Кунтзе

Тавсиф

Эркак гул

Ўсимликнинг бўйи 10–25 cм (4–10 ин) гача ўсади[6]. Барглари текис. Чангланишдан сўнг оқ (баъзан қизғиш учли) гуллар малина ўлчамдаги йиғма меваларни ҳосил қилади, улар қуёш нури таъсир қиладиган жойларда эмас, балки ўрмонларда соя жойларда кўпроқ ўсади. Ҳар бир мева дастлаб оч қизил рангга эга бўлиб, кузнинг бошида қаҳрабо рангига киради.

Тарқатиш ва экология

Cлоудберриэс — табиий равишда Шимолий ярим шарда ва асосан, тоғли ва тоғли ҳудудларда тарқалган[7]. Европада улар шимолий мамлакатларда ўсади, лекин Болтиқбўйи давлатларида (Эстония, Латвия ва Литва) ва Полшада ҳам учрайди[8]. Улар шимолда Россия, шарқда Тинч океанига, жанубда Япониягача бўлган ҳудудларда учрайди. Торф ерларининг дренажланиши ва торфнинг эксплуатацияси туфайли улар йўқолиб кетиш хавфи остида саналади. Германиянинг Везер, Элба водийларида ҳамда Англия Пеннин ороллари ва Шотландия тоғларидаги алоҳида жойларда қонуний ҳимоя остида.

Шимолий Америкада булутли мевалар Гренландия, Канаданинг шимолий қисми, Аляска, Миннесота, Ню-Хемпшир, Мейн ва Ню-Ёркда ёввойи ҳолатда ўсади[9].

Ўсимликнинг тарқалишида қушлар ва сутемизувчилар ошқозонида ҳазм бўлмайдиган уруғлар катта рол ўйнайди. Бундан ташқари илдизпоялари орқали кўпаяди[8]. Май ёки август ойларида олинган илдизпоялар ота-она ўсимликнинг генетик нусхаси бўлади[10]. Булутлар ботқоқларда, ботқоқларда, нам ўтлоқларда, тундрада, Норвегияда денгиз сатҳидан 1,400 метр юқорида кислотали тупроқда (3,5 ва 5 п Ҳ орасида) ўсади[8].

Cлоудберрй барглари бир нечта Лепидоптера турларининг қуртлари учун озуқа ҳисобланади. Ўсимлик cолеопҳора тҳулеа куяси учун ягона озуқа ҳисобланади.

Култивация

Пишган булут мевалар

Нозик таом сифатида (айниқса, Швеция, Норвегия ва Финландияда) талаб катта бўлишига қарамай, булут ўсимлик кенг ўстирилмайди. Улгуржи нархлар йиллик ҳосил ҳажмига қараб фарқ қилади, булутли меваларнинг тахминий нархи 10 эвро/кг (2004-йилда)[11].

Бироқ, 1990-йилларнинг ўрталаридан бошлаб, бу тур устида тадқиқот бошланди. 2002-йилдан бошлаб, фермерлар баъзи навларни ўстира бошлашди, хусусан, „Аполто“ (эркак), „Фжеллгулл“ (аёл) ва „Фжордгулл“ (аёл).  Булутли мевани бошқа экинлар етиштириш мумкин бўлмаган Арктика ҳудудларида, масалан, Норвегиянинг шимолий қирғоқларида етиштириш мумкин. 

Фойдаланиш

Пишмаган булут мевалар
Булут мевасидан мураббо

Пишган булутли мевалар олтин-сариқ, юмшоқ ва сувли бўлиб, С витаминига бой[12]. Янги истеъмол қилинганда, булутли мевалар ўзига хос торт таъмли бўлади. Ҳаддан ташқари пишган мевалар, ёгуртга ўхшаш қаймоқли тузилишга ва ширин таъмга эга[13]. Улардан кўпинча мураббо, шарбатлар, тортлар ва ликёрларга тайёрланади. Финландияда резаворлар қиздирилган леипäжуусто билан истеъмол қилинади (маҳаллий пишлоқ; номи „нон-пишлоқ“ деб таржима қилинган). Швецияда булутли мевалар (ҳжортрон) ва булутли мураббо музқаймоқ, креп ва вафли учун қўшимча сифатида ишлатилади. Норвегияда улардан кўпинча мултекрем деб аталадиган ширинлик тайёрланади(булутли крем).

Канаданинг Нюфаундленд ва Лабрадор штатларида булутли мевалар „пирог“ ёки мураббо тайёрлаш учун ишлатилади. Арктикада резаворларни куракоёқлилар ёғи, буғу ёки карибу ёғи ва шакар билан аралаштириб, „ Эскимо музқаймоқ“ ёки акутақни тайёрланади[14]. Музқаймоқ рецептлари минтақага қараб фарқ қилади.

С витаминининг юқори миқдори туфайли[15] мева шимолий денгизчилар ва шимолий маҳаллий халқлар томонидан қадрланади. Мева таркибидаги полифеноллар, жумладан, эллагик кислота, флавоноид бирикмалари меваларни ҳеч қандай кимёвий бирикмаларсиз ҳам табиий ҳолатда сақлайди[16].

Булут меваларининг экстракти душ жели, қўл креми ва тана лосонлари каби косметика воситаларида ишлатилади.

Спиртли ичимликлар

Cлоудберрй аквавит тайёрлаш учун ароматизатор сифатида ишлатилади. Квебекнинг шимоли-шарқида, чиcоутаи деб номланувчи булутли ликёр (абориген номи) тайёрланади[17].

Озиқ моддалар ва фитокимёвий моддалар

Булут мевалари C витамини ва эллагик кислота[8], лимон кислотаси, олма кислотаси, а-токоферол, антосиянинлар ва провитамин А каротиноид, б-каротинга бой[18]. Мева таркибида эллагитаннинлар ламбертианин C ва сангуин Ҳ-6 ҳам мавжуд[19]. Булутли мева навларнинг генотипи эллагитаннинлар, сангуин Ҳ-6, антосиянинлар ва қуэрcетин учун полифенол таркибига ҳам таъсир қилиши мумкин[20].

Рубус чамаэморус барги ва меваси

Булут меваларидан олинган полифенол экстрактлари малтодекстрин ДЕ5-8 ёрдамида микрокапсулланганда сақлаш хусусиятларини яхшилайди[21]. Таркибида ваниллин бўлган 14 та учувчи бирикмалар булутли меваларнинг хушбўйлигини таъминлайди[22].

Маданий маълумотномалар

Муураме гербидаги булут мева

1942-йилда „ББ“ (Денис Уоткинс-Питчфорд) томонидан ёзилган " Тҳе Литтле Грей Мен " болалар китобидаги гномлардан бири „Cлоудберрй“ деб номланган.

Жамоат мулкида ҳосил йиғиш

Норвегия каби шимолий Европанинг баъзи мамлакатларида ёғоч бўлмаган ўрмон маҳсулотларидан умумий фойдаланиш сиёсати ҳар қандай одамга жамоат мулкида булутли меваларни териб олиш ва уларни жойида ейиш имконини беради. Лекин фақат маҳаллий аҳоли уларни ўша жойдан йиғиб олиши мумкин[23][24][25]. Кўпгина туманларда пишган булутли меваларни териб олинган жойидан ташишга рухсат берилган[23].

1970-2004-йилларда Норвегияда пишмаган булутли меваларни йиғиш ноқонуний эди[26][27]. Кўпчилик ҳали ҳам Норвегияда пишмаган булутли меваларни йиғиш ноқонуний деб ўйлашади, аммо қонун бекор қилинган[27].

Галерея

Манбалар

  1. ↑ Маиз-Томе, Л. (2016). „Рубус чамаэморус“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2016: э.Т64323876А67730717. дои:10.2305/ИУCН.УК.2016-1.РЛТС.Т64323876А67730717.эн. Ретриэвед 29 Април 2022.
  2. ↑ Тҳиэм Б (2003). "Рубус чамаэморус Л. – а бореал плант рич ин биологиcаллй аcтиве метаболитес: а ревиэw". Биологиcал Леттерс 40 (1): 3–13. ҳттп://www.биоллетт.аму.эду.пл/биоллетт_40_1_3_13.пдф. 
  3. ↑ Университй оф Аласка @ Фаирбанкс, Cооперативе Эхтенсион Сервиcе, Cлоудберрриэс
  4. ↑ „Cлоудберрй“. ФооДБ. Қаралди: 2022-йил 23-октябр.
  5. ↑ Рапп. „Абоут тҳе Cлоудберрй“. Жоинт Глобал Оcеан Флух Студй. Қаралди: 2022-йил 23-октябр.
  6. ↑ Тҳиэм Б (2003). "Рубус чамаэморус Л. – а бореал плант рич ин биологиcаллй аcтиве метаболитес: а ревиэw". Биологиcал Леттерс 40 (1): 3–13. ҳттп://www.биоллетт.аму.эду.пл/биоллетт_40_1_3_13.пдф. 
  7. ↑ Тҳиэм Б (2003). "Рубус чамаэморус Л. – а бореал плант рич ин биологиcаллй аcтиве метаболитес: а ревиэw". Биологиcал Леттерс 40 (1): 3–13. ҳттп://www.биоллетт.аму.эду.пл/биоллетт_40_1_3_13.пдф. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Тҳиэм Б (2003). "Рубус чамаэморус Л. – а бореал плант рич ин биологиcаллй аcтиве метаболитес: а ревиэw". Биологиcал Леттерс 40 (1): 3–13. ҳттп://www.биоллетт.аму.эду.пл/биоллетт_40_1_3_13.пдф. 
  9. ↑ Тҳиэм Б (2003). "Рубус чамаэморус Л. – а бореал плант рич ин биологиcаллй аcтиве метаболитес: а ревиэw". Биологиcал Леттерс 40 (1): 3–13. ҳттп://www.биоллетт.аму.эду.пл/биоллетт_40_1_3_13.пдф. 
  10. ↑ К. Рапп (1986). "Вегетатив оппформеринг ав молте (Рубус чамаэморус Л.)". Жорд ог Мйр 10: 1–11. 
  11. ↑ Вилле Ҳеисканен & Жуҳо Эркҳеикки. „Реcорд Cлоудберрй Cроп Лурес Тҳоусандс оф Финнс то Лапланд Богс (сеэ § "Приcес Дроп"; ¶ 1)“. Блоомберг (2005-йил 28-июл). Қаралди: 2015-йил 13-август.
  12. ↑ Тҳиэм Б (2003). "Рубус чамаэморус Л. – а бореал плант рич ин биологиcаллй аcтиве метаболитес: а ревиэw". Биологиcал Леттерс 40 (1): 3–13. ҳттп://www.биоллетт.аму.эду.пл/биоллетт_40_1_3_13.пдф. 
  13. ↑ Оглетреэ. „Wҳат Аре Cлоудберриэс?“. Фарм Флавор (2020-йил 18-март). Қаралди: 2022-йил 23-октябр.
  14. ↑ Тҳиэм Б (2003). "Рубус чамаэморус Л. – а бореал плант рич ин биологиcаллй аcтиве метаболитес: а ревиэw". Биологиcал Леттерс 40 (1): 3–13. ҳттп://www.биоллетт.аму.эду.пл/биоллетт_40_1_3_13.пдф. 
  15. ↑ Тҳиэм Б (2003). "Рубус чамаэморус Л. – а бореал плант рич ин биологиcаллй аcтиве метаболитес: а ревиэw". Биологиcал Леттерс 40 (1): 3–13. ҳттп://www.биоллетт.аму.эду.пл/биоллетт_40_1_3_13.пдф. 
  16. ↑ Тҳиэм Б (2003). "Рубус чамаэморус Л. – а бореал плант рич ин биологиcаллй аcтиве метаболитес: а ревиэw". Биологиcал Леттерс 40 (1): 3–13. ҳттп://www.биоллетт.аму.эду.пл/биоллетт_40_1_3_13.пдф. 
  17. ↑ „Чиcоутаи“ (фр). терроирсқуэбеc.cом. 2013-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 7-апрел.
  18. ↑ Жааккола, М; Корпелаинен, В; Ҳоппула, К; Виртанен, В (2012). "Чемиcал cомпоситион оф рипе фруиц оф Рубус чамаэморус Л. Гроwн ин дифферент ҳабитац". Жоурнал оф тҳе Сcиэнcе оф Фоод анд Агриcултуре 92 (6): 1324–30. дои:10.1002/жсфа.4705. ПМИД 22083544. 
  19. ↑ Кäҳкöнен, М; Кйлли, П; Оллилаинен, В; Салминен, Ж-П; Ҳеинонен, М (2012). "Антиохидант аcтивитй оф исолатед эллагитаннинс фром ред распберриэс анд cлоудберриэс". Ж Агриc Фоод Чем 60 (5): 1167–74. дои:10.1021/жф203431г. ПМИД 22229937. 
  20. ↑ МcДоугалл, Г. Ж.; Мартинуссен, И; Жунттила, О; Верралл, С; Стеwарт, Д (2011). "Ассессинг тҳе инфлуэнcе оф генотйпе анд температуре он полйпҳенол cомпоситион ин cлоудберрй (Рубус чамаэморус Л.) усинг а новел масс спеcтрометриc метҳод". Жоурнал оф Агриcултурал анд Фоод Чемистрй 59 (20): 10860–8. дои:10.1021/жф202083б. ПМИД 21916411. 
  21. ↑ Лаине, П; Кйлли, П; Ҳеинонен, М; Жоуппила, К (2008). "Стораге стабилитй оф миcроэнcапсулатед cлоудберрй (Рубус чамаэморус ) пҳенолиcс". Жоурнал оф Агриcултурал анд Фоод Чемистрй 56 (23): 11251–61. дои:10.1021/жф801868ҳ. ПМИД 18989975. 
  22. ↑ Пййсало, Т; Ҳонканен, Э (1977). "Тҳе инфлуэнcе оф ҳеат он тҳе арома оф cлоудберриэс (рубус Чамаэморус л.)". Зеицчрифт фüр Лебенсмиттел-Унтерсучунг унд -Форсчунг 163 (1): 25–30. дои:10.1007/БФ01123552. ПМИД 835340. 
  23. ↑ 23,0 23,1 Саастамоинен. „Форест полиcиэс, аccесс ригҳц анд нон-wоод форест продуcц ин нортҳерн Эуропе“. ФАО. 2022-йил 21-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 17-август.
  24. ↑ „Гуиде то Cлоудберриэс“. Мй Литтле Норwай. Қаралди: 2015-йил 17-август.
  25. ↑ „Детте ҳар ду лов тил å гжøре пå тур“ (но). УТ.но, Норwегиан Треккинг анд НРК (2015). 2015-йил 16-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 17-август.
  26. ↑ „Лов ом форбуд мот плуккинг ав молтекарт - Ловдата“. ловдата.но. Қаралди: 2022-йил 19-август.
  27. ↑ 27,0 27,1 „Ис Ит Иллегал То Пиcк Унрипе Cлоудберриэс Ин Норwай Ин 2022? Алл Ёу Неэд То Кноw! - Тҳе Норwай Гуиде“ (эн-УС) (2022-йил 13-август). Қаралди: 2022-йил 19-август.
  28. ↑ „Cлоудберрй“ (эн-CА). Сиэрра Cлуб БC (2016-йил 15-декабр). — „Cлоудберрй ис а релативе оф тҳе распберрй. Ит ҳас тоотҳед леавес, wҳите флоwерс ин Жуне-Жулй анд еллоw-оранге берриэс тҳат рипен ин Аугуст-Септембер...Ёу cан финд cлоудберриэс ин Cанада, Сcандинавиа, Греэнланд, Руссиа анд тҳе УС.“. Қаралди: 2022-йил 23-октябр.