Ziyosfera

Rudolf Arnheim

Рудолф Арнҳеим
Туғилган 1904-йил 15-июл

Берлин, Германия империяси

Вафот этган 2007-йил 9-июн

Энн Арбор, Мичиган

Таҳсил олган Берлин университети

Рудолф Арнхайм (1904-йил 15-июл — 2007-йил 9-июн) асли немис ёзувчиси, санъат ва кино назариётчиси, персептив (идрок) психолог. У Берлин университетида Макс Вертхаймер ва Волфганг Кöҳлер қўл остида таҳсил олиб, гешталт психологиясини ўрганган ва уни санъатда қўллаган[1]. Унинг асосий асари „ Санъат ва визуал идрок: Ижодий кўзнинг психологияси“ (1954) китоби эди. Арнхаймнинг бошқа йирик китоблари орасида „ Висуал фикрлаш“ (1969) ва "Марказнинг кучи: тасвирий санъатда композицияни ўрганиш" (1982) мавжуд. " Санъат ва визуал идрок " 1974-йилда қайта кўриб чиқилган, кенгайтирилган ва янги версия сифатида нашр этилган ва у ўн тўрт тилга таржима қилинган. У Германия, Италия, Англия ва Америкада яшаган[1]. у ерда Сара Лоуренс коллежи, Гарвард университети ва Мичиган университетида дарс берган[1]. У Америкада санъат тарихи ва психологиясига катта таъсир кўрсатган[1].

"Санъат ва визуал идрок " асарида Арнхайм санъатни яхшироқ тушуниш учун фандан фойдаланишга ҳаракат қилади. Арнхейм ўзининг кейинги " Висуал фикрлаш " китобида (1969) тил идрокдан олдин туради, деган тахминни танқид қилди. Арнхайм учун биз ҳақиқатга фақат ҳис-туйғуларимиз орқали киришимиз мумкин. Арнхайм таъкидлаганидек, идрок тафаккур билан чамбарчас боғлиқ ва бадиий ифода фикрлашнинг яна бир усули ҳисобланади. „ Марказнинг кучи“ асарида Арнхайм санъат ва архитектуранинг консентрик ва панжарали фазовий нақшлардаги ўзаро таъсирини кўриб чиқди. У шакл ва мазмуннинг ажралмаслигини, рассомлар яратган нақшлар инсон тажрибасининг моҳиятини очиб беришини таъкидлади.

Ёшлик йиллари

Рудолф Арнхайм 1904-йилда Берлиндаги Александрплатзда яҳудий оиласида туғилган[1][2]. У туғилганидан кўп ўтмай, унинг оиласи Шарлоттенбургдаги Кайзердаммга кўчиб ўтди ва у ерда 1930-йилларнинг бошларигача қолишди[1]. У болалигидан расм чизишни бошлагани учун ёшлигидан санъатга қизиққан[3]. Унинг отаси Георг Арнхайм кичик пианино фабрикасига эгалик қилган ва Георг Арнхаймнинг режаси заводни ўғлига қолдириш ва уни ўғли эгаллаши эди. Бироқ, Рудолф ўқишни давом эттирмоқчи эди, шунинг учун отаси ҳафтанинг ярмини университетда, қолган ярмини заводда ўтказишга рози бўлди[2]. Рудолф университетда кўпроқ вақт ўтказди ва у заводда бўлганида, пианино механикаси ҳақида ўзининг инквизициялари билан ходимларни чалғитар эди, шунинг учун отаси унга бутунлай ўз таълимига эътибор қаратишга рози бўлди[1][2]. Рудолф ўн беш ёки ўн олти ёшида Зигмунд Фрейд китобларининг биринчи нашрларини сотиб олганини ўзига хос хотираси билан психологияга қизиққан[3]. Бу унинг психоанализга бўлган қизиқишини кучайтирди[1].

Фаолияти

Арнхайм Берлин университетида ўқиди ва у ерда ўқишни психологияга қаратмоқчи эди[2]. Ўша пайтда психология фалсафанинг бир тармоғи эди, шунинг учун Арнхайм экспериментал психология ва фалсафа, санъат тарихи ва мусиқа йўналиши бўйича мутахассисликни тугатди[2][3]. Ўша пайтда университетда кўплаб таниқли профессор-ўқитувчилар бор эди, улар орасида Алберт Эйнштейн, Макс Планк, Макс Вертхаймер ва Волфганг Кöҳлер бор эди[2]. Макс Вертгеймер ва Волфганг Кöҳлер психология бўлимида бўлгани сабабли, психологиянинг аксарияти Гешталт психологиясига тегишли эди[3]. Берлин университетининг Психология институти Император саройининг икки қаватида жойлашган эди, шунинг учун Арнхайм фаришталар расмлари ва бошқа санъат асарлари билан безатилган вақтинчалик лабораторияларда ишлаган[2]. Бу институт кўпроқ лаборатория эди, чунки ҳамма маърузаларда ўтиришдан кўра тажрибалар қилиб, бир-биридан фойдаланарди[2]. Арнхайм диссертацияси учун Макс Вертхаймер ундан инсоннинг юз ифодалари ва қўлёзмаларини ҳамда улар қандай мос келишини ўрганишни сўради[3]. У одамларнинг юзга қараганида ифодани қай даражада идрок этиши ва одамнинг қўлёзмасидан нимани идрок этиши, шунингдек, бу иккисининг мос келишини кўриб чиқди[3]. Бу Арнхаймнинг ифодани ўрганишининг бошланиши эди, у тасвирий санъат билан қарашга ўтди[3]. 1928-йилда у докторлик даражасини олди[1].

20-йилларнинг ўрталарида Арнхайм Стачелсчwеин учун кино танқидини ёзишни бошлади[1]. Шу билан бирга, у ўз асарларини Диэ Wелтбüҳне газетасининг бош муҳаррири Зигфрид Якобсонга юборди ва у уларни қабул қилди[1]. 1928-йилда Якобсон вафот этгач, Оссецкий бу лавозимни эгаллади, кейин Арнхайм 1933-йилгача маданият бўлимида ишлади[1]. 1932-йилнинг кузида Арнхаймнинг Берлинер Тагеблатт[1] газетасида нацистлар ҳокимият тепасига келишидан тахминан уч ой олдин нашр этилган иншоси бор эди. Иншо Чарли Чаплин ва Адолф Гитлернинг мўйловларининг табиати ва инсон характери нуқтаи назаридан мўйловнинг бурунга нима қилгани ҳақида эди[3]. Ушбу иншонинг вақтини ва 1933-йилда унинг " Филм ас санъат " китобини сотилиши нацистлар туфайли энди рухсат этилмаганлигини ҳисобга олиб, Арнхаймнинг баъзи дўстлари унга мамлакатни тарк этишни маслаҳат беришди ва шунинг учун 1933-йил августида[1][3], Римга кўчиб ўтди.

Арнхайм кейинги олти йил давомида Римда яшаб, кино ва радио ҳақида ёзди[2]. Иккинчи жаҳон уруши бошланганда, у Лондонга кўчиб ўтди ва Британия радиоэшиттириш корпорациясида уруш пайтида таржимон бўлиб ишлади[2]. У 1940-йилда Қўшма Штатларга кўчиб ўтди ва Ню-Ёркнинг барча чироқларидан ҳайратда қолди[2]. Унинг учун бу „сургуннинг охири“ эди, чунки у Лондонда доимий қора танлилар билан яшашга ўрганиб қолган эди[2].

1943-йилда у Сара Лоуренс коллежида психология профессори ва Ижтимоий тадқиқотлар учун янги мактабда ташриф буюрувчи ўқитувчи бўлди[2]. Тахминан шу вақт ичида у иккита асосий мукофотга сазовор бўлди[2]. Биринчидан, у Рокфеллер фондидан стипендия олди[2]. Бу билан у Колумбия университетида радио тадқиқотлари идораси билан сериалларни ва уларнинг америкалик томошабинларга қандай таъсир қилганини таҳлил қилиш учун ишлаган[2]. У, шунингдек, 1942-йилда санъатда идрок этишни ўрганиш учун Гуггенхайм стипендиясини олди[2]. У Гешталт назариясини тасвирий санъатда қўллаш ҳақида ёзишни жуда хоҳлади, лекин у етарли тадқиқотларга эга эмаслигини ҳис қилди[2]. У космос, ифода ва ҳаракат ҳақида кўпроқ тадқиқотлар ўтказиш учун китобни кейинга қолдирди[2]. 1951-йилда Арнхайм ўқитувчиликдан таътил олиши учун яна бир Рокфеллер жамғармаси стипендиясига сазовор бўлди ва у „Санъат ва визуал идрок: Ижодий кўзнинг психологияси“ номли асарини ёзди[2].

Арнхайм 1968-йилда Гарвард университетига санъат психологияси профессори сифатида таклиф қилинди ва у ерда олти йил қолди[2]. Гарварддаги Дурадгорлик Тасвирий санъат маркази унинг учун муҳим бино эди, чунки у Америкада Ле Корбусиэр томонидан лойиҳалаштирилган ягона бино бўлиб, модулли назарияга асосланган эди[3]. У 1974-йилда Энн Арборга (Мичиган) рафиқаси Мери билан нафақага чиқди[2]. У Мичиган университетида ташриф буюрувчи профессор бўлди ва у ерда ўн йил давомида дарс берди[2]. Арнхайм Америка Эстетика Жамиятининг бир қисми бўлган ва икки муддат давомида уларнинг президенти бўлган, шунингдек, Америка Психология Ассоциациясининг Психология ва Санъат бўлимининг уч муддатга президенти бўлган[2]. 1976-йилда у Америка санъат ва фанлар академиясининг аъзоси этиб сайланди[2]. У 2007-йилда Энн Арборда вафот этди[4].

Ишлари

"Санъат ва визуал идрок: Ижодий кўз психологияси" асарини якунлаш учун ўн беш ой вақт кетган бўлса-да, у буни бир ўтиришда ёзганини ҳис қилди[2]. 1974-йилда қайта кўриб чиқилиб, ўн тўрт тилга таржима қилинган ва асрнинг энг нуфузли бадиий китобларидан бири ҳисобланади[2]. " Санъат ва визуал идрок " асарида у санъатни яхшироқ тушуниш учун фандан фойдаланишга ҳаракат қилади, шу билан бирга шахсий тарафкашлик, сезги ва ифоданинг муҳим жиҳатларини ёдда тутади[2]. Визуал фикрлаш (1969) фикрлаш ва идрок этиш ва интеллект ва сезги ўртасидаги фарқларни шубҳа остига олади[2]. Унда Арнхайм тил идрокдан олдин туради, сўзлар эса тафаккурнинг поғонасидир, деган тахминни танқид қилади[2]. Сенсор билим тилнинг имкониятини беради, чунки воқеликка биз фақат сезгиларимиз орқали эришамиз[1]. Визуал идрок — бу тажрибани ҳақиқий тушунишга имкон берадиган нарса[1]. Арнхайм, шунингдек, идрок тафаккур билан кучли боғланганлигини ва бадиий ифода фикрлашнинг яна бир усули эканлигини таъкидлайди[2]. „ Марказнинг кучи: Тасвирий санъатда композицияни ўрганиш“ (1982) асарида Арнхайм санъат ва архитектуранинг консентрик ва панжарали фазовий нақшлардаги ўзаро таъсирини кўриб чиқади[2]. У шакл ва мазмуннинг ажралмаслигини, рассомлар яратган нақшлар инсон тажрибасининг моҳиятини очиб беришини таъкидлайди[2].

Назариялари

Арнхаймнинг фикрича, кўпчилик одамлар ўзларининг энг самарали ғояларини йигирма ёшга тўлдириб борадилар[3]. Улар бир ғояга берилиб қоладилар ва қолган умрларини шу ғояни кенгайтириш учун ўтказадилар[3]. Арнгеймнинг маҳсулдор ёки генератив ғояси ҳаёт ва дунёнинг маъносини дунёнинг нақшлари, шакллари ва рангларида идрок этиш мумкин эди[3]. Шунинг учун у биз бу нақшларни ўрганишимиз ва улар нимани англатишини аниқлашимиз керак деб ҳисоблади[3]. Шунингдек, у санъат асари нафақат жозибали кўринадиган шакллар ва рангларни бирлаштирибгина қолмай, визуал фикрлаш ва ифодалаш воситаси эканлигига ишонди[3]. Санъат — бу одамларга дунёни тушунишга ёрдам беришнинг бир усули ва дунё сизнинг фикрингиз орқали қандай ўзгариб бораётганини кўришнинг бир усули[3]. Унинг вазифаси бизнинг мавжудлигимиз каби бир нарсанинг моҳиятини кўрсатишдир[1]. Арнхаймнинг ёзиши ва фикрлаши у учун энг муҳими эди ва унинг мақсади нарсаларни ўзи учун тушуниш эди[3]. Арнхаймнинг таъкидлашича, кўриш ва идрок ижодий, фаол тушунишдир ва биз идрокларни уларни тушуниш учун тузилмалар ва шаклларга ажратамиз[1]. Тартибсиз биз ҳеч нарсани тушунолмаймиз, шунинг учун дунё фақат идрок этиш орқали тартибга солинади[1]. Умуман олганда, у перцептив (идрок) психология ва санъат, архитектура ва кино ҳақида ўн бешта китоб ёзган[2].

Манбалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 Тҳе Интеллигенcе оф Висион: Ан Интервиэw wитҳ Рудолф Арнҳеим
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 2,25 2,26 2,27 2,28 2,29 2,30 2,31 2,32 2,33 Рудолф Арнҳеим: Тҳе Литтле Оwл он тҳе Шоулдер оф Атҳене
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 А Cонверсатион wитҳ Рудолф Арнҳеим
  4. ↑ Фох, Маргалит. „Рудолф Арнҳеим, 102, Псйчологист анд Счолар оф Арт анд Идеас, Диэс“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (14-июн 2007-йил). Қаралди: 9-май 2008-йил.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Rudolf_Arnheim" dan olindi