Ziyosfera

Ruhiy holat

Руҳий ҳолат — бу инсон ҳаётий фаолиятининг мумкин бўлган усулларидан бири бўлиб, у физиологик даражада маълум энергия хусусиятлари билан, психологик даражада эса атрофдаги дунёни ўзига хос идрок этишни таъминлайдиган психологик филтрлар тизими билан ажралиб туради (Шчербатйх Ю. В., Мосина А. Н., 2008). Н. Д. Левитов [1] фикрига кўра: психик ҳолат — „муайян даврдаги психик фаолиятнинг воқеликнинг акс эттирилган обект ва ҳодисаларига, аввалги ҳолат ва шахс хусусиятларига боғлиқ ҳолда психик жараёнларнинг боришининг ўзига хослигини кўрсатадиган яхлит характеристикаси“ [2] . Н. Д. Левитов инсоннинг руҳий ҳолатлари билан тананинг функционал ҳолатлари ўртасида чегара чизди. Инсоннинг руҳий ҳолатлари, тананинг функционал ҳолатларидан фарқли ўлароқ, маълум даражада адекватлик билан реал ҳаёт ва меҳнат ҳолатини ва субектнинг муносабатини акс эттиради, шунингдек, руҳий жараёнлар ва шахсий хусусиятларни жараёнга жалб қилади [2] .

Психологик жараёнлар ва шахс хусусиятлари билан бир қаторда ҳолатлар психология фани томонидан ўрганиладиган психик ҳодисаларнинг асосий синфлари ҳисобланади. Руҳий ҳолатлар руҳий жараёнларнинг боришига таъсир қилади ва тез-тез такрорланиб, барқарорликка эришгандан сўнг, улар шахсият таркибига унинг ўзига хос хусусияти сифатида киритилиши мумкин. Ҳар бир психик ҳолатда психологик, физиологик ва хулқ-атвор компонентлари мавжуд бўлгани сабабли ҳолатлар табиатини тавсифлашда турли фанлар (умумий психология, физиология, тиббиёт, меҳнат психологияси ва бошқалар) тушунчаларини учратиш мумкин. Бу муаммо билан шуғулланадиган тадқиқотчилар учун қўшимча қийинчиликлар туғдиради. Ҳозирги вақтда давлатлар муаммоси бўйича ягона нуқтаи назар мавжуд эмас. Чунки шахснинг ҳолатини икки жиҳатдан кўриб чиқиш мумкин. Улар бир вақтнинг ўзида унинг муносабатлари, хулқ-атвор эҳтиёжлари, фаолият мақсадлари ва атроф-муҳит ва вазиятга мослашиши туфайли шахс динамикасининг бўлакларидир.

Руҳий ҳолат тузилиши

Руҳий ҳолатлар тизимли ҳодисалар бўлганлиги сабабли, уларни таснифлашдан олдин ушбу тизимнинг асосий таркибий қисмларини аниқлаш керак. Руҳий ҳолат тузилиши қуйидаги элементлардан иборат: (1-расм): Ҳолатлар учун тизимни ташкил этувчи омилни муайян психологик ҳолатни ифодакаб берувчи ҳақиқий эҳтиёж деб ҳисоблаш мумкин. Агар ташқи муҳит шароитлари эҳтиёжни тез ва осон қондиришга ёрдам берса, бу ижобий ҳолатнинг пайдо бўлишига ёрдам беради (қувонч, илҳом, завқ ва бошқалар.) Агар қониқиш эҳтимоли паст ёки умуман йўқ бўлса, у ҳолда ҳолат ҳиссий белги нуқтаи назаридан салбий бўлади. А. О. Прохоровнинг фикрича, дастлаб кўплаб психологик ҳолатлар мувозанациз бўлиб, етишмаётган маълумотни олгандан ёки керакли ресурсларни олгандан кейингина улар статик ҳолатга келади. Ҳолат шаклланишининг дастлабки даврида энг кучли ҳис- туйғулар пайдо бўлади — бу фавқулодда эҳтиёжни амалга ошириш жараёнига ўз муносабатини билдирувчи шахснинг субектив реакциялари сифатида. Янги барқарор ҳолатнинг табиатида муҳим ролни „мақсадни белгилаш блоки“ ўйнайди, бу эҳтиёжни қондириш эҳтимолини ҳам, келажакдаги ҳаракатлар характерини ҳам белгилайди. Хотирада сақланган маълумотларга қараб, умидлар, муносабатлар, ҳис- туйғулар ва „ идрок филтрлари“ ни ўз ичига олган ҳолатнинг психологик таркибий қисми шаклланади. Охирги компонент давлатнинг моҳиятини тушуниш учун жуда муҳимдир, чунки у орқали инсон дунёни идрок этади ва унга баҳо беради. Тегишли „филтрлар“ ўрнатилгандан сўнг, ташқи дунёнинг обектив хусусиятлари аллақачон онгга анча заиф таъсир кўрсатиши мумкин ва асосий ролни муносабат, эътиқод ва ғоялар эгаллайди. Масалан, севги ҳолатида меҳр обекти идеал ва камчиликлардан холи бўлиб кўринади ва ғазаб ҳолатида бошқа одам фақат қора рангда идрок қилинади ва мантиқий далиллар бу ҳолатларга жуда кам таъсир қилади. Агар ижтимоий обект эҳтиёжни амалга оширишда иштирок эца, унда ҳис-туйғулар одатда сезгилар деб аталади. Агар ҳис-туйғуларда идрок субекти асосий рол ўйнаса, унда субект ҳам, обект ҳам ҳис-туйғулар билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, кучли ҳис-туйғулар билан иккинчи шахс онгида шахснинг ўзидан ҳам кўпроқ жой эгаллаши мумкин (рашк, ҳасад туйғулари, қасос, севги). Ташқи обектлар ёки ижтимоий обектлар билан муайян ҳаракатларни амалга оширгандан сўнг, одам қандайдир натижага келади. Бу натижа ёки бу ҳолатга сабаб бўлган эҳтиёжни тушунишга имкон беради ёки тескарси (рад этилиш). Бундай ҳолда, янги ҳолат пайдо бўлади — умидсизлик, тажовуз ва бошқалар. Унда инсон янги ресурсларни олади, бу эса ушбу эҳтиёжни қондириш учун янги имкониятларни англатади. Агар натижа салбий бўлишда давом эца, руҳий ҳолатларнинг кучланишини камайтирадиган ва сурункали стресс эҳтимолини камайтирадиган психологик ҳимоя механизмлари фаоллашади.

Руҳий ҳолат таснифи

Руҳий ҳолатларни таснифлашнинг қийинлиги шундаки, улар тез-тез кесишади ёки ҳатто бир-бирига мос келади, шунинг учун уларни „ажратиш“ жуда қийин — масалан, қандайдир таранглик ҳолати кўпинча чарчоқ, монотонлик ҳолатлари фонида пайдо бўлади. Бироқ, уларни таснифлашнинг кўплаб вариантлари мавжуд. Кўпинча улар ҳиссий, когнитив, мотивацион, ихтиёрий турларга бўлинади. Психиканинг асосий интеграторлари (шахс, интеллект, онг) фаолиятининг ҳозирги хусусиятларини умумлаштирганда, шахс ҳолати, интеллект ҳолати, онг ҳолати атамалари қўлланади. Ҳолатларнинг бошқа синфлари функционал, психофизиологик, астеник, чегара, инқироз, гипноз ва бошқа ҳолатлар тавсифланган ва ўрганилмоқда Ю. В.Шчербатйх еттита доимий ва битта вазиятли компонентдан иборат руҳий ҳолатларнинг ўзига хос таснифини таклиф қилади. Ушбу таснифга асосланиб, саккиз компонентдан иборат руҳий ҳолат формуласини олиш мумкин. Бундай формула иккита версияга эга бўлади — умумий шаклда ва маълум турдаги ҳар бир ўзига хос ҳолат учун. Масалан, қўрқув ҳолатининг умумий формуласи:

0.1/ 1.2 / 2.3 / 3.2 / 4.2 / 5.1 / 6.? / 7.2

Бу шуни англатадики, қўрқув, қоида тариқасида, маълум бир вазиятдан келиб чиқади (0,1), инсон руҳиятига чуқур таъсир қилади (1,2), салбий ҳиссиёт (2,3) ўртача давомийликдаги (3,2) ва киши билан тўлиқ амалга оширилади (4.2). Бу ҳолатда ҳис-туйғулар ақлдан устун туради (5.1), лекин тананинг фаоллашув даражаси ҳар хил бўлиши мумкин: қўрқув фаоллаштирувчи қийматга эга бўлиши ёки одамни кучдан маҳрум қилиши мумкин (6.?). Шундай қилиб, маълум бир инсон ҳолатини тавсифлашда 6.1 ёки 6.2 вариантлари мумкин. Формуланинг охирги компоненти — 7.2, бу ҳолат психологик ва физиологик даражада тенг равишда амалга оширилишини англатади. Ушбу концепция доирасида баъзи бошқа руҳий ҳолатларнинг формулаларини қуйидагича таърифлаш мумкин:


</бр>Сигнал : 0.2/ 1.? / 2,3 / 3,3 / 4,1 / 5,1 / 6,1 / 7.?</бр> Севги : 0,1/1,2/2,1/3,3/4,2/5,2/6,2/7,3</бр> Чарчоқ : 0,1/1? / 2,3 / 3,2 / 4,2 / 5,- / 6,1 / 7,2</бр> Ҳайрат : 0,1/1,2/2,1/3,2/4,2/5,2/6,2/7,3

Сўроқ белгиси (?) вазиятга қараб ҳолат ҳар иккала хусусиятни ҳам олиши мумкинлигини билдиради. Чизиқ (-) бу ҳолат санаб ўтилган белгиларнинг ҳеч бирини ўз ичига олмайди (масалан, чарчоқ сабабга ёки ҳис-туйғуларга ишора қилмайди).

Инсоннинг меҳнат фаолияти натижасидаги ҳолати

Меҳнат психологияси ва эргономикада „ праксик ҳолатлар“ (лотинча прахис — меҳнат) тушунчаси кенг қўлланади. Булар меҳнат жараёнида вақти-вақти билан пайдо бўладиган мақсадли, моддий ва ахборот таъминоти мавжудлиги билан боғлиқ бўлган ўзига хос хусусиятларга боғлиқ бўлган руҳий ҳолатлардир (уч компонентли тузилмада фаолиятнинг энг муҳим шартларини тавсифловчи нуқтаи назардан: „мақсад. — восита — натижа“) [3] .

Фаолиятнинг ушбу элементларининг нисбатига қараб („ мақсад — восита — натижа“ структурасида) меҳнат жараёнида одам турли хил амалий ҳолатларга эга. Фақат битта вариант билан, агар одамда фаолият учун зарур бўлган барча шароитлар мавжуд бўлса (мақсадни англаш, воситаларнинг этарлилиги , натижага эришиш), биз қулай руҳий ҳолат сифатида функционал қулайлик ҳақида гапиришимиз мумкин. Аммо, аслида, одам қуйидагиларга мажбурдир :

  • (а) ушбу шароитларда ўз ҳаракатларининг аниқ мақсадини мустақил равишда шакллантириш (уни иш ёки техник кўрсатмаларда топиш, менежердан олинган маълумотларни ўрганиш, мас’улиятли қарорлар қабул қилиш ва ҳоказо);
  • (б) фаолият воситаларини (ва усулларини) мустақил равишда излаш, уларни „лойиҳалаш“ ёки мавжуд асбоб-ускуналар, билимлар, маълумотларни муайян ишлаб чиқариш ҳолатига нисбатан „реконструксия қилиш“;
  • (c) ўзбошимчалик билан узоқ вақт давомида ижобий натижага эришиш, катта куч сарфлаш, ўз фаолияти натижалари (ва баъзи ҳолларда ҳатто уларнинг ҳаракатларининг мақсади тўғрисида) маълумотларнинг этишмаслиги шароитида ишлаш.

Шахс томонидан индивидуал шартларни (а, б, c) бажаришдаги қийинчилик ёки уларнинг комбинацияси қуйидаги руҳий (амалий) ҳолатлардан бирини келтириб чиқаради [4] : ақлий чарчоқ; руҳий зўриқиш; монотонлик; ташвиш; психологик (эмоционал) стресс; мотивациянинг этишмаслиги; бефарқ ҳолат.


Ойлар ва ҳатто йиллар давомида кун сайин юзага келадиган ва сақланиб қоладиган ноқулай шароитларда ишлаш одамнинг фаровонлигига салбий таъсир қилади. Бундай шароитларнинг мавжудлиги инсоннинг касбий муаммолари борлигини билдиради ва соматик касалликлар пайдо бўлиши учун хавф омилдир .

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Левитов Николай Дмитриевич“. ХРОНОС. 2017-йил 2-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 22-январ.
  2. ↑ 2,0 2,1 Левитов Н. Д.. О психических состояниях человека. М.: Просвещение, 1964 — 20-бет. 
  3. ↑ Крылов А.А., Суходольский Г.В.. Эргономика: учебник. Л.: Изд-во Ленинградского гос. ун-та, 1988. 
  4. ↑ Дружилов С.А., Олещенко А.М. Психические состояния человека в труде: теоретический анализ взаимосвязей в системе «свойства личности – состояния – процессы» // Психологические исследования : электронный научный журнал. — 2014. — Т. 7, № 34. — С. 10. Архивировано 18 январ 2017 года. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ruhiy_holat" dan olindi