Rus adabiyoti
Рус адабиёти – Россия ва унинг муҳожирлари адабиёти ва рус тилидаги адабиётга тегишли. Рус адабиётининг илдизлари қадимги Шарқий славян тилидаги достон ва хроникалар яратилган ўрта асрларга тўғри келади. ХИХ асрга келиб адабиётнинг аҳамияти ошиб борди. 1830-йилларнинг бошидан бошлаб рус адабиёти шеърият, наср ва драматургияда олтин асрни бошдан кечирди. Романтизм шеъриятнинг гуллаб-яшнашига имкон берди. Василий Жуковский ва кейинчалик унинг қайсидир маънодаги давомчиси – Александр Пушкин олдинга чиқди. Наср ҳам бу даврга келиб гуллаб-яшнаган эди. Михаил Лермонтов шу даврнинг кўзга кўринган шоир ва романчилардан бирига айланди. Биринчи буюк рус ёзувчиси Николай Гогол эди. Кейин қисқа ҳикоялар ва романлари билан Иван Тургенев кириб келди. Тез орада Фёдор Достоэвский ва Лев Толстой халқаро миқёсда шуҳрат қозонди. Рус реализмининг бошқа муҳим шахслари қаторида Иван Гончаров, Михаил Салтиков-Шчедрин ва Николай Лесковлар ҳам бор эди. Асрнинг иккинчи ярмида Антон Чехов қисқа ҳикояларда устунлик қилди ва етакчи драматургга айланди. ХХ аср бошлари рус шеъриятининг кумуш даври деб ҳисобланади. „Кумуш аср“ шоирлар — Константин Балмонт, Валерий Брюсов, Александр Блок, Анна Ахматова, Николай Гумилёв, Сергей Есенин, Владимир Маяковский ва Марина Светаэва. Бу даврда Александр Куприн, Нобел мукофоти совриндори Иван Бунин, Леонид Андреев, Фёдор Сологуб, Евгений Замятин, Александр Беляэв, Андрей Белй ва Максим Горкий каби роман ва қисса ёзувчилар етишиб чиқди.
1917-йилги инқилобдан кейин рус адабиёти совет ва муҳожир қисмларга бўлинди. Совет Иттифоқи умумий саводхонлик ва юқори даражада ривожланган китоб чоп этиш саноатини таъминлаган бўлса-да, мафкуравий сензурани ҳам амалга оширди. 1930-йилларда Россияда социалистик реализм устунлик қилди. Унинг етакчи намояндалари Николай Островский, Александр Фадеев ва бошқа ёзувчилар бўлиб, ушбу услубнинг асосларини яратдилар. Островскийнинг „Как закалялась сталь“ романи рус сокреалистик адабиётининг энг машҳур асарларидан бири бўлган. Михаил Булгаков, Андрей Платонов ва Данил Хармс каби баъзи ёзувчилар танқидга учраган. Шоирлар Владислав Ходасевич, Георгий Иванов ва Вячеслав Иванов, муҳожир ёзувчилар Гаито Газданов, Владимир Набоков ва Бунин каби романчилар қувғинда ҳам ёзишни давом эттирдилар. Нобел мукофоти совриндори Александр Солженицин ва Гулаг лагерлари ҳаёти ҳақида ёзган Варлам Шаламов каби баъзи ёзувчилар совет мафкурасига қарши чиқишга жур’ат этдилар. Хрушчевнинг ҳокимият тепасига келиши адабиётга янги "шамол" олиб келди ва шеърият оммавий маданий ҳодисага айланди. Бу „юмшаш“ узоқ давом этмади. 1970-йилларда энг кўзга кўринган ёзувчиларнинг баъзилари советларга қарши кайфиятдаги асарлари учун асарларини нашр қилиш тақиқланган ва жиноий жавобгарликка тортилган.
ХХ асрнинг охири рус адабиёти учун оғир давр бўлди. Бу даврнинг энг кўп муҳокама қилинган ёзувчилари орасида қисқа ҳикоялар ва романлар билан машҳур бўлган Виктор Пелевин, ёзувчи ва драматург Владимир Сорокин ва шоир Дмитрий Пригов бор эди. ХХИ асрда ХХ аср охиридаги постмодернистик рус насридан кескин фарқ қилувчи рус адабиётининг янги авлоди пайдо бўлди. Бу эса танқидчиларни „янги реализм“ ҳақида гапиришга олиб келди.
Рус ёзувчилари кўплаб адабий жанрларга катта ҳисса қўшган. Россияда адабиёт бўйича бешта Нобел мукофоти лауреати бор.
2011-йил ҳолатига кўра, Россия нашр этилган асарлар бўйича дунёда тўртинчи йирик китоб ишлаб чиқарувчиси эди[1]. Оммабоп халқ мақолида руслар „дунёдаги энг кўп китоб ўқийдиган халқ“ деб таъкидланади[2].
Қадмги рус адабиёти
Қадимги рус адабиёти қадимги Шарқий славян тилида ёзилган бир нечта асарлардан иборат (яъни Киэв Русининг тили, ҳозирги черков славянлари ёки замонавий украин, рус ва беларус тиллари билан адаштирмаслик керак). Қадимги рус тарихий адабиётининг асосий тури йилномалар бўлиб, уларнинг аксарияти аноним ҳисобланади[3]. Аноним асарлар, шунингдек, "Игорнинг юриши ҳақидаги эртак" ва Прайинг оф Даниэл тҳе Иммуред. Ҳагиограпҳиэс (русча: жития святых, зҳития святйкҳ, „азизларнинг ҳаёти“) қадимги рус адабиётининг машҳур жанрини ташкил этади. Александр Невскийнинг ҳаёти таниқли мисолни келтиради. Бошқа рус адабий асарлари орасида "Задонсчина", "Физиолог", "Конспект" ва "Уч денгиздан ташқари саёҳат" танилган. „Бйлинас“ — оғзаки халқ достонлари — христиан ва бутпарастлик анъаналарини бирлаштирган. Ўрта аср рус адабиёти жуда кўп диний хусусиятга эга бўлиб, кўплаб жанубий славян элементлари билан черков славян тилининг мослаштирилган шаклидан фойдаланган. Рус тилидаги биринчи асар, архиепископ Аввакумнинг автобиографияси фақат ХВИИ асрнинг ўрталарида пайдо бўлган.
ХХВИИИ аср
ХВИИ аср охирида тахтни эгаллаганидан сўнг, Буюк Пётрнинг рус маданиятига таъсири ХВИИИ асргача давом этади. ХВИИИ аср бошларида Пётр ҳукмронлиги рус адабиётида бир қатор модернизация ўзгаришларини бошлади. У амалга оширган ислоҳотлар рус рассомлари ва олимларини таққосланадиган иқтисодиёт ва маданият яратиш ниятида ўз ҳунармандчилиги ва соҳаларида янгиликлар киритишга ундади. Пётрнинг мисоли ХВИИИ асрнинг қолган қисмида рус ёзувчиларида рус тилидан тўғри фойдаланиш ва тараққиёт ҳақида аниқ ғоялар шакллана бошлаганлиги учун намуна бўлди. ХВИИИ асрнинг биринчи ярмидаги ёзувчилар рус тилини ва рус адабиётининг оҳангини ўрганиш бўйича ўзларининг баҳс-мунозаралари орқали шу аср охиридаги янада таъсирли, долзарб асар учун пойдевор қўйишга муваффақ бўлишди.
Сатирик Антиох Дмитриэвич Кантемир (1708-1744) нафақат Пётр И ислоҳоти ғояларини, балки Европада кучайиб бораётган маърифатпарварлик ҳаракати ғояларини ҳам улуғлаган илк рус ёзувчиларидан бири эди. Кантемирнинг асарлари Пётрга ҳайратини мунтазам равишда ифодалаган. Айниқса, унинг императорга бағишланган „Петрида“ достонида буни яққол кўришимиз мумкин. Бироқ, кўпинча, Кантемир Пётрнинг таъсирини билвосита Россиянинг „юзакилиги ва қоронғулиги“ни сатирик танқид қилиш орқали мақтаган. Буни Пётр ўз ислоҳотлари орқали тузатишга уринган қолоқликнинг намоён бўлиши деб билган[4]. Кантемир бу ислоҳот анъанасини нафақат Пётрни қўллаб-қувватлаши, балки рус тилидан фойдаланган ҳолда тўғри бўғинларни ўзгартириш бўйича ўн йиллик мунозарани бошлаш орқали ҳурмат қилди.
Шоир, драматург, эссеист, таржимон ва Антиох Кантемирнинг замондоши Василий Кириллович Тредиаковский ҳам Россия Фанлар академияси билан ишлаганида, франсуз ва мумтоз асарларнинг рус тилига янгича таржималари орқали Маърифатпарварлик анжуманларига чуқур кириб борди. Рус адабиёти ривожидаги бурилиш нуқтаси унинг Пол Таллемантнинг „Муҳаббат оролига саёҳат“ асарини таржимаси расмий ва эскирган черков-славян тилидан фарқли ўлароқ, биринчи бўлиб рус халқ тилидан фойдаланган[5]. Ушбу муқаддима дунёвий асарларнинг халқ тилида яратилиши учун прецедент бўлди. Муқаддас матнлар эса черков-славян тилида қолади. Бироқ, унинг иши кўпинча ақл бовар қилмайдиган даражада назарий ва илмий бўлиб, у гапирган тилни ўрганишни тарғиб қилишга қаратилган.
Тредиаковскийнинг ёзишга ёндашуви кўпинча ўта билимдон деб таърифланса-да, ёш ёзувчи ва олим Тредиаковскийга рақиб бўлган Александр Петрович Сумароков 1717—1777-йилларда франсуз классицизми услубларига бағишланган. Сумароковнинг франсуз адабиёти шаклига бўлган қизиқиши унинг Буюк Пётр давридаги ғарбийлик руҳига содиқлигини акс эттирди. Гарчи у Тредиаковский билан тез-тез келишмаса-да, Сумароков ҳам ўз муҳлисларини диверсификация қилиш ва рус тилидан самаралироқ фойдаланиш учун оддий, табиий тилдан фойдаланишни ёқтирган. Сумароков ҳамкасблари сингари Пётр И меросини улуғлаб, ўзининг „Шеърият ҳақидаги мактуб“ манифестида шундай ёзган: „Буюк Пётр ўзининг момақалдироқларини Болтиқбўйи қирғоқларидан отмоқда, рус қиличи коинотнинг барча бурчакларида порлайди“[6]. Буюк Пётрнинг ғарбийлаштириш сиёсати ва ҳарбий жасорат кўрсатиши табиий равишда Сумароков ва унинг замондошларини ўзига тортди.
Михаил Василевич Ломоносов. Ломоносовнинг асарлари кўпинча ҳайратланарли, улуғвор табиат мавзуларига қаратилган. Сумароковнинг соддаликка садоқатидан фарқли ўлароқ, Ломоносов адабий услубларнинг юқори, ўрта ва қуйига бўлинган иэрархиясига ишонишни маъқуллади. Бу услуб Ломоносовнинг улуғвор, юксак фикрли ёзишига ва халқ ва черков-славян тилидан фойдаланишига ёрдам берди[7].
ХХВИИИ асрнинг биринчи ярмида Пётр И нинг таъсири ва рус тили билан боғлиқ адабиётнинг вазифаси ва шакли ҳақидаги мунозаралар асрнинг иккинчи ярмида Буюк Кетрин ҳукмронлиги даврида ёзувчилар учун стилистик прецедент бўлди. Бироқ, бу ёзувчилар яратган асарларнинг мавзулари ва кўлами кўпинча ўткир, сиёсий ва баҳсли эди. Масалан, Александр Николаэвич Радишчев крепостнойларнинг ижтимоий-иқтисодий аҳволи ҳақидаги тасвирлари билан рус жамоатчилигини ҳайратга солди. Эмпресс Кетрин ИИ бу тасвирни қоралаб, Радишчевни Сибирга сургун қилишга мажбур қилди[8].
Бошқалар эса автократ учун камроқ ҳақоратли мавзуларни танладилар. Масалан, Николай Карамзин (1766-1826) рус ёзувчиларининг шеърият ва насрдаги ҳис-туйғуларнинг кучайиши ва жисмоний бемаънилик каби хусусиятларни ўзлаштиргани, ўша пайтда аёлларга хос бўлган. Шунингдек, аёллик ишини қўллаб-қувватлаганлиги билан машҳур. Рус ёзувчилари Карамзиннинг эркак ёзувчиларни аёллик билан ёзишга даъвати маърифатпарварлик ғояларига, эркалик атрибутлари ҳисобланган ақл ва назарияга мос келмади. Шундай қилиб, унинг асарлари ҳамма томонидан яхши қабул қилинмади. Аммо, улар жамиятнинг баъзи соҳаларида Буюк Кетрин давридаги аёл ҳукмдорга нисбатан ўсиб бораётган ҳурматни ёки ҳеч бўлмаганда иккиланишни акс эттирди. Бу консепсия ёзувда аёл хусусиятларига бепарволик, бемаънилик ва пафос атрибутлари билан боғлиқ бўлган мавҳум тушунча сифатида қараш даврини эълон қилди.
Бошқа томондан, баъзи ёзувчилар Кетрин ИИ ни тўғридан-тўғри мақташар эдилар. Гаврила Романович Державин ўзининг шеърлари билан машҳур, кўпинча шеърларини император Кетрин ИИ га бағишлаган. Кўпгина замондошларидан фарқли ўлароқ, Державин ўз давлатига жуда садоқатли эди. У Кетрин ИИ ҳукуматида турли лавозимларга, жумладан, император котиби ва адлия вазирига қадар ҳарбий хизматда бўлган. Михаил Ломоносов ва Александр Сумароковнинг ажойиб услубига эргашганлардан фарқли ўлароқ, Державин ўз суб’эктларининг энг кичик тафсилотлари билан шуғулланган.
Денис Фонвизин, биринчи навбатда, комик асарлар муаллифи. Рус зодагонлари мавзусига танқидий нуқтаи назар билан ёндашган. Фонвизин зодагонлар Буюк Пётр ҳукмронлиги давридаги стандартларга риоя қилишлари керак деб ҳисобларди. Бироқ бу даврда давлатга содиқлик сифати тақдирланади. Унинг асарларида зодагонларнинг илгари бажарган вазифалари учун жавобгарликка тортмасдан, уларни тақдирлашнинг амалдаги тизими танқид қилинган. Фонвизин сатира ва комедиядан фойдаланган ҳолда, Буюк Кетрин ҳукмронлиги даврида кенг тарқалган иэрархал тарафдорликдан кўра, элитанинг шахсий хизматларига қараб мукофотланадиган зодагонлар тизимини қўллаб-қувватлади[9].
-
Александр Сумароков -
Гаврила Державин -
-
Александр Радишчев -
Николай Новиков -
-
Иван Крилов
.jpg)
Рус адабиётининг олтин асри
ХИХ аср анъанавий равишда рус адабиётининг „олтин даври“ деб номланади. Бу даврда романтизм, айниқса, шеърий истеъдоднинг гуллаб-яшнашига имкон берди. Василий Жуковский ва кейинчалик унинг ҳимоячиси Александр Пушкиннинг номлари биринчи ўринга чиқди. Пушкин адабий рус тилини оммалаштирган ва рус адабиётига бадиийликнинг янги босқичини киритган. Унинг энг машҳур асари „Евгений Онегин“ (1833) шеърий романидир. Пушкиннинг қадамидан Михаил Лермонтов ("Замонамиз қаҳрамони " романи билан ҳам танилган, 1841), Евгений Баратинский, Константин Батюшков, Николай Некрасов, Алексей Константинович Толстой, Фёдор Тютчев ва Афанасий Фет шоирларнинг бутунлай янги авлоди эргашди.
Бу даврда наср ҳам гуллаб-яшнаган эди. Биринчи рус романи Николай Гоголнинг „Ўлик жонлар“ (1842) романидир. Ҳақиқий фантастика мактаби Иван Гончаровдан бошланган, дейиш мумкин. У асосан "Обломов „ (1859) романи ва Иван Тургенев билан эсда қолади. Фёдор Достоевский ва Лев Толстой тез орада халқаро миқёсда шуҳрат қозондиларки, Ф.Р. Леавис каби кўплаб олимлар у ёки бу бирини тарихдаги энг буюк ёзувчи деб таърифлаган. Михаил Салтиков-Шчедрин ўзининг сатираси билан машҳур ва “Головлёвлар оиласи" (1880) романи унинг энг машҳур асари ҳисобланади. Николай Лесков ўзининг қисқароқ бадиий адабиёти ва ўзига хос сказ техникаси билан эсда қоларли бўлган. Аср охирида эса Антон Чехов қисқа ҳикоя устаси. Шунингдек, этакчи халқаро драматург сифатида пайдо бўлди.
ХИХ асрда адабий майдонга фабулист Иван Крилов; танқидчи Виссарион Белинский ва сиёсий ислоҳотчи Александр Герцен; Александр Грибоэдов, Александр Островский, Александр Сухово-Кобилин, Козма Прутков каби ёзувчи, сатирик ва драматурглар кириб келди.
-
Василий Жуковский -
Александр Грибоэдов -
-
Фёдор Тютчев -
Александр Герцен -
Михаил Лермонтов -
Александр Сухово-Кобилин -
А.К. Толстой -
-
Афанасй Фет -
Николай Некрасов -
Фёдор Достоевский -
Александр Островский -
Николай Лесков -
Антон Чехов -
Николай Гогол -
Лев Толстой -
Михаил Салтиков-Шедрин
_detail.jpg)
ХХ аср
Кумуш аср
ХХ аср бошлари рус шеъриятининг кумуш даври деб ҳисобланади. Ўша даврнинг таниқли шоирлари Александр Блок, Сергей Есенин, Валерий Брюсов, Константин Балмонт, Михаил Кузмин, Игор Северянин, Саша Чорний, Николай Гумилёв, Максимилиан Волошин, Иннокентй Анненский, Зинаида Гиппилар ҳисобланади. Кўпинча „Кумуш аср“ шоирларлари сифатида Анна Ахматова, Марина Цветаэва, Осип Манделстам ва Борис Пастернаклар эътироф этилади .
Кумуш аср ХИХ аср рус адабиёти анъанасининг ривожланиши деб ҳисобланса-да, баъзи авангард шоирлар уни ағдариб ташлашга ҳаракат қилишди (Велимир Хлебников, Давид Бурлюк, Алексей Кручених ва Владимир Маяковский).
Кумуш аср асосан шеърияти билан машҳур бўлса-да, бу давр Александр Куприн, Нобел мукофоти совриндори Иван Бунин, Леонид Андреев, Федор Сологуб, Алексей Ремизов, Евгений Замятин, Александр Беляэв, Димитрий Мережковский ва Андрей Белй каби биринчи даражали роман ва қисса ёзувчиларни ҳам яратди. Гарчи уларнинг кўпчилиги шеърият ва насрда ижод қилган бўлсалар ҳам.
-
Александр Куприн -
Зинаида Гиппиус -
Леонид Андреэв -
Фёдор Сологуб -
Валерий Брюсов -
Александр Блок -
Марина Светаэва -
Сергей Есенин -
Велемир Хлебников
Ленин даври
1917-йилги Октябр инқилобидан кейинги совет тузумининг дастлабки йилларида авангард адабиёт гуруҳлари кўпайди. Энг муҳимларидан бири Обериу ҳаракати (1928—1930-йиллар), унга энг машҳур рус абсурдисти Даниил Хармс (1905-1942), Константин Вагинов (1899-1934), Александр Введенский (1904-1941) ва Николай Заболоцкий (1903- 1958) киритилган. Тил билан тажриба ўтказган бошқа машҳур муаллифлар қаторига романчилар Юрий Олеша (1899-1960), Андрей Платонов (1899-1951) ва Борис Пилняк (1894-1938) ва қисқа ҳикоялар ёзувчилари Исаак Бабел (1894-1940) ва Михаил Зошченко (1894- 1958) киради. Рус расмиятчилиги номи билан ҳам танилган ОПОЖАЗ адабиёцҳунослар гуруҳи 1916-йилда рус футуризми билан чамбарчас боғлиқ ҳолда ташкил этилган. Унинг икки аъзоси ҳам таъсирли адабий асарлар яратган, яъни Виктор Шкловский (1893-1984)нинг ко5плаб китоблари ("Сентиментал саёҳат" ва „Ҳайвонот боғи“ ёки „Севги ҳақида бўлмаган мактублар“) жанрга зид бўлиб, улар ҳикоянинг роман аралашмасини тақдим этади. Юрий Тйнянов (1893-1943) автобиография, эстетик, ижтимоий шарҳлар ва Россия адабиёти тарихи ҳақидаги билимларидан фойдаланган ҳолда, асосан Пушкин давридаги тарихий романлар тўпламини яратган.
Болшевиклар ҳукмронлиги ўрнатилгач, Маяковский янги воқелик фактларини изоҳлаш устида ишлади. Унинг „Инқилоб қасидаси“, „Сўл марш“ (иккаласи 1918) каби асарлари шеъриятга янгилик киритди. Маяковский „Чап марш“ асарида рус инқилоби душманларига қарши курашга чақиради. 150 000 000 (1921) шеърида инқилобда омманинг етакчи роли муҳокама қилинади."Владимир Илич Ленин" (1924) шеърида Маяковский Россия инқилоби раҳбарининг ҳаёти ва фаолиятига назар ташлаб, уларни кенг тарихий фонда тасвирлайди. Маяковский социалистик жамият ҳақида „инсоният баҳори“ деб ёзади. Сиёсат катта рол ўйнаган янги шеърият турини яратишда Маяковский муҳим рол ўйнади[10].
Сталин даври
30-йилларда Россияда социалистик реализм устунлик қилди. Муаллифнинг сиёсий мафкурадан мустақил равишда ёзиш ҳуқуқини таъкидлаган „Ака-ука Серапион“лар (1921) каби ёзувчилар ҳокимият томонидан ўз қарашларини рад этишга ва социалистик реалистик тамойилларни қабул қилишга мажбур бўлди. 1930-йилларнинг баъзи ёзувчилари Осип Манделстам, Данил Хармс, „Обериу“ раҳбари, Леонид Добичин (1894-1936), Михаил Булгаков (1891-1940), "Оқ гвардия" (1923) ва "Уста ва Маргарита" (1928-1941) муаллифлари ва Андрей Платонов, " Чевенгур „ (1928) ва “Фойдали чуқур" (1930) романлари муаллифи расмий танқидчилар томонидан „формалистлар“ ва мафкуравий душманлар сифатида тақибга учраган ва асарларини ҳам нашр этишга тақиқ бўлган. Бироқ улар асарларини нашр этишда давом этган. 1930-йилларнинг охирига келиб сокреалистик тамойилларга кўника олмаган Исаак Бабел, Борис Пилняк ва бошқа ёзувчилар уйдирма айбловлар билан қатл этилди.
Максим Горкий эса Россияга қайтганидан сўнг, Совет ҳукумати томонидан „социалистик реализм асосчиси“ деб эълон қилинди. Горкийнинг ўзи энг катта муваффақияцизликларидан бири деб ҳисоблаган „Она“ (1906) романи пролетар ёзувчиларни сокреалистик ҳаракатни яратишга илҳомлантирди. Горкий социалистик реализмни „дунёни қайта қураётган одамларнинг реализми“ деб таърифлаган. У ўтмишга „келажак мақсадлари чўққисидан“ қарашини таъкидлаган, гарчи у уни қатъий услуб сифатида белгиламаган бўлса ҳам. Синявскийнинг социалистик жамиятда янги одамнинг ривожланишига ёрдам бериш учун битта мақсадда ёзади („Социалистик реализм тўғрисида“ иншо). Горкий сокреалист ёзувчиларни бирлаштиришга қаратилган давлат ташкилоти — Ёзувчилар уюшмасини яратиш ташаббускори бўлган[11]. Расмий обрўга қарамай, Горкийнинг инқилобдан кейинги асарлари, масалан, "Клим Самгиннинг ҳаёти" (1925-1936) романини сокреалист деб таърифлаб бўлмайди.
Андрей Белй (1880-1934), „Петербург“ (1913-1922) асарининг муаллифи, таниқли модернист ёзувчи ҳам Ёзувчиларушмаси аъзоси бўлган ва қатор мақолалар ёзиб, ғоявий чиқишлар орқали „ҳақиқий“ сокреалист бўлишга ҳаракат қилган. Социалистик реализмни ўрганишни бошлашни режалаштирган. Бироқ, у ўзининг ноёб услуби билан ёзишни давом эттиради[12]. У ҳаёти давомида асарларини мунтазам нашр эттирган бўлса-да, унинг асосий асарлари 1970-йилларнинг охиригача қайта нашр этилмади.
Михаил Шолохов (1905-1984) расмий совет адабиётининг энг муҳим намояндаларидан бири эди. Унинг асосий сокреалистик асари коллективлаштиришни улуғлаган „Бокира тупроқ кўтарилган“ (1935) романидир. Бироқ, унинг энг машҳур ва энг муҳим адабий ютуғи Дон казакларининг Биринчи жаҳон уруши, Россия инқилоби ва фуқаролар уруши давридаги ҳаётини реал тасвирлайдиган эпик романдир[13].
Николай Островскийнинг "Пўлат қандай қилиб қўзғалди „ (1932-1934) романи адабий сокреализмнинг энг машҳур асарларидан бири бўлиб, дунёнинг кўплаб тилларида ўн миллионлаб нусхаларда чоп этилган. Хитойда китобнинг турли версиялари 10 миллиондан ортиқ нусхада сотилган[14]. Россияда китобнинг 35 миллиондан ортиқ нусхаси муомалада[15].
Унинг болалиги оғир меҳнат остида ўтган. 1919-йил июл ойида комсомол аъзоси бўлган ва Қизил Армия сафига ихтиёрий равишда қўшилган.
Александр Фадеев (1901-1956) ҳам таниқли социалистик реализм ёзувчиси[15]. Унинг “Йўлдан чиқиши" (1927) романи 1917—1922-йиллардаги Россия инқилоби ва фуқаролар уруши даврида Россиянинг узоқ шарқидаги партизан кураши ҳақида ҳикоя қилади. Фадеев ушбу романнинг мавзусини оммани сезиларли даражада ўзгартирадиган инқилоблардан бири деб таърифлаган[16].
Муҳожир ёзувчилар
Шу билан бирга, муҳожир ёзувчилар, масалан, шоирлар Владислав Ходасевич (1886-1939), Георгий Иванов (1894-1958) ва Вячеслав Иванов (1866-1949);Александр Куприн, Алексей Ремизов, Айн Ренд, Дмитрий Мережковский, М. Агеев (1898-1973), Марк Алданов (1880-1957), Гайто Газданов (1903-1971) ва Владимир Набоков (1779-1899) каби романчилар; ва қисқа ҳикоя Нобел мукофоти совриндори ёзувчи Иван Бунин (1870-1953) қувғинда ҳам ёзишни давом эттирди. Муҳожирлик пайтида Бунин ўзининг энг муҳим асарларини, масалан, "Арсениэвнинг ҳаёти" (1927-1939) ва "Қоронғу хиёбонлар" (1937-1944) қиссаларини ёзди. Бунин инқилобдан олдинги Россия ҳақида ёзган бўлса, муҳожирлар ҳаёти Набоковнинг „Марям“ (1926) ва „Совға“ (1938), Газдановнинг "Клер билан бир оқшом „ (1929) ва “Александр Вулф хаёлоти" (1948) ва Георгий Ивановнинг „Атомнинг парчаланиши“ (1938) романларида тасвирланган.
Совет даври
Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан кейин Нобел мукофоти совриндори Борис Пастернак (1890-1960) „Доктор Живаго“ (1945-1955) романини ёзди. Романнинг Италияда нашр этилиши эса жанжалга сабаб бўлди. Чунки Совет ҳукумати Пастернакни 1958-йилги Нобел мукофотидан воз кечишга мажбур қилди ва ички муҳожир ва фашистик бешинчи колонналист сифатида қоралади. Пастернак Ёзувчилар уюшмасидан чиқариб юборилди.
Хрушчевнинг эриши (1954-1964) адабиётга янги шамол олиб келди. Шеърият оммавий-маданий ҳодисага айланди. Белла Ахмадулина (1937-2010), Роберт Рождественский (1932-1994), Андрей Вознесенский (1933-2010) ва Евгений Евтушенко (1933-2017) ўз шеърлари билан катта майдонга чиқди ва эътироф қозонди.
Баъзи ёзувчилар совет мафкурасига қарши чиқишга жур’ат этган. Масалан, қисқа ҳикоялар ёзувчиси Варлам Шаламов (1907-1982) ва Гулаг лагерларидаги ҳаёт ҳақида ёзган, Нобел мукофоти лауреати Александр Солженицин (1918-2008) ёки Василий Гроссман (1905-1964). Бу ёзувчилар "диссидентлар " деб ном олган. Улар 1960-йилларгача ўзларининг асосий асарларини нашр эта олмадилар.
Аммо „эриш“узоқ давом этмади. 1970-йилларда энг кўзга кўринган муаллифларнинг баъзилари нафақат нашр этишлари тақиқланган, балки антисовет кайфияти ёки паразитизм учун ҳам жиноий жавобгарликка тортилган. Солженицин мамлакатдан чиқариб юборилди. Бошқалар, масалан, Нобел мукофоти совриндори шоир Жозеф Бродский (1940-1996); романчилар Василий Аксёнов (1932-2009), Эдуард Лимонов (1943-2020), Андрей Синявский (1925-1997), Андрей Битов (1937-2018), Саша Соколов (1943-) ва Владимир Воинович (1932-2018); ва қисса ёзувчиси Сергей Довлатов (1941-1990) ғарбга кўчиб кетишга мажбур бўлишган. Олег Григорев (1943-1992) ва Венедикт Ерофеев (1938-1990) эса алкоголизмга „кўчиб кетган“. Юрий Домбровский (1909-197) „Фойдасиз билимлар факултети“ (1975) романини нашр этганидан кўп ўтмай ўлдирилган. Уларнинг китоблари 1980-йилларнинг қайта қуриш давригача расман нашр этилмаган. Аммо, мухлислар уларни „самиздат“ (ўз-ўзини нашр этиш) деб номланган усулда қўлда қайта чоп этишда давом этишган.
-
-
-
-
Андрей Белй -
-
-
Осип Манделстам -
Эвгений Замятин -
-
-
Варлам Шаламов -
-
Жозеф Бродский
.jpg)
Оммабоп совет жанрлари
Совет Иттифоқида болалар адабиёти ўзининг тарбиявий роли туфайли асосий жанр ҳисобланган. Илк совет давридаги болалар китобларининг катта қисми шеърлар эди. Корней Чуковский (1882-1969), Самуил Маршак (1887-1964) ва Агния Барто (1906-1981) энг кўп ўқилган шоирлар қаторига кирган. Маяковский ва Сергей Михалков (1913-2009) каби „катталар“ шоирлари ҳам жанрга ҳисса қўшган. Илк совет болалар насрининг баъзилари замонавий Россияда номаълум бўлган хорижий эртакларнинг мослашувидан иборат эди. А.Н. Толстой (1882-1945) Карло Коллодининг „Пиноккио“ асарининг енгил ва қисқартирилган „Буратино“ вариантини ёзган. Александр Волков (1891-1977) Л.Франк Баумнинг 1939-йилда "Зумрад шаҳар сеҳргари" номи билан нашр этилган "Ажойиб Оз сеҳргари" асарининг таржимаси билан совет болаларини фантастика билан таништирди.
Эртаклар нисбатан мафкуравий тазйиқдан холи бўлган бўлса, Сталин давридаги реалистик болалар насрида юксак ғоявий хусусиятга эга бўлиб, болаларни ватанпарвар, коммунист қилиб тарбиялаш мақсади кўзланган. Бу йўналишда таниқли ёзувчи Аркадий Гайдар (1904-1941), унинг Темур ҳақидаги ҳикоялари ва песаларида кексаларга ёрдам берадиган ва безориларга қарши турадиган ёш кашшоф кўнгиллилар жамоасини тасвирлайди. Хрушчов (1953—1964-йилларда Совет Иттифоқи Коммунистик партияси Марказий Қўмитасининг Биринчи котиби) ва Брежнев (1966—1982-йилларда ҳокимият тепасида бўлган) даврида босим енгиллашди. Эдуард Успенский, Юрий Энтин, Виктор Драгунскийнинг ўрта ва охирги совет болалар китобларида тарғибот белгилари йўқ. 1970-йилларда ушбу китобларнинг аксарияти, шунингдек, хорижий болалар ёзувчиларининг ҳикоялари анимацияга мослаштирилган.
Илмий инқилоб, саноатлаштириш ва мамлакатнинг космик кашшофлигидан илҳомланган совет илмий фантастикаси сензура рухсат берган чегараларда бўлса ҳам, гуллаб-яшнади. Александр Беляэв, Григорий Адамов, Владимир Обручев, Алексей Николаэвич Толстой каби илмий фантастика муаллифлари қаттиқ илмий фантастикага содиқ қолишган. Улар Х.Г. Уэллс ва Жюл Вернни намуна сифатида кўришган. Ушбу тенденциянинг иккита муҳим истисноси: "Биз „ дистопик романи муаллифи Евгений Замятин ва “Итюрак", "Ўлимга учраган тухумлар" асарлари муаллифи Михаил Булгаков илмий фантастикаларида коммунистик мафкура ва ҳақиқий амалиётни киноя қилишда фойдаланган. Келажакнинг диссидент ёзувчилари сингари, Замятин ва Булгаков ҳам Совет Иттифоқидаги сензура туфайли китобларини нашр этишда жиддий муаммоларга дуч келишади.
1950-йилларда Хрушчев „эриши“ бошланганидан сўнг совет илмий фантастикаси ўзига хос услубни шакллантира бошлади. Фалсафа, этика, утопик ва дистопик ғоялар унинг асосига айланди ва ижтимоий фанлар энг машҳур субжанр бўлди[17].
Ернинг келажагига утопик коммунистик жамиятнинг қараши маъқул бўлган ягона нуқтаи назар бўлса-да, жанр эркинлиги ҳали ҳам эркин фикр билдириш учун тайёр эмас эди. Ака-ука Аркадий ва Борис Стругацкий ва Кир Булйчевнинг китоблари ижтимоий муаммоларни эслатиб туради ва кўпинча замонавий совет жамиятининг сатирасини ўз ичига олади. Иван Ефремов, аксинча, ўзининг тарихий романларида келажак ва Қадимги Юнонистон ҳақидаги утопик қарашлари билан машҳур бўлди. Шунингдек, Стругацкийлар Совет давридаги биринчи илмий фантазия — „Душанба шанба куни бошланади“ трилогиясини яратди. Бошқа таниқли фантаст ёзувчилар орасида Владимир Савченко, Георгий Гуревич, Александр Казанцев, Георгий Мартйнов, Еремей Парновлар ҳам бор эди.
Илмий-фантастик ва болалар китобларининг ўзига хос тармоғи Совет даврининг ўрталарида пайдо бўлди. Болалар илмий фантастикаси болаларни ўйин-кулги билан ўқитиш учун мўлжалланган эди. Бу жанрнинг юлдузи Булйчов эди. У катталар китоблари билан бир қаторда келажакдаги ўсмир қиз Алиса Селезнева ҳақида болалар учун космик саргузаштлар сериясини яратди. Бошқалар орасида Николай Носовнинг „Митти Незнайка“ ҳақидаги китоблари, электрон робот бола ҳақида ёзган Эвгений Велтистов, Виталий Мелентев, Владислав Крапивин, Виталий Губарев кабилар бор.
Детиктив жанр ҳам анча машҳур жанр эди. Ака-ука Аркадий ва Георгий Вайнерларнинг детективлари ва Юлиан Семёновнинг жосуслик романлари энг кўп сотилган[18]. Уларнинг кўплари 1970 ва 1980-йилларда кино ёки телевидениэга мослаштирилган.
Қишлоқ насри — қишлоқ ҳаётининг носталгияли таърифларини етказувчи жанр. Валентин Распутиннинг 1976-йилда чоп этилган „Матёра билан видолашув“ романи ГЕС қуриш учун вайронага айланган қишлоқ тасвирланган[19].
Илк совет давридаги тарихий фантастика бадиийлаштирилган ёки йўқ бўлган хотираларнинг катта қисмини ўз ичига олган. Валентин Катаев ва Лев Кассил чор Россиясидаги болалар ҳаёти ҳақида ярим автобиографик китоблар ёзган. Владимир Гиляровский „Москва ва москваликлар“да инқилобдан олдинги Москва ҳаёти ҳақида ёзган. Шунингдек, ёзувчиларнинг ўз тажрибалари давомида Лев Толстойнинг „Уруш ва тинчлик“ романига ўхшаш инқилоб ҳақида эпик роман ёзишга уринишлар бўлган. Алексей Толстойнинг „Хождениэ по мукам“ (1920-1941) ва Михаил Шолоховнинг „Тинч оқар Дон“ (1928-1940) романларида Россия инқилоб бошланишидан фуқаролар уруши охиригача тасвирланган. „Хождениэ по мукам“ социалистик ғоялар ғалабасини намойиш этади, „Тинч оқар Дон“ эса реалистик ва шафқациз образни беради. Максим Горкий ва Андрей Белийнинг „Клим Самгин ҳаёти“ (1925-1936)[20] ва Москва (1926-1931) экспериментал романларида рус зиёлиларининг инқилобий ҳаракат билан алоқаси ёритилган. Михаил Булгаков фуқаролар уруши ҳақида трилогия ёзиш ҳақида ўйлади. Лекин фақат биринчи қисм — "Оқ гвардия" (1923)ни ёзди. Совет тарихий фантастикасида Иккинчи жаҳон уруши романлари ва лейтенант насри вакиллари (масалан, Васил Биков), Василий Гроссман, Константин Симонов, Борис Василев, Виктор Астафев, Борис Полевой каби муаллифларнинг қисқа ҳикоялари устунлик қилди. муаллифларнинг ўз уруш тажрибасига асосланган. Василий Ян ва Константин Бадйгин ўзларининг ўрта асрлар Русига оид романлари билан, Юрий Тйнянов эса Россия империяси ҳақида ёзганлари билан машҳур. Валентин Пикул турли даврлар ва мамлакатлар ҳақида Александр Дюмадан илҳомланган услубда ёзган. 1970-йилларда нисбатан мустақил қишлоқ насри пайдо бўлди, унинг энг кўзга кўринган вакиллари Виктор Астафев ва Валентин Распутин эди.
Оккултизмга бағишланган ҳар қандай фантастика, қўрқув, катталарга қаратилган фантазия ёки сеҳрли реализм Совет Россиясида яхши қабул қилинмаган эди. 1980-йилларга қадар бу жанрларда жуда кам китоблар ёзилган ва жуда оз қисми нашр этилган. Шунга қарамай, аввалги китоблар, масалан, Гоголнинг китоблари тақиқланмаган эди. Ноёб истиснолардан Булгаковнинг „Уста ва Маргарита“ (муаллифнинг ҳаёти давомида нашр этилмаган) ва Стругацкийнинг „Душанба шанба куни бошланади“ романлари замонавий совет воқелигига уни киноя қилиш учун сеҳрли ва мистик образларни киритди. Яна бир совет ёзувчиси Александр Грин ҳам реал, ҳам фантастик, романтик асарлар ёзган.
-
-
-
Александр Белаев -
Иля Илф ва Евгений Петров -
Олга Бергголз -
Борис Стругацкий
Посцовет даври
ХХ асрнинг охири рус адабиёти учун нисбатан оғир давр бўлди. Сензура олиб ташланган ва ёзувчилар энди ўз фикрларини эркин ифода эта олишган бўлса-да, 1990-йиллардаги сиёсий ва иқтисодий тартибсизлик китоб бозори ва адабиётга жиддий таъсир кўрсатди. Китоб матбаа саноати инқирозга учради. Босма китоблар сони совет даврига нисбатан бир неча баравар камайди. Бунинг қайта тикланиши учун тахминан ўн йил керак бўлди.
Бу даврнинг энг кўп муҳокама қилинган муаллифлари орасида биринчи ҳикоялари, кейинчалик романлари билан машҳур бўлган Виктор Пелевин, романчи ва драматург Владимир Сорокин ва шоир Дмитрий Пригов бор эди. Рус адабиётидаги нисбатан янги тенденция шундан иборатки, аёл ёзувчилари Татяна Толстая ёки Людмила Петрушевская, романчилар Людмила Улицкая ва Дина Рубина кабилар машҳурликка эришдилар. Классик рус романининг анъанаси Михаил Шишкин ва Василий Аксёнов каби муаллифлар билан давом этмоқда.
Детектив ҳикоялар ва триллерлар янги рус адабиётининг жуда муваффақиятли жанри эканлигини исботлади. 1990-йилларда Александра Маринина, Полина Дашкова ва Даря Донцованинг серияли детектив романлари миллионлаб нусхаларда нашр этилди. Кейинги ўн йилликда янада мураккаб машҳур фантастика асар ёзган Борис Акунин, масалан, ХИХ аср слеуити Эраст Фандорин ҳақидаги романлар бутун мамлакат бўйлаб катта қизиқиш билан ўқилди.
Илмий фантастика фантазиядан кейин иккинчи ўринда турса ҳам яхши сотилган. Бу рус китобхонлари учун нисбатан янги эди. Ушбу жанрлар 1990-йилларнинг охирида Сергей Лукяненко, Ник Перумов, Мария Семенова, Вера Камша, Алексей Пехов, Антон Вилгоцкий ва Вадим Панов каби муаллифлар билан гуллаб-яшнади. Замонавий рус илмий фантастика ва фантазиясининг ажойиб намуналари Украинада, айниқса Харковда[21] Ҳ.Л. Олдиэ, Александр Зорич, Юрий Никитин ва Андрей Валентиновлар яшайдиган шаҳарларда ёзилган. Киэвдан эса Марина, Сергей Дяченко ва Владимир Ареневларни айтишимиз мумкин. Рус даҳшатли адабиётига украиналиклар Андрей Дашков ва Александр Варго катта ҳисса қўшган.
Ўша давр рус шеърияти бир қанча авангард буюкларни яратди. Лианосово шоирлар гуруҳи аъзолари, хусусан Генрих Сапгир, Игор Холин ва Всеволод Некрасов илгари совет даврий нашрларида нашр этишдан тийилишни афзал кўрадилар. Айниқса, Москвада бир мунча машхурликка эришган яна бир моҳир экспериментал шоир Геннадий Айги ҳам шу йўлни танлади.
Бошқа шеърий йўналишларга эргашган шоирлар ҳам машҳур эди. Масалан, Поэзия клубидан Владимир Аристов ва Иван Жданов, Константин Кедров ва Элена Кацуба. Уларнинг барчаси мета-метафора деб атаган мураккаб метафоралардан фойдаланганлар. Санк-Петербургда нафақат машҳур Иосиф Бродский, балки Виктор Кривулин, Сергей Стратановский ва Элена Шварцни ҳам ўз ичига олган .Янги Ленинград шеърият мактаби аъзолари Совет даврида яширин, кейинчалик эса асосий шеъриятда кўзга кўринган эди.
Баъзи бошқа шоирлар, масалан Сергей Гандлевский ва Дмитрий Воденников ретро услубида ёзиш орқали машҳурликка эришдилар. Бу янги ёзилган рус шеъриятининг ХИХ асрда ривожланган нақш ва шаклларга онгли равишда тақлид қилиш қобилиятига айланишини акс эттирди.
-
Людмила Улицкая -
Эдуард Лимонов -
Владимир Сорокин -
Борис Акунин -
Сергей Лукяненко
ХХИ аср
ХХИ асрда рус муаллифларининг янги авлоди ХХ аср охиридаги постмодернист рус насридан жуда фарқ қилди. Бу эса танқидчиларни „янги реализм“ ҳақида гапиришга ундайди. Совет Иттифоқи қулаганидан кейин ўсиб улғайган „янги реалистлар“ ҳаёт ҳақида ёзадилар. Аммо аввалгиларининг мистик ва сюрреалистик элементларидан фойдаланмасдан.
„Янги реалистлар“ — бу журналистикада, ижтимоий-сиёсий ёзувларда ва оммавий ахборот воситаларида ваъз қилиш учун жой бор деб ҳисоблайдиган ёзувчилар.
Етакчи „янги реалистлар“ қаторига Иля Стогофф, Захар Прилепин, Александр Карасёв, Аркадий Бабченко, Владимир Лорченков ва Александр Снегирёв киради[22].
-
Михаил Шишкин -
Захар Прилепин -
Александр Карасёв -
Дмитрий Глуховский
Ташқи таъсирлар
Британия романтик шеърият
Шотландия шоири Роберт Бернс Россияда „халқ шоири“га айланди. Императорлик даврида рус аристократияси билан деҳқонлар ўртасида алоқа шунчалик суст бўлганки, рус тилига таржима қилинган Бернс оддий рус халқи учун тимсолга айланган. 1924-йилда Самуил Маршак томонидан бошланган Бернснинг янги таржимаси 600 000 нусхада сотилиб, машҳурлик чўққисига чиқди[23][24].
Лорд Байрон Олтин даврнинг деярли барча рус шоирларига, жумладан Пушкин, Вяземский, Жуковский, Батюшков, Баратинский, Делвиг ва айниқса Лермонтовга катта таъсир кўрсатган[25].
Франсуз адабиёти
Виктор Гюго ва Оноре де Балзак каби ёзувчилар катта таъсирга эга эдилар[26]. Шунингдек, Жюл Верн рус илмий фантастика ёзувчиларининг бир неча авлодларини илҳомлантирган десак адашмаймиз.
Чет элда
Рус адабиётини фақат руслар яратмаган. Совет даврида машҳур беларус ёзувчилар Васил Бикат, қирғиз адиби Чингиз Айтматов, бундан ташқари Фозил Искандарларининг бир қанча китобларини рус тилида ёзишган. Рус тилида ёзадиган баъзи таниқли ёзувчилар Украинада (Андрей Курков, ҲЛ Олдиэ, Марйна ва Сергей Дяченко) ёки Болтиқбўйи мамлакатларида (Гаррос ва Эвдокимов, Макс Фреи) туғилган.
Аксарият украиналик фантазия ва илмий фантастика муаллифлари рус тилида ёзишади[27]. Бу уларга анча кенгроқ аудиторияга кириш имконини беради ва одатда ўз китобларини Эксмо, Азбука ва АСТ каби рус нашриётлари орқали нашр этадилар.
Бир қатор таниқли рус ёзувчилари Михаил Шишкин, Рубен Галлего, Юлия Киссина, Светлана Мартйнчик ва Дина Рубина, шоирлар Алексей Цветков ва Бахит Кенжеэвлар СССРда туғилган бўлсалар ҳам, Ғарбий Европа, Шимолий Америка ёки Исроилда яшаб ижод қилишган[28].
Рус адабиётидаги асосий мавзулар
Асосан азоб-уқубатлар, инсоннинг ўзини англашга бўлган уринишлари, иқрорлар рус адабиётининг етакчи мавзуларидан десак, адашмаган бўламиз. Хусусан, Фёдор Достоевский „Жиноят ва жазо“ асарида азоб-уқубатларни ўргангани билан ажралиб туради. Христианлик ва христиан символизми ҳам муҳим мавзулар бири. Бу Достоевский, Толстой ва Чеховлар ижодида кўзга ташланади.
Рус адабиётининг Нобел мукофоти совриндорлари
- Иван Бунин (1933)
- Борис Пастернак (1958)
- Михаил Шолохов (1965)
- Александр Солженицин (1970)
- Жозеф Бродский (1987)
- Светлана Алексиэвич (2015)
Манбалар
- ↑ Мосcоw Интернатионал Боок Фаир (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-04-25 санасида архивланган). Аcадемиа-россиcа.орг. Ретриэвед он 2012-06-17.
- ↑ Ривкин-Фиш, Мичеле Р.. Дилеммас оф Диверситй Афтер тҳе Cолд Wар: Аналйсес оф "Cултурал Дифференcе" бй У.С. анд Руссиа-Басед Счоларс. Wоодроw Wилсон Cентер, 2010.
"Wҳен масс иллитераcй wас финаллй лиқуидатед ин тҳе фирст ҳалф оф тҳе тwентиэтҳ cентурй, тҳе проуд селф-имаге оф Руссианс ас „тҳе мост реадинг натион ин тҳе wорлд“ эмергед — wҳере реадинг меант, анд стилл меанс фор манй, тҳе реадинг оф литературе". - ↑ Летописи: Литературе оф Олд Рус'. Биограпҳиcал анд Библиограпҳиcал Диcтионарй. эд. бй Олег Творогов. Мосcоw: Просвесчение („Энлигҳтенмент“), 1996. (русча: Летописи // Литература Древней Руси. Биобиблиографический словарь / под ред. О.В. Творогова. – М.: Просвещение, 1996.)
- ↑ Террас, пп. 221-223
- ↑ Террас, пп. 474-477
- ↑ Ланг, Д.М. „Боилеау анд Сумароков: Тҳе Манифесто оф Руссиан Cлассиcисм.“ Тҳе Модерн Лангуаге Ревиэw, Вол. 43, Но. 4, 1948, п. 502
- ↑ Ланг, Д.М. „Боилеау анд Сумароков: Тҳе Манифесто оф Руссиан Cлассиcисм.“ Тҳе Модерн Лангуаге Ревиэw, Вол. 43, Но. 4, 1948, п. 500
- ↑ Террас, пп. 365-366
- ↑ Оффорд, Дерек (2005). „Денис Фонвизин анд тҳе Cонcепт оф Нобилитй: Ан Эигҳтеэнтҳ-cентурй Руссиан Эчо оф а Wестерн Дебате“. Эуропеан Ҳисторй Қуартерлй. 35-жилд, № 1. 10-бет. дои:10.1177/0265691405049200.
- ↑ Совиэт литературе: проблемс анд пеопле К. Зелинскй, Прогресс Публишерс. Мосcоw. 1970. п. 167
- ↑ А. Овчаренко. Соcиалист реалисм анд тҳе модерн литерарй проcесс. Прогресс Публишерс. Мосcоw. 1978. п. 120
- ↑ „Андрей Белй | Руссиан поэт | Британниcа“.
- ↑ CАУГҲТ ИН ТҲЕ CУРРЕНТС ОФ ҲИСТОРЙ — Тҳе Wашингтон Пост, 1997
- ↑ „Десигн Темплате“ (2012-йил 30-июл). 2012-йил 30-июлда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 15,0 15,1 „Подводя итоги ХХ столетия: книгоиздание. Бестселлер – детище рекламы“. cомпуарт.ру.
- ↑ „Фадеев Александр Александрович“. Ҳроно.инфо. Қаралди: 2017-йил 16-декабр.
- ↑ „Сcиэнcе фиcтион – литературе анд перформанcе“. Британниcа.cом. Қаралди: 2017-йил 16-декабр.
- ↑ Софя Кҳаги: Борис Акунин анд Ретро Моде ин Cонтемпорарй Руссиан Cултуре, Торонто Славиc Қуартерлй
- ↑ "Просе поэм". Мерриам-Wебстер. ҳттп://www.мерриам-wебстер.cом/диcтионарй/просе%20поэм. Қаралди: 2012-05-27.
- ↑ Тҳе Руссиан Револутионарй Новел: Тургенев Пастернак — Ричард Фреэборн — Гоогле Боокс
- ↑ „Кҳарков Украине“. Украинетравел.cом. 2023-йил 29-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 27-август.
- ↑ Евгени Попов. „Wҳо cан фоллоw Гогол'с фооцтепс“. Матеc.ру (2009-йил 21-апрел). 2013-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 27-август.
- ↑ Cлассиcал Мусиc он CД, САCД, ДВД анд Блу-рай : Руссиан Сеттингс оф Роберт Бурнс. Эуропадисc (2009-01-26). Ретриэвед он 2012-06-17.
- ↑ Петер Ҳенрй. „Суре wай оф геттинг Бурнс алл wронг“. 2004-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 10-июн.. стандреwс.cом
- ↑ Розанов. Байронизм // Словар литературних терминов. Т. 1. — 1925 (текст). Феб-wеб.ру. Ретриэвед он 2012-06-17.
- ↑ Стоне, Жонатҳан. Ҳисториcал Диcтионарй оф Руссиан Литературе. Роwман & Литтлефиэлд, 2013 — 53-бет. ИСБН 9780810871823.
- ↑ Олдиэ, Ҳ.Л.. {{{титле}}} (ру). Мосcоw: Эксмо, 2005. ИСБН 5-699-09313-3. „Украиноязычная фантастика переживает сейчас не лучшие дни. ... Если же говорить о фантастике, написанной гражданами Украины в целом, независимо от языка (в основном, естественно, на русском), – то здесь картина куда более радужная. В Украине сейчас работают более тридцати активно издающихся писателей-фантастов, у кого регулярно выходят книги (в основном, в России), кто пользуется заслуженной любовью читателей; многие из них являются лауреатами ряда престижных литературных премий, в том числе и международных.
Спеcулативе фиcтион ин Украиниан ис ливинг тҳроугҳ а ҳард тиме тодай ... Спеакинг оф фиcтион wриттен бй Украиниан cитизенс, регардлесс оф лангуаге (примарилй Руссиан, оф cоурсе), тҳере'с а бригҳтер пиcтуре. Море тҳан 30 фантасй анд сcиэнcе фиcтион wритерс аре аcтиве ҳере, тҳеир боокс аре регуларлй публишед (ин Руссиа, мостлй), тҳей энжой тҳе реадерс' лове тҳей десерве; манй аре реcипиэнц оф престигиоус литерарй аwардс, инcлудинг интернатионал.“ - ↑ Кацман, Роман. Носталгиа фор а Фореигн Ланд: Студиэс ин Руссиан-Лангуаге Литературе ин Исраэл. Бостон: Аcадемиc Студиэс Пресс, 2016. ИСБН 978-1618115287.