Rus falsafasi

Фалсафа нафақат инсоннинг соф ақлий фаолияти ҳаёти, балки кичик бир гуруҳ мутахассисларнинг натижаси эмас, у миллий маънавий тажриба ифодаси, унинг интеллектуал салоҳияти ифодаси бўлиб, улар турли маданиятлар ижодида ўз ифодасини топади. У фалсафий ва тарихий билимларнинг синтези бўлиб, тарихий далил ва ҳодисаларни тасвирлашни эмас, балки унинг ички маъносини очиб беришни мақсад қилади.

Рус фалсафасининг асосий ғояси Россиянинг инсон тақдири ва умуман ҳаётидаги алоҳида ўрни ва ролини асослаш ва излаш эди. Ва бу рус фалсафасини тушуниш учун муҳимдир, чунки у ўзининг тарихий ривожланишининг ўзига хослиги туфайли ўзига хос хусусиятлари билан ажралиб туради.

Рус фалсафасининг шаклланишининг дастлабки даври ХИ-ХВИИ асрлар бўлиб, у пайдо бўлган пайтдан бошлаб жаҳон фалсафаси билан боғлиқлиги билан ажралиб туради, лекин унинг долзарблигини ҳам инкор этиб бўлмайди. Бу Киев Русида пайдо бўлади ва 988-йилда Россиянинг сувга чўмиши билан бошланган христианлаштириш жараёни билан боғлиқ. Ўзининг ташқи кўринишида, бир томондан, у славян қироллик култининг дунёқарашининг бир қатор белгилари ва тасвирларини қабул қилди, бошқа томондан, христианликни қабул қилиш натижасида Византия билан алоқа ўрнатди ва шу билан кўплаб ғояларни ўзлаштирди, антик фалсафа Дан. Бундан ташқари, Византия билан алоқалар Россияда Шарқий христиан фалсафаси тушунчаларини тасдиқлашга ёрдам беради. Шундай қилиб, рус фалсафаси фалсафий тафаккур ривожланишининг асосий йўналишига мувофиқ ривожланиб, христианлашган давлатда бўлса ҳам, қадимги, Византия ва илк болгар дунёқараши ғояларини ўзига сингдирди. Бундан ташқари, рус фалсафаси бошиданоқ ИХ асрда Кирил ва Метюс томонидан шакллантирилган ўзининг ёзма тилидан фойдаланган.

Фалсафий таълим дунёқараш вазифасини ҳам, даҳо функсиясини ҳам бажаради ва Қадимги Руснинг маънавий ҳаёти монастирларда тўпланганлиги сабабли, бу фалсафий таълимнинг табиатига ўз таъсирини ўтказди.

Умуман олганда, фалсафий ва тарихий тафаккур христианлик тамойилига асосланади.

Рус фалсафасининг хусусиятлари

Рус фалсафасининг асосий ғояси Россиянинг инсон тақдири ва умуман ҳаётидаги алоҳида ўрни ва ролини асослаш ва излаш эди. Ва бу рус фалсафасини тушуниш учун муҳимдир, чунки у ўзининг тарихий ривожланишининг ўзига хослиги туфайли ўзига хос хусусиятлари билан ажралиб туради

Қизиқарли рус фалсафий тадқиқотлари ХВИ—ХВИИИ асрлар давомида давом этди ва икки оқимнинг қарама-қаршилиги асосида амалга оширилади. Улардан биринчиси рус тафаккурининг лингвистик табиатига эътибор қаратади ва бу лингвистик табиатни рус маънавий ҳаётининг ўзига хослиги билан боғлайди. Иккинчи тенденция Россияда Европа маданиятининг ривожланишини тан олишга ҳаракат қилди. Ушбу тенденция вакилларининг фикрича, Россия ҳаммадан кейин Европанинг ривожланиш йўлига кирганлиги сабабли, Ғарбдан кўп нарсаларни ўрганиши ва ўтган тарихий йўлни такрорлаши керак.

Бу икки жараённинг аниқ назарий ва ижтимоий-сиёсий маънода шаклланиши ХИХ асрнинг 40-60-йилларида содир бўлди. Биринчисини славянофиллар, иккинчисини ғарбликлар ифодалаган. Шу туфайли рус фалсафий тафаккурида икки йўналиш шаклланди. Бу икки йўналишнинг шаклланишида П.Я.Чаадаэв (1794-1856) катта рол ўйнади. У ўзининг машҳур „Фалсафий мактублари“да ўз фикрларини баён қилган, хабар берди. Чаадаэв католик Ғарбни улуғлаб, уни Россияга ўрнак қилиб кўрсатди, иккинчи томонидан, Россиянинг Ғарбдан фарқи унинг махсус „универсал миссияси“да эканлигини айтди. Шунинг учун у Россияда ҳам славянфилизм, ҳам ғарбийлик асосчисидир.

Ғарбийлик-бу Россиянинг Европа моделига мувофиқ ривожланишига ёрдам берадиган йўналиш. Ушбу йўналиш вакиллари орасида А.И.Герсен, Н.П.Огарев, К.Д.Кавелин, Т.Н.Грановский каби мутафаккирлар бор, улар билан В. Г. Белинский, И. С. Тургеневлар яқин муносабатлар ўрнатдилар. Ғарбликлар Россиянинг „Европа халқи“ ғоясини илгари сурдилар ва ҳимоя қилдилар. Уларнинг фикрича, мамлакат тарихий қисқа даврда иқтисодий ва маданий қолоқликни йўқотиб, Ғарбий Европага йўналишини сақлаб қолган ҳолда Европа ва жаҳон сивилизациясининг тўла ҳуқуқли аъзоси бўлиши керак. Славофил — бу махсус рус фалсафий ва мафкуравий ҳаракати. Славофиллар Россиянинг дунёдаги ягона мессиан ғоясига асос солган. Диний рус фалсафаси шу йўналишдан ривожланди.

Славофил асосчилари: А.С.Хомяков, И.В.Киреэвский, К. С. Аксаков, Ю. Ф. Самаринлар бор эди.

Славянфилларнинг фикрига кўра, „соборчилик“ ни фақат православ „черков ҳимояси“ остида бўлганлар ўзлаштира олади, яъни фақат православ жамоаси аъзолари ва „бегона ва динсизлар“ буни қабул қила олмайдилар

Юқорида айтиб ўтилганидек, славянофилларнинг дастлабки тезиси православликнинг ҳал қилувчи ролини тасдиқлашдир. Уларнинг фикрига кўра, айнан шу нарса рус заминини яратган „рус руҳи“ ни яратади.

Рус диний фалсафаси

Космос ХХ аср бошларида рус маданиятининг жуда муҳим қисми бўлиб, диний фалсафа ва коммунистик мафкура ҳукмронлиги остида фалсафада бир томонлама изоҳланган.

Фалсафанинг вазифалари минимал, уларни ҳал қилиш қобилияти инсонда шу қадар заиф ривожланганки, бугунги кунда фалсафа математика ёки физика каби фанлардан пастроқ даражада. Буни фалсафа тарихида бир-бирига қарама-қарши бўлган фалсафий мактабларнинг кўплиги ҳам кўрсатади. Бугунги кунда турли мактаб ва йўналишлар умумий мақсад-ҳақиқатга эришиш жараёнида ўзаро келишув топишга ҳаракат қилмоқда. Рус диний фалсафасининг ҳам ҳақиқат ҳақидаги ўз тушунчаси ва унга ўз йўли бор эди. Диний фалсафа ХХ аср бошларида ижтимоий-сиёсий фикрнинг асосий йўналишларидан бири эди. Ушбу тенденция вакиллари Николай Бердяэв, Сергей Булгаков, Павел Флоренский ва бошқалар. Мутафаккир номи дунёга машҳур бўлди. ХИХ аср рус фалсафаси анъаналари билан бир қаторда турли тасаввуфий ва пессимистик кайфиятларга тўла ўша анъана уларнинг ижодига катта таъсир кўрсатди.

Рус диний фалсафасида яхлит билимга интилиш ва воқеликни чуқур ҳис қилиш мистик тажрибага бўлган ишонч билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, бу ҳиссий тажрибанинг барча хилма-хиллиги билан бирга борлиқ тузилишига чуқур кириб боришга имкон беради. Рус диний файласуфлари биз учун энг олий қадрият, интеллектуал сезгини очиб берадиган ахлоқий ва эстетик тажрибаларга ишонишдан ташқари, энг аввало, инсонга Худо ва унинг салтанати билан алоқа ўрнатиш имконини берадиган тасаввуфий диний тажрибага ҳам ишонадилар. Рус файласуфларининг фикрича, фалсафанинг асосий вазифаси ҳар хил тажрибалар асосида бутун дунё ҳақида назария яратишдир. Ушбу муаммони ҳал қилишда диний тажриба биз учун энг муҳим тафсилотларни ҳал қилиши мúмкин. Фақат унинг шарофати билан биз дунёқарашимизни тўлиқ тўлдиришимиз ва глобал ҳаётнинг яширин маъносини кашф этишимиз мúмкин.

Юқорида таъкидланганидек, рус фалсафий тафаккурининг асосий хусусиятларидан бири унинг диний йўналиши бўлиб, у Киев Руси даврида бошланган христианлаштириш жараёни билан чамбарчас боғлиқ. Кейинчалик у „Москва учинчи Римдир“ назариясига айланди.

ХИХ аср бошлари ва ХХ асрнинг биринчи ярмидаги рус диний фалсафаси фалсафий тизимларнинг шаклланиши билан боғлиқ эди. Бу давр мутафаккирларига Н.Ф.Федеровти, Б.Н.Чичеринди, М.О.Лосскийга тегишли бўлиши мумкин. Бу давр фалсафасининг характерли хусусиятлари унинг инсонпарварлиги ва диний характеридир. Бу даврнинг яна бир хусусияти — табиатнинг ривожланиши билан боғлиқ бўлган рус механизмининг пайдо бўлиши.

Рус фалсафаси жаҳон маданиятининг ажралмас қисмидир

Рус фалсафаси жаҳон маданиятининг ажралмас қисмидир. Бу унинг ҳам фалсафий билим, ҳам умумий маданий тараққиёт учун аҳамияти. ХИХ-ХХ асрлардаги рус фалсафасининг бу хусусияти рус анъаналари асосида рус ривожланишининг универсаллиги ғоясининг нашр этилиши билан тавсифланади. Рус фалсафасининг яна бир ўзига хос хусусияти шундаки, у рус тилини „рус ғояси“, яъни бутун христиан оламини православлик асосида бирлаштириши керак бўлган Россиянинг алоҳида мессиан ролини эълон қилиш орқали ифода этди.Бошқача қилиб айтганда, рус фалсафаси телтумизм ғоясини унинг ўзига хослиги, диний келиб чиқишининг зарурий шарти сифатида ишлаб чиқди.

Рус файласуфлари асарларида Евросиё ғоялари

Россия Ғарбий ва Шарқий турдаги турли халқларни бирлаштирган улкан ҳудудда жойлашган. Россия тарихининг бошиданоқ унинг қўшнилари катта рол ўйнайди. Шунинг учун ХИ асрнинг биринчи буюк тарихий асари „Йиллар йилномаси“ Россиянинг қўшнилари билан ҳикоясини бошлайди. Шимолда Скандинавия халқлари-Варангияликлар. Юнонлар Россиянинг жанубида Қора денгизнинг шимолий қирғоқларигача жойлашдилар. Айни вақтда бу маҳаллада хазарлар, яъни христианлар, яҳудийлар ва мусулмонлардан иборат алоҳида халқлар гуруҳи жойлашди.

Рус фалсафаси ўз мазмунига кўра универсалдир, у турли мавзуларни ўрганади. Ижтимоий ишнинг хилма-хиллиги ва қарама-қаршилиги ижтимоий ва сиёсий масалаларга қизиқиш уйғотди. Ижтимоий-фалсафий масалалардан ташқари рус фалсафаси ўз мамлакати тақдири билан ҳам шуғулланади. Бу мавзуга қизиқиш ХИХ аср охири ва ХХ аср бошларида Россиядаги ижтимоий вазият туфайли ортди. Евроосиё мактаби вакиллари эмиграциянинг биринчи тўлқинидан бўлган истеъдодли ёзувчилар, файласуфлар, публицистлар, иқтисодчиларнинг бутун бир гуруҳини ўз ичига олади. Улар орасида географ П.Н.Савицкий, файласуф Л.П.Карсавин, филолог Л.П.Карсаван, филолог ва маданияцҳунос Н.С.Трубецкой, тарихчи Г.В.Вернадский, мусиқашунос ва санъацҳунос П.П.Сувчинский, диний файласуфлар публицистлар-Г.В.Флоровский, В.Н.Илйин, танқидчилар ва маданият мутахассислари А.В.Қожевников, Ғарб олими Н.Н.Алекеэв, шарқшунос В.П.Никитин, ёзувчи В.Н.Иванов, иқтисодчи Я.Д.Садовский. Евроосиёлик София ёки Берлинда эмас, инқилобдан олдин Россияда пайдо бўлган. Бу „олти евроосиёлик“ даври эвросиёчиликнинг салафи Г. Вернадский, Л. Карсавин, Н. Бу Трубецкойнинг илмий ишлари билан боғлиқ эди. Кейинги авлод — П. Савицкий, Г. Флоровский кейинчалик эмиграцияга қўшилди. Тарихий вақт доирасида Пушкин ва Иля Муромец образлари русликни ва рус руҳини тенг равишда ифодалаши мумкин. Рус ғояси ХИХ аср адабиёти каби ҳодиса яратиб, дунёни лол қолдирди. Гогол Пушкин ҳақида шундай дейди: "Рус одами ўз тараққиётида. Рус табиати, рус тили, рус характери бор. . . мукаммал соф гўзаллигида намоён бўлади.