Ziyosfera

Rux birikmalari

Синк коррозияга қарши қоплама

Рух тангалари — қотишмалардан ясалган тангалар, асосий компоненти кимёвий элементлар даврий жадвалининг 30-элементи — синк . Қадим замонлардан бери инсоният (ҳеч бўлмаганда милоддан аввалги 1500-йиллар миллоддан аввалги) рухни мис- гуруч билан қотишма таркибий қисми сифатида, шу жумладан тангалар зарб қилиш учун ишлатган, аммо одамлар соф рухдан фақат ХИХ асрдан, уни ишлаб чиқаришнинг саноат усуллари ўзлаштирилгач, пул металли сифатида ишлата бошлаганлар.

Рух ва унинг қотишмаларидан ясалган тангаларнинг катта қисми Биринчи ва Иккинчи жаҳон урушлари даврида чиқарилган, бу эса ҳарбий техника ва қуролларни яратишда фойдаланилган темир, мис ва кумуш танқислиги туфайли юзага келган. Тангаларни, айниқса кичик номиналларни зарб қилиш учун арзон алтернатива — синк таклиф қилинди. Бироқ, синк тангалари тез ва кучли коррозияга учраганлиги сабабли узоқ муддатли муомалага яроқсиз бўлиб чиқди. Кейинчалик, синк кичик номиналдаги тангалар зарб қилинган металл сифатида ўз ўрнини бошқа металлар ва қотишмаларга, асосан темир ва алюминийга берди.

Синк танга металли сифатида бир қатор афзалликларга эга:

  • арзонлиги: 1960-йилда 1 кг рух $ 0,29, соф металлардан фақат темир ва қўрғошин арзонроқ эди[1], 1980-йилда 1 кг рух $0,5-0,6[2], 1998-йилда 0,9-1 доллар[3], 2018-йилда — ўртача 2,7 доллар, темир, қўрғошин ва алюминийдан паст нархда[4] ;
  • ишлаб чиқаришнинг катта ҳажмлари: рух дунёдаги энг кўп ишлатиладиган металл (темир, мис ва алюминийдан кейин) тўртинчи ўринда туради, саноат томонидан ишлаб чиқарилган рухнинг асосий қисми коррозияга қарши қопламалар яратиш учун ишлатилади;
  • мис ва никел каби пул металлари билан солиштирганда табиатда кенгроқ тарқалиши ;
  • бойитилган рудалардаги юқори металл миқдори ва уни ишлаб чиқаришнинг нисбатан соддалиги: консентратни кўмир ёки кокс билан камайтириш ёки электролиз йўли билан;
  • паст эриш нуқтаси (419,6 ° C).

Шу билан бирга, соф синкнинг жиддий камчиликлари ҳам бор, уларнинг асосийси унинг юқори кимёвий фаоллиги: фаоллик қаторида у алюминийдан ташқари барча пул металларининг чап томонида жойлашган, аммо иккинчисидан фарқли ўлароқ, у ҳавода коррозиядан ҳимоя қилувчи чидамли оксидли плёнка билан қопланмаган. Бундан ташқари, ишлаб чиқариш технологиясини бузган ҳолда ишлаб чиқарилган, этарли даражада тозаланмаган синк ёки унинг асосидаги қотишмалар қайтариб бўлмайдиган ҳалокат жараёнига дучор бўлади. Рух — бу рух маҳсулотларини бутунлай яроқсиз ҳолга келтиради.

Биринчи жаҳон уруши ва урушлараро давр

Белгия Қироллиги 1914-йил 4-августда Биринчи жаҳон урушига кирган. Шу куни Германия армияси мамлакатнинг бетарафлигини бузган ҳолда Белгиянинг давлат чегарасини кесиб ўтди ва 1914-йил охирига келиб уни деярли бутунлай эгаллаб олди.

Ўша пайтда Белгия пул бирлиги 100 сантиметрга бўлинган франк эди. Немис истилоси маъмурияти рухдан зарб қилинган 5, 10, 25 ва 50 сантиметрлик тангалар чиқарган. Урушдан олдин ушбу номиналдаги тангалар бошқача дизайнга эга бўлиб, мис-никел қотишмасидан (5, 10 ва 25 сантиметр) ва кумуш 835 (50 сантиметр) дан зарб қилинган. Мис 1 сантиметрлик танга чиқариш 1909-йилдаёқ тўхтатилган ва мис 2 сантиметрлик тангалар, шунингдек, франкдаги тангалар ўша даврда чиқарилмаган.

Уруш тугаганидан кейин урушдан олдинги тангалар ишлаб чиқариш давом эттирилди, 1922—1923-йилларда рух тангалари муомаладан чиқарилди. Иккинчи жаҳон уруши даврида Белгия яна Германия томонидан босиб олинди ва муомалада рух тангалари яна пайдо бўлди.

Болгария

Биринчи жаҳон уруши бошида Болгария бетарафлигини эълон қилди, аммо 1915-йил 14-октябрда Марказий кучка томонида урушга кирди. 1918-йил 29-сентябрда Болгария Антанта мамлакатлари билан сулҳ тузишга мажбур бўлди.

Болгариянинг пул бирлиги лев бўлиб, 100 стотинкигс тенг. Уруш давридаги тангалар ўша пайтда Австрия-Венгриянинг бир қисми бўлган ҳозирги Словакия ҳудудида жойлашган Кремница зарбхонасида[5] зарб қилинган. Иккинчиси ҳам урушда қатнашганлиги сабабли, майда тангалар зарб қилиш учун металл танқис бўлиб, 1917-йилда рухдан 5, 10 ва 20 стотинки номиналлари зарб қилинган. Урушгача бўлган ушбу номиналдаги тангалар (1913) бир хил дизайндаги мис-никел қотишмасидан ясалган.

Қадимий баъзи бир тангаларни кўпгина мезейларда кўришимиз мумкин. Тангаларни ушлаб кўриш имконияти бўлмасада томоша қилишингиз мумкин.

Урушдан кейин Болгария иқтисодиёти пасайишни бошлади ва сезиларли пасайди, 1937-йилдаги 50 стотинкидан ташқари барча тангалар левада чиқарилди. 5, 10 ва 20 стотинки (ва ундан кам) коммунистик режим даврида, 1951—1952-йилларда муомалада яна пайдо бўла бошлаган.

Чехословакия

Чехословакия мустақил давлат сифатида 1918-йилда Австрия-Венгриянинг қулаши натижасида пайдо бўлди. 1919-йилда мамлакат ўзининг пул бирлиги — кронни (= 100 ҳеллер) киритди, 1921—1923-йилларда биринчи тангалар пайдо бўлган. Энг кичик номинал, 2 дона ҳеллер рухда, каттароқлари эса бронза, купроникел ва кумушдан зарб қилинган[6].

Германия

Германия томонидан босиб олинган ҳудудларда немис ишғоли Рейхсмарк (= 100 Реичспфенинг) айланиб юрди. Дастлаб, фақат ишғол қилинган Дания ва Норвегия учун банкноталарни чиқариш режалаштирилган бўлса, 1940-йил 15-майдан сўнг Белгия, Франсия, Люксембург ва Голландияда ҳам муомалага рухли тангалар чиқаришга қарор қилинган[7].

Манбалар

  1. ↑ ПБХЭ 1983.
  2. ↑ „География мировой цветной металлургии“. геограпҳёфруссиа.cом. Қаралди: 4-июл 2018-йил.
  3. ↑ „Мировой рынок цинка“. Эрепорт.ру. Қаралди: 4-июл 2018-йил.
  4. ↑ „Индекс цен и запасы основных цветных металлов на биржах“. МеталТорг.ру. Қаралди: 4-июл 2018-йил.
  5. ↑ Българска народна банка. Каталог монети, София, България, 2018 — 28—29-бет. 
  6. ↑ „Cенíк а каталог čэскословенскýч минcí 1918-1939“ (cс). Нуме.cз. Қаралди: 3-июл 2018-йил.
  7. ↑ „Монеты для оккупированных территорий“. Мüнзен.ру — Монеты Германии. Қаралди: 4-июл 2018-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Rux_birikmalari" dan olindi