Элементлар даврий системасидаги С-элементлар― электрон қобиғи дастлабки иккита с-электронни ўз ичига олган кимёвий элементлардир. Бундай элементлар С-блок деб аталадиган гуруҳга бирлаштирилган.

с-элементларга қуйидагилар киради:

С-элементларнинг фарқи шундаки, атомларининг юқори энергияли электрони қўзғалмаган ҳолатда с- орбиталда жойлашган бўлади. Водород ва гелийдан ташқари, бу электронлар жуда осон бўлиниб, кимёвий реаксияда ижобий ионларга айланади. Гелий конфигурацияси кимёвий жиҳатдан барқарорлиги учун уни инерт газлар қаторига киритишади.

С-элементлар (гелийдан ташқари) кучли қайтарувчи моддалардир, шунинг учун ҳам табиатда эркин шаклда учрамайди. Металл шаклдаги элементни фақатгина туз эритмасинининг электролизи орқали олиш мумкин. 1807 ва 1808-йилларда Хамфри Дейви биринчилардан бўлиб с-металларни тузларидан (литий), береллий, рубидий ва сезийлардан ташқари) ажратиб олишга муваффақ бўлди. 1828-йилда Береллийни тузларидан икки мустақил олим Ф. Вуллер ва А. А. Базилар илк маротаба ажратиб олишган. литий эса 1854-йилда Р. Бунсен томонидан аввал у рубидийи ўрганилиб, 9 йилдан уни ажратиб олинган. Сезий 1881-йилгача, Карл Сеттерберг сезий сиянидини электролиз қилганга қадар соф ҳолда ажратилмаган эди.

Зич шаклдаги (нормал шароитда) с-элементларнинг қаттиқлик даражаси жуда кичик (барча гидроксидли металларни-пичоқ билан кесиш мумкин) дан анча юқори (бериллий)гача ўзгариши мумкин. Берилий ва магний ҳисобга олмаганда, металлар реаксияга жуда яхши киришади. Ҳатто қўрғошинли қотишмаларда оз миқдорда (<2%) ишлатилиши мумкин. Берилий ва магний, уларнинг юқори нархи туфайли, қаттиқлик ва енгиллик талаб қилинадиган қисмлар учун қимматли компонентлар бўлиши мумкин. Бу металлар жуда муҳим, чунки улар титан, сирконий, торий ва тантални минерал шаклларидан ажратиб олишда ҳаражатларни тежаш имконини беради. Ҳамда органик кимёда тикловчии моддалар сифатида қўлланилишини топа олади.

Хавфлилик даражаси ва сақлаш

С-қобиғига эга бўлган барча элементлар хавфли моддалардир. Бериллий ва магнийдан ташқари ташқари бари ёнғин (портлаш)ни келтириб чиқариш эҳтимоли катта ҳамда махсус тартибда ёнғин ўчиришни талаб қилади. Шунинг учун ҳам Аргон ёки углеводородларнинг инерт атмосферасида сақланиши керак. Сув билан кучли реаксияга киришади, бу жараёнда водород нинг ўрни катта, масалан:

2Ли+2Ҳ2О⟶2ЛиОҲ+Ҳ2↑{\дисплайстйле \матҳсф{2Ли+2Ҳ_2О \лонгригҳтарроw 2ЛиОҲ+Ҳ_2\упарроw}} ,

Секин реаксияга киришувчи магний, оксиди плёнкаси симоб ёрдамида олиб ташлангандагина реаксияга киришадиган береллий бундан мустасно. Литий магнийга ўхшаш хусусиятларга эга, чунки у даврий жадвалда, магнийнинг қаторида жойлашган.

Адабиётлар

  • Дикерсон Р, Грей Г, Ҳайт Ж. Кимёнинг асосий қонунлари: 2 жилдда. Пер. инглиз тилидан. — М.: Мир, 1982. 652 б., касал. — Т. 1. — С. 432-437.