Ziyosfera

Safarbarlik

1939-йилда Полшада Ҳарбий ишлар вазири томонидан имзоланган сафарбарлик тўғрисидаги варақа
Қирол Ателред ва Алфред Викинглар Вессексда эканликларини билгач, ҳар бир қишлоқда одамларни сафарбар қилиш учун хабарчилар юбордилар.

Сафарбарлик (франсузча: мобилисатион, мобилисер сўзидан олинган) — ҳарбий қо'шинлар ва материалларни урушга йиғиш ва тайёрлаш ҳаракати. Мобилизация сўзи биринчи марта ҳарбий контекстда 1850-йилларда Пруссия армиясининг тайёргарлигини тасвирлаш учун ишлатилган.[1] Ўшандан буён сафарбарлик назариялари ва тактикаси доимий равишда ўзгариб борди. Мобилизациянинг акси демобилизациядир.

ИХХ асрда ҳарбий хизматни жорий этиш ва темир йўлларнинг жорий этилиши билан сафарбарлик муаммоси бўлди. Сафарбарлик Франсия инқилоби даврида биринчи марта жорий қилинган ҳарбий хизматчилардан оммавий йиғимларни институционализация қилди. Бир қатор технологик ва ижтимоий ўзгаришлар жойлаштиришнинг янада уюшган усулига ўтишга ёрдам берди. Буларга тезкор алоқани таъминлаш учун телеграф, қўшинларнинг тез ҳаракатланиши ва тўпланишини таъминлаш учун темир йўллар ва уруш ҳолатларида аскарларнинг ўқитилган захирасини таъминлаш учун чақирув киради.

Тарих

Рим Республикаси

Рим республикаси турли вақтларда, фавқулодда вазиятларда ва қисқа муддатларда жами Рим аҳолисининг 6 % (милоддан аввалги 81-83 йиллар) ва 10 % (милоддан аввалги 210-йиллар) орасида сафарбар қила олди.[2] Бунга ёмон ўқитилган милиция ҳам киради.

Замонавий даврда

Америка Конфедератив штатлари Америка фуқаролар урушида (1861-1865) эркин аҳолисининг қарийб 11 фоизини сафарбар қилганлиги тахмин қилинмоқда.[3] Пруссия Қироллиги 1760 ва 1813 йилларда жами аҳолисининг 6-7 % га яқинини сафарбар қилди[3] Швеция империяси 1709 йилда 7,7 % ни сафарбар қилди[3]

ХВИИ асрда қўшинлар ўртача 20 000 кишига эга эди.[4] Бундай катталикдаги ҳарбий куч кунига 20 тоннага яқин озиқ-овқат, бошпана, шунингдек, барча зарур ўқ-дорилар, транспорт (одатда отлар ёки хачирлар), асбоблар ва кийим-кечакларни талаб қилади.[4] Самарали транспорциз, бу ўртача ўлчамдаги кучларни сафарбар қилиш жуда қимматга тушди, кўп вақт талаб қилди ва ҳаётга хавф туғдирди.[4] Аскарлар уруш жабҳаларига бориш учун эрларни босиб ўтишлари мумкин эди, аммо улар ўз таъминотини олиб юришлари керак эди.[4] Кўп қўшинлар озиқ-овқат излашга қарор қилишди;[4] аммо, озиқ -овқат қидириш ҳаракатни чеклаб қўйди, чунки у армия муҳим қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига эга бўлган эрлар устида ҳаракат қилади деган тахминга асосланади.[4]

Бироқ, янги сиёсатлар (масалан, ҳарбий хизматга чақириш), аҳоли сонининг кўпайиши ва миллий бойликнинг ортиши туфайли ХИХ аср армияси ўртача 100 000 кишидан иборат эди. Мисол учун, 1812 йилда Бонапарт 600 минглик армияни Москвага олиб борган ва шу билан бирга картошка каби аср бошларида ишлаб чиқарилган мўл-кўл қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари билан озиқланган.[5] Оммавий қўшинларнинг афзалликларига қарамай, бундай катталикдаги кучларни сафарбар қилиш ўтмишдагига қараганда анча кўп вақт талаб қилди.[6]

Иккинчи Италия мустақиллик уруши замонавий армия сафарбарлигидаги барча муаммоларни кўрсатди. 1859 йилда Наполеон ИИИ Италияга 130 000 аскарни ҳарбий темир йўллар орқали олиб келганида Пруссия оммавий қўшинларни сафарбар қилиш келажагини тушуна бошлади[7] Франсия ва Пиэдмонте қўшинлари учун юкларни олиб юрган франсуз карвонлари ниҳоятда секин эди ва бу карвонлар ичидаги қуроллар бепарволик билан ташкил этилган.[8] Бироқ, бу қўшинларнинг омадлари бор эди, чунки уларнинг австриялик душманлари таъминот карвонларининг сустлиги билан (улардан бири кунига уч милдан камроқ масофани босиб ўтган) шунга ўхшаш муаммоларни бошдан кечирдилар.[8]

Пруссия нафақат армияларга юк ташиш муаммоларига, балки қўшинлар, офицерлар ва генераллар ўртасидаги алоқанинг йўқлигига ҳам эътибор қаратди. Австрия армияси асосан славянлардан иборат эди, лекин унда бошқа кўплаб миллатлар ҳам бор эди.[9] Тинчлик даврида Австрия ҳарбий йўриқномаси тўққиз хил тилда қўлланган ва австриялик аскарларни фақат ўз она тилларида буйруқ олишга ўрганган.[9] Аксинча, монархия томонидан ишлаб чиқилган янги " аниқ милтиқ " самарадорлигини ошириш учун зобитлар ўз одамларига буйруқ беришда фақат немис тилида гапиришга мажбур бўлишди.[9] Ҳатто битта австриялик офицер Солферинога унинг қўшинлари „Тўхтатиш“ буйруғини ҳам тушуна олмаслигини айтди.[9] Бу оммавий армия пайдо бўлиши билан тезда пайдо бўлган коммуникатив муаммоларни кўрсатади.

Биринчи жаҳон урушидаги сафарбарлик

Счлиэффен режаси харитаси ва режалаштирилган франсуз қарши ҳужумлари

Сафарбарликнинг мураккаб режалари Биринчи жаҳон урушининг бошланишига катта ҳисса қўшди, чунки 1914 йилда уруш қонунлари ва урф-одатлари бўйича (миллий хавфсизликни хавф остига қўймаслик истаги ҳақида гапирмаса ҳам), бир давлатнинг ҳарбий кучларини умумий сафарбар қилиш ҳар доим кўриб чиқилди. бу мамлакатнинг эҳтимол душманлари томонидан уруш ҳаракати.

1914 йилда Бирлашган Қироллик ҳарбий хизматга мажбурланмаган ягона Европа давлати эди. Бошқа буюк давлатлар (Австрия-Венгрия, Италия, Франсия, Германия ва Россия) ҳар бир қўшинини катта урушда ғалаба қозонишлари керак деб ҳисоблаган миллионлаб одамлар билан таъминлаш учун мажбурий ҳарбий хизматга таянган. Франсияда 40 нафар франсуз аҳолиси немис армиясининг сонига мос келиши учун чақирилган аскарларнинг хизматини кенгайтириш учун " Уч йиллик қонун " (1913) қабул қилинди. миллион 65 кишилик Германия аҳолисидан кичикроқ эди миллион киши.[10][11] Англия-Германия денгиз қуроллари пойгаси Германиянинг Иккинчи денгиз қонунининг қабул қилиниши билан бошланди. Буюк давлатларнинг ҳар бири тинчлик даврида бу одамларнинг бир қисмини кийимда сақлашга қодир эди, қолганлари эса ўқиш имконияти чекланган заҳирадагилар эди. Чекланган ҳарбий тайёргарликка эга бўлган миллионлаб одамларнинг маневр тузилмалари сафарбарлик бошланганидан кейин хато, чалкашлик ёки ихтиёрийликка ўринсиз мураккаб режаларни талаб қилди. Ушбу режалар энг ёмон сценарийлар асосида тайёрланган.

Мисол учун, Германия ҳарбий раҳбарлари Франсия ўз иттифоқчисига ёрдам бермайди ёки аксинча, Россия билан урушга сафарбар қилишни режалаштирмаган. Шу сабабли, Счлиэффен режаси нафақат иккала кучга қарши сафарбарликни, балки ҳужум қилиш тартибини ҳам белгилаб қўйди — дипломатик вазиятлардан қатъи назар, биринчи навбатда Франсияга ҳужум қилинади. Франко-Германия мустаҳкамланган чегарасини четлаб ўтиш учун немис қўшинларига Белгия орқали юриш буюрилиши керак эди. Россия биринчи провокацияни амалга оширганми ёки йўқми, император Уилям ИИ рози бўлган немис режасига кўра, Россияга ҳужум фақат Франсия мағлуб бўлганидан кейин амалга оширилиши керак эди.

Белгия армиясининг Ланcиэрс полкига қўшилиш учун сафарбарлик ҳужжатлари

Худди шундай, рус Ставканинг уруш режаси Австрия-Венгрия ёки Германияга қарши уруш бошқа кучга қарши уруш деган маънони англатади. Гарчи режа асосий ҳаракат Германияга ёки Австрия-Венгрияга қарши бўлиши мумкинлиги ҳақида мослашувчанликни таъминлаган бўлса-да, ҳар иккала ҳолатда ҳам бўлинмалар иккала давлат чегараларида сафарбар қилинади. 1914 йил 28 июлда Россия подшоси Николай ИИ (Вилямнинг амакиваччаси) фақат Австрия-Венгрияга қарши қисман сафарбарлик қилишни буюрди. Австрия-Венгрия билан уруш муқаррар бўлиб туюлса-да, Николай Германия билан урушдан қочиш учун Германия императори билан шахсий мулоқотга киришди . Бироқ, Николайга, агар Россия томонидаги пессимистлар кутганидек, ҳеч қандай дипломатия немисларни Германия иттифоқчиси билан шуғулланаётган пайтда Россияга ҳужум қилишдан тийилишга ишонтира олмаса, қисман сафарбарликка уриниш бетартиблик ва эҳтимол мағлубиятга олиб келиши ҳақида маслаҳат берилди. 1914-йил 29-июлда подшоҳ тўлиқ сафарбарликка буйруқ берди, кейин Кайзер Вилгелмдан телеграмма олгандан кейин ўз фикрини ўзгартирди. Бунинг ўрнига қисман сафарбарлик буюрилди.

Эртаси куни подшоҳ ташқи ишлар вазири Сергей Сазонов Николайни умумий сафарбарлик зарурлигига яна бир бор ишонтирди ва ўша куни, 30-июл куни буйруқ чиқди. Бунга жавобан Германия Россияга уруш эълон қилди.

Германия Кичик фон Молтке томонидан Россия ва Франсия билан икки фронтда уруш олиб боришни назарда тутган Счлиэффен режасининг қайта кўриб чиқилган версиясини сафарбар қилди. Россия сингари, Германия ҳам бир фронтдаги урушга қарамай, ўзининг икки фронтли режаларини бажаришга қарор қилди. Германия 1914 йил 3 августда Франсияга уруш эълон қилди, Белгияга ултиматум қўйиб, немис қўшинларининг ҳарбийларнинг режалаштирилган қисқич ҳаракати доирасида ўтиш ҳуқуқини талаб қилди. Ниҳоят, Англия Белгиянинг бетарафлигини бузгани учун Германияга уруш эълон қилди.

Шундай қилиб, учлик иттифоқи ва Трипле Антантанинг чигаллашган иттифоқлари сафарбарликнинг мураккаб режаларини бошқарди. Бу Эвропанинг барча Буюк Кучларини Буюк Урушга олиб келди, иккала иттифоқнинг қоидаларидан ҳам фойдаланмасдан.

1914 йил августда фронтга кетаётган темир йўл вагонидаги немис аскарлари. Машинадаги хабарда Вон Мüнчен üбер Метз нач Парис деб ёзилган. (Мюнхендан Метз орқали Парижга).

Сафарбарлик кўпчилик тажрибасиз аскарлар учун байрамга ўхшарди; масалан, баъзи немислар юриш пайтида милтиқларининг тумшуғига гул тақиб юришган. Поэздлар аскарларни жангнинг олдинги сафларига олиб келди. Немислар қўшинларни Рейн дарёси орқали олиб ўтаётганда 11 000 та поезднинг ҳаракатланиш жадвалини туздилар. Франсузлар ҳаракатланиш учун 7000 га яқин поездни сафарбар қилдилар. Отлар ҳам урушга сафарбар қилинган. Инглизлар отлиқлар учун 165 000 от, австрияликлар 600 000, немислар 715 000 ва руслар бир миллиондан ортиқ от тайёрлаган эди.[12]

Британия доминионлари, жумладан Австралия, Канада, Янги Зеландия ва Жанубий Африка Британия урушга киришишга мажбур бўлди. Бироқ, уруш ҳаракатлари учун кучларни ёллаш ва жиҳозлаш асосан шахсий Доминионларга боғлиқ эди. Канада, Австралия ва Янги Зеландия сафарбарликларининг барчаси мавжуд полк тузилмаларини асос сифатида ишлатишдан кўра, чет элда хизмат қилиш учун янги дала кучларини яратишни ўз ичига олади. Канада мисолида, Милиционерлар вазири сер Сем Хюз Квебекдаги Валкартиэрда кўнгиллиларни йиғишни сўраб 226 та алоҳида захира бўлинмалари командирларига телеграммалар жўнатиб, бутун матодан Канада Экспедиция кучларини яратди. Дала кучлари милициядан (Канаданинг тинчлик давридаги армиясидан) алоҳида хизмат қилган; 1920 йилда Оттер комиссияси хандақларда хизмат қилган бўлинмаларни — CЕФ ёки урушгача бўлган милицияни абадийлаштиришини аниқлашга мажбур бўлди. Абадийликни сақлашнинг ўзига хос ечими ишлаб чиқилди ва Иккинчи Жаҳон уруши даврида сафарбарлик сер Сем Хюзнинг моделини такрорламади, тарихчилар томонидан таърифланганидек, бу замонавий саноатлашган давлатдан кўра жангга йиғилган қадимги Шотландия кланларига яқинроқдир. уруш.

„Колониаллар“ Британия қўмондонлиги остида хизмат қилган бўлса-да, эҳтимол доминионларга ўзларининг сафарбарликлари билан боғлиқ чекланган автономиялар туфайли, Доминионлар охир-оқибат Британия ҳукуматини баъзи инглиз қўмондонларининг эътирозларини бекор қилишга ва Доминион кучларига тақсимланиш ўрнига биргаликда хизмат қилишга рухсат беришга мажбур қилдилар. Британиянинг турли бўлинмалари орасида. „Мустамлакачилар“ Британия ва Германия олий қўмондонликлари томонидан Британиянинг элита бирликлари сифатида тан олинади. 1918 йил май ойида Австралия корпуси қўмондонлиги Уилям Бирдвуддан Жон Монашга ўтганида, у британ зобитларидан бутунлай озод қилинган биринчи Британия империяси таркибига айланди.

1915-йил 23-майда Италия иттифоқчилар томонида Биринчи жаҳон урушига кирди. Иттифоқчиларнинг тўртта йирик давлатларининг энг заифи бўлишига қарамай, италияликлар тез орада ўз армиясини 1916 йилда 560 дан 693 тагача пиёда аскар баталонларига тўлдиришга муваффақ бўлишди; армия сони 1 дан ошди миллиондан 1,5 гача миллион аскарлар.[13] 1916 йил 17 августда Руминия 23 та дивизиядан иборат армияни сафарбар қилиб, иттифоқчилар томонида урушга кирди. Руминия Германия, Австрия-Венгрия ва Болгария томонидан тезда мағлуб бўлди. Болгария охир-оқибат 1,2 ни сафарбар қилишгача борди миллион эркаклар, бу унинг аҳолисининг чорак қисмидан кўпроғи 4,3 миллион киши, бу уруш давридаги бошқа мамлакатларга қараганда унинг аҳолисининг катта қисми.

Уруш давомида материаллар ишлаб чиқариш аста-секин ўсиб борди. Россияда саноатнинг кенгайиши артиллерия снарядларини ишлаб чиқаришни 2000 фоизга оширишга имкон берди — 1915 йил ноябрига келиб ойига 1512000 дан ортиқ артиллерия снарядлари ишлаб чиқарилди. Франсияда аёлларнинг фабрикаларда ишлашга оммавий сафарбар этилиши 1915 йилга келиб чиғаноқ ишлаб чиқариш тезлигини кунига 100 000 снарядга етказиш имконини берди[14]

Иккала томон ҳам кўпроқ аскарларни жалб қила бошладилар. Буюк Британиянинг уруш бўйича Давлат котиби Лорд Китченер юз минглаб аскарларга мурожаат қилди, бу эса ғайратли жавоб билан кутиб олинди. Британиянинг 30 та янги дивизияси ташкил этилди. Кўнгиллиларнинг жавоби инглизларга ҳарбий хизматни жорий қилишни 1916 йилгача кечиктиришга имкон берди. Янги Зеландия ҳам шунга эргашди, Канада ҳам 1917 йилда Ҳарбий хизмат тўғрисидаги қонун билан муддатли ҳарбий хизматни жорий қилди.

1917 йил 6 апрелда Қўшма Штатлар иттифоқчилар томонида урушга кирди. Кириш жойида АҚШ фақат ўзининг 107,641 аскаридан иборат армиясини сафарбар қила олди, улар ўша пайтда дунё бўйлаб ўн эттинчи ўринда эди. Америка Қо'шма Штатлари денгиз флоти тезда сафарбар бўлиб, Иттифоқдош денгиз флотига 5 та дреднот қўшди. Бироқ, тезда ҳарбий хизматга чақирилди. 1918 йил март ойига келиб 318 минг АҚШ аскари Франсияга сафарбар қилинди. Охир-оқибат, 1918 йил октябрига келиб, 2 кишилик куч миллион АҚШ аскари уруш ҳаракатларига қўшилди.[15]

Иккинчи жаҳон урушидаги сафарбарлик

Қишки уруш олдидан сафарбарлик пайтида отлар ва аравалар реквизиция қилинган

Полша 1939 йил 24 августда ўз қўшинларини қисман сафарбар қилди ва 1939 йил мартидан бери Германия билан кучайган қарама-қаршиликлардан сўнг 1939 йил 30 августда тўлиқ сафарбар қилинди. 1939-йил 1-сентабрда Германия Полшага бостириб кирди, бу Франсия ва Англияни Германияга уруш эълон қилишга ундади. Бироқ, улар сафарбар қилишда секин эдилар ва Полша экса кучлари томонидан босиб олинганида, Саар дарёсида франсузлар томонидан фақат кичик операциялар амалга оширилди.

Канада ҳақиқатда 1939 йил 25 августда ўсиб бораётган дипломатик инқирозни кутиб, қисман сафарбарлик қилди. 1939-йил 1-сентабрда Канада фаол хизмат кўрсатиш кучлари (икки дивизиядан иборат корпус ўлчамидаги куч) сафарбар қилинди, гарчи Канада 1939-йил 10-сентабргача уруш эълон қилмаган бўлса ҳам. 1939 йил декабр ойида фақат битта бўлинма хорижга чиқди ва ҳукумат „чекланган жавобгарлик“ уруш сиёсатига риоя қилишга умид қилди. 1940 йил май ойида Франсия ишғол қилинганида, Канада ҳукумати бунинг иложи йўқлигини тушунди ва 1940 йил август ойида 2-Канада дивизиясини жўнатиш билан (уларнинг баъзи бирликлари Исландия ва Нюфаундлендга юборилган) чет элда ишга жойлашадиган учта қўшимча бўлинмани сафарбар қилди. Буюк Британияга кўчиб ўтишдан олдин гарнизон вазифаси). Канада, шунингдек, 1940 йилда Миллий ресурсларни сафарбар қилиш тўғрисидаги қонунни қабул қилди, бу бошқа нарсалар қатори эркакларни ҳарбий хизматга мажбур қилди, аммо НРМА доирасида сафарбар қилинган чақирилувчилар 1944 йилгача чет элда хизмат қилмаган. Муддатли ҳарбий хизматчилар 1943 йилда Алеут ороллари кампаниясида хизмат қилишган, аммо қўнишдан олдин душман гарнизони эвакуация қилинганлиги сабабли кутилган Япония мудофааси ҳеч қачон амалга ошмаган. Техник жиҳатдан ороллар Шимолий Американинг бир қисми бўлгани сабабли Алеутларда хизмат „чет элда“ деб ҳисобланмади.

Буюк Британия жами аҳолисининг 22 фоизини тўғридан-тўғри ҳарбий хизматга сафарбар қилди, бу Иккинчи Жаҳон уруши давридаги бошқа мамлакатлардан кўра кўпроқ.[16]

Иккинчи жаҳон урушидан кейин

Украина президенти Владимир Зеленский 2022-йил 24-февралда Россия босқинидан кейин аҳолини умумий сафарбар қилиш тўғрисидаги фармонни имзолади. Муддатли ҳарбий хизматчилар ва заҳирадаги аскарлар кейинги 90 кун давомида „давлат мудофаасини таъминлаш, жанговар ва сафарбарлик шайлигини сақлаш“ учун чақирилди", — дейилади Украина президентлиги сайтидаги ёзувда. 18 ёшдан 60 ёшгача бўлган эркакларга мамлакатдан чиқиб кетиш тақиқланди Россия президенти Владимир Путин 2022-йил 21-сентабр куни резервда бўлган, айниқса ҳарбий тажрибага эга бўлган ҳарбий хизматчиларнинг қисман сафарбар қилинишини эълон қилди. Мудофаа вазири Сергей Шойгунинг айтишича, 300 минг заҳирачи сафарбар қилинади.[17]

Иқтисодий сафарбарлик

Иқтисодий сафарбарлик — бу миллий иқтисодиётни ташкил этишда ўзгаришларни амалга ошириш орқали фавқулодда вазиятларда фойдаланиш учун ресурсларни тайёрлаш.[18]

У умумий уруш ҳаракатларини қўллаб-қувватлаш учун ресурслардан энг самарали фойдаланиш учун миллий иқтисодиётнинг фаолиятини қайта ташкил этади. Одатда, ҳар бир халқнинг мавжуд ресурслари ва ишлаб чиқариш имкониятлари иқтисодий сафарбарлик даражаси ва интенсивлигини белгилаб беради. Шундай қилиб, уруш ҳаракатларини қўллаб-қувватлаш учун иқтисодий ресурсларни самарали сафарбар қилиш мураккаб жараён бўлиб, миллий миқёсда юқори мувофиқлаштириш ва ишлаб чиқариш қобилиятини талаб қилади.[19] Муҳими, айрим олимлар жамият ва унинг ресурсларини уруш мақсадларида бундай кенг кўламда сафарбар қилиш давлат қурилишига ёрдам беради, деб таъкидлайдилар.[20] Хербстнинг таъкидлашича, ташқи тажовузкорга жавоб бериш талаблари тизимли ўзгаришларни мажбурлаш ва умумий миллий ўзига хосликни шакллантириш учун этарлича кучли туртки беради.[21]

Яна қаранг

Манбаалар

  1. ↑ Счуберт. „Мобилизатион ин Wорлд Wар ИИ“. Перманент Аccесс ГПО Говернмент. У.С. Армй Cентер оф Милитарй Ҳисторй. Қаралди: 2020-йил 5-март.
  2. ↑ Луук де Лигт. Пеопле, Ланд, анд Политиcс: Демограпҳиc Девелопменц анд тҳе Трансформатион оф Роман Италй 300 БC-АД 14. БРИЛЛ, 2008 — 38–40-бет. ИСБН 978-90-04-17118-3. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Луук де Лигт. Пеопле, Ланд, анд Политиcс: Демограпҳиc Девелопменц анд тҳе Трансформатион оф Роман Италй 300 БC-АД 14. БРИЛЛ, 2008 — 38–40-бет. ИСБН 978-90-04-17118-3. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Онорато, Массимилиано Г., Кеннетҳ Счеве, анд Давид Стасаваге. Течнологй анд тҳе Эра оф тҳе Масс Армй. Тҳесис. ИМТ Луccа, Станфорд Университй, анд Неw Ёрк Университй, 2013. Ретриэвед фром ҳттп://www.политиcс.ас.ню.эду/доcс/ИО/5395/мобилизатион-Жулй-2013.пдф (линк брокен)
  5. ↑ Винcеннес, Арчиве де л’Армèэ де Терре (ААТ), 7Н848, Гастон Бодарт, „Диэ Старкеверҳалтниссе ин ден бедеутестен Счлачтен.“ Cраиг, Тҳе Баттле оф Кöниггрäтз.
  6. ↑ Мичаэл Ҳоwард, Тҳе Франcо-Пруссиан Wар (1961; Лондон: Гранада, 1979), п. 23.
  7. ↑ Мичаэл Ҳоwард, Тҳе Франcо-Пруссиан Wар (1961; Лондон: Гранада, 1979), п. 23.
  8. ↑ 8,0 8,1 Винcеннес, ААТ, МР 845, Анон., „Прécис ҳисториқуэ де ла cампагне д’Италиэ эн 1859.“ Wолф Счнеидер вон Арно, "Дер öстерреичисч-унгарисче Генералстаб, " (Криэгсарчив Манусcрипт), вол. 7, пп. 18, 54, 55.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Д. Н., "Üбер диэ Труппенспрачен унсерер Армеэ, " Öстерреичисче Милитäрисче Зеицчрифт (ÖМЗ) 2 (1862), пп. 365-7.
  10. ↑ Кеэган (1999)
  11. ↑ „Популатион оф Германй“. Таcитус.ну (2008-йил 30-август). 2004-йил 28-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-сентябр.
  12. ↑ Кеэган (1999)
  13. ↑ Кеэган (1999) (ноте алсо: фиэлд артиллерй пиэcес wент фром 1,788 то 2,068)
  14. ↑ Кеэган (1999)
  15. ↑ Кеэган (1999)
  16. ↑ Алан Ахелрод. Энcйcлопедиа оф Wорлд Wар ИИ. Ҳ W Фоwлер, 2007 — 399-бет. ИСБН 978-0-8160-6022-1. 
  17. ↑ „'Тҳис ис нот а блуфф': Путин мобилисес Руссиа'с милитарй анд сайс ҳе wилл респонд то 'нуcлеар блаcкмаил' иф тҳреатенед“ (эн-АУ). АБC Неwс (2022-йил 21-сентябр). Қаралди: 2022-йил 21-сентябр.
  18. ↑ „Эcономиc мобилизатион“ Wебархив андозасида хато: |урл= қийматини текширинг. Бўш.. Абоут.cом. Аccессед он Май 13, 2006.
  19. ↑ Ҳаррисон, Марк. Тҳе Эcономиcс оф Wорлд Wар ИИ: Сих греат поwерс ин интернатионал cомпарисон. Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 1998.
  20. ↑ Ҳербст, Жеффрей (Спринг 1990). "Wар анд тҳе Стате ин Африcа". Интернатионал Сеcуритй 14 (4): 117–139. дои:10.2307/2538753. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_интернатионал-сеcуритй_спринг-1990_14_4/паге/117. 
  21. ↑ Ҳербст, Жеффрей (1990). "Wар анд тҳе Стате ин Африcа". Интернатионал Сеcуритй 14 (4): 117–139. дои:10.2307/2538753. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_интернатионал-сеcуритй_спринг-1990_14_4/паге/117. 

Қўшимча ташқи манба

Америка Қо'шма Штатлари Армия Департаменти (1955): Америка Қўшма Штатлари армиясидаги ҳарбий сафарбарлик тарихи, 1775-1945 (онлайн)

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Safarbarlik" dan olindi