Sagittarius A
Сагиттариус А (Сгр А) — Сомон йўлининг марказида жойлашган мураккаб радио манба бўлиб, унда супермассив қора туйнук мавжуд. У Сагиттариус юлдуз туркумида жойлашган бўлиб, Сомон йўлининг спирал қўлларида катта космик чанг булутлари томонидан оптик тўлқин узунликларида кўздан яширинган. Галактика марказини Қуёш атрофидаги нуқтадан тўсиб қўядиган чанг чизиғи галактиканинг ёрқин бўртиқлари орқали катта ёриқни келтириб чиқаради. Радио манбаи учта компонентдан иборат: ўта янги юлдуз қолдиғи Сагиттариус А Эаст, спирал тузилиши Сагиттариус А Wест ва спирал марказида жуда ёрқин ихчам радио манба.
Сагиттариус спирал қўли
Юлдузлар пайдо бўладиган Сомон йўлининг Сагиттариус спирал қўлидаги 10 массив минтақанинг ўлчанган паралакслари ва ҳаракатлари билан тадқиқот ўтказилди. Маълумотлар ВЛБА билан БеССеЛ тадқиқоти ёрдамида тўпланган ва натижалар ушбу бўлимларнинг физик хусусиятларини аниқлаш учун синтез қилинган (галактосентрик азимут деб аталади, тахминан −2 ва 65 даража). Натижалар шуни кўрсатдики, қўлларнинг спирал бурчак бурчаги 7,3 ± 1,5 даража, Сомон йўлининг қўлларининг ярми кенглиги эса 0,2 кпc эканлиги аниқланди. Қуёшдан энг яқин қўл 1,4 ± 0,2 кпc масофада жойлашган.
Сагиттариус А Эаст
Бу хусусият кенглиги тахминан 25 ёруғлик йили бўлиб, милоддан аввалги 35 000 ва 100 000 йиллар оралиғида содир бўлган портловчи ҳодисанинг ўта янги юлдузи қолдиғининг атрибутларига эга. Аммо бундай ўлчамдаги ва энергиядаги структурани яратиш учун стандарт ўта янги юлдуз портлашидан 50-100 баравар кўпроқ энергия керак бўлади. Тахминларга кўра, Сгр А Эаст марказий қора туйнукга яқинлашганда тортишиш кучи билан сиқилган юлдуз портлашининг қолдиғидир[1].
Сагиттариус А Wест

Сгр А Wест, Ер нуқтаи назаридан, уч қўлли спирал кўринишига эга. Шу сабабли, у „Миниспирал“ сифатида ҳам танилган. Аммо Миниспиралнинг уч ўлчовли тузилиши спирал эмас. У бир нечта чанг ва газ булутларидан иборат бўлиб, улар орбитада айланади ва секундига 1000 километр тезликда Сагиттариус А * га тушади. Бу булутларнинг сирт қатлами ионлашган.
Сгр А Wест массивида совуқроқ молекуляр газ, айлана ядроли диск (CНД) билан ўралган. Сгр А Wестнинг Шимолий қўл булутининг табиати ва кинематикаси шуни кўрсатадики, у бир вақтлар CНДдаги тўда бўлиб ўта янги юлдуз портлаши туфайли тўдадан тушиб кетган. Шимолий қўл жуда ёрқин Шимолий-Жанубий эмиссия тизмаси сифатида кўринади, лекин у Шарққа чўзилган ва хира чўзилган манба сифатида аниқланиши мумкин.
Ғарбий ёй (ўнгда кўрсатилган тасвирнинг кўриш майдонидан ташқарида) CНДънинг ионлаштирилган ички юзаси сифатида талқин қилинади. Шарқий қўл ва Шимолий қўлга ўхшаш иккита қўшимча катта булутлар каби кўринади. Уларнинг ҳар бири тахминан 20 қуёш массасига тенг эканлиги тахмин қилинган.
Ушбу кенг кўламли тузилмалар устида (бир неча ёруғлик йилига тенг) кўплаб кичик булутлар ва катта булутлар ичидаги тешикларни кўриш мумкин.
Сагиттариус А*
Астрономлар ҳозирда галактика марказида ўта массив қора туйнук борлиги ҳақида далилларга эга. Сагиттариус А* (қисқартирилган Сгр А*) бу ўта массив қора туйнукнинг жойлашуви учун энг мақбул номзод бўлишга келишиб олинган. Чилидаги жуда катта телескоп ва Гавайидаги Кек телескопи Сгр А* атрофида галактикадаги бошқа юлдузларникидан каттароқ тезликда айланаётган юлдузларни аниқлади[3].
2014-йилда Г2 газ булути Сагиттариус А* ҳудудидан ўтди ва парчаланиб кетди, бу Г2 ва олдинги газ булути Г1 газ булутларига қараганда каттароқ тортишиш майдонларига эга юлдуз қолдиқлари эканлигини кўрсатди[4].
2019-йил сентабр ойида олимлар Сагиттариус А* яқин атрофдаги моддаларни аввалги йилга нисбатан одатдагидан анча тез истеъмол қилганини аниқладилар. Тадқиқотчиларнинг тахминича, бу қора туйнук янги босқичга ўтаётганини ёки Сагиттариус А* ўтиб кетаётганда Г2 нинг ташқи қатламини олиб ташлаганини англатиши мумкин[5].
Манбалар
- ↑ Маэда, Й.; Баганофф, Ф. К.; Феигелсон, Э. Д.; Моррис, М.; Баутз, М. W.; Брандт, W. Н.; Бурроwс, Д. Н.; Дотй, Ж. П.; Гармире, Г. П. (2002-05-10). „АЧандра Студй оф Сагиттариус а Эаст: А Супернова Ремнант Регулатинг тҳе Аcтивитй оф Оур Галаcтиc Cентер?“ (ПДФ). Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал. 570-жилд, № 2. 671–687-бет. арХив:астро-пҳ/0102183. Бибcоде:2002АпЖ...570..671М. дои:10.1086/339773. 2022-01-20да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2020-08-29.
- ↑ „Астрономерс ревеал фирст имаге оф тҳе блаcк ҳоле ат тҳе ҳеарт оф оур галахй“. Эвент Ҳоризон Телесcопе. 2022-йил 12-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-май.
- ↑ „Сурфинг а Блаcк Ҳоле - Стар Орбитинг Массиве Милкй Wай Cентре Аппроачес то wитҳин 17 Лигҳт-Ҳоурс“. www.эсо.орг. 2012-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 16-май.
- ↑ "Блаcк Ҳоле Фаилс то Дестрой Мйстерй Cосмиc Cлоуд".
- ↑ Девлин, Ҳаннаҳ. „Блаcк ҳоле ат cентре оф галахй ис геттинг ҳунгриэр, сай сcиэнтисц“ (эн-ГБ). Тҳе Гуардиан (2019-йил 13-сентябр). 2019-йил 17-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 18-сентябр.
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |