Said Akramxon toʻra sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | ismi                 = Said Akramxon toʻra
 | tasvir               = Said Akramxon Toʻra.jpg
 | tasvir_eni           = 250px
 | izoh                 = 
 | tugʻilgan paytidagi ismi = 
 | tavallud sanasi      = [[1854-yil]]
 | tavallud joyi        = [[Qoʻqon]]
 | vafot sanasi         = [[1924-yil]]
 | vafot joyi           = [[Kobul]]
 | turmush oʻrtogʻi     = 
 | taʼlimi              = 
 | fuqaroligi           = [[Tasvir:Flag of the Khanate of Kokand.svg|25px]] [[Qoʻqon xonligi]]<br/>[[Tasvir:Flag of Afghanistan (1919–1921).svg|25px]] [[Afgʻoniston amirligi]]
 | millati              = [[Oʻzbek]] ([[Ming|ming urugʻi]])
 | dini                 = [[Islom]]
 | kasbi                = [[Siyosatchi]]
 | mukofotlari          = 
 | unvoni               = 
 | faoliyat_yillari     = [[1901]] — [[1919]]
 | boʻyi                = 
 | otasi                = Sobirxon toʻra
 | onasi                = Oftob oyim
 | bolalari             = Hakima<br/>Anvar
 | bilimi               = 
 | partiyasi            = 
 | sayt                 = 
 | imzo                 = 
}}
'''Said Akramxon toʻra''' ([[1854-yil]] [[Qoʻqon]]; [[1924-yil]] [[Kobul]], [[Afgʻoniston]]) — kelib chiqishi asli Qoʻqon xonlariga borib taqaladigan davlat arbobi va soʻnggi [[Qoʻqon xonligi|Qoʻqon]] [[Xon (unvon)|xoni]] [[Xudoyorxon]]ning jiyani. Said Akramxon, shuningdek, [[BXSR]] rahbarlaridan biri boʻlgan [[Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev]]ning qaynotasi, taniqli olim [[Timur Kocaoğlu]]ning ona tomondan bobosidir. Shu bilan birga [[Afgʻoniston amirligi|Afgʻoniston amiri]] [[Abdurahmon|Abdurahmonning]] vaziri va yaqin doʻsti boʻlgan<ref name=":0">{{Veb manbasi|url=https://n.ziyouz.com/books/uzbek_nasri/Muhammad%20Ali.%20Abadiy%20sog%27inchlar%20%28roman%29.pdf|sarlavha=АБАДИЙ СОҒИНЧЛАР|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230526012350/https://n.ziyouz.com/books/uzbek_nasri/Muhammad%20Ali.%20Abadiy%20sog%27inchlar%20%28roman%29.pdf|arxivsana=2023-05-26|qaralgan sana=26.05.2023}}</ref>.

==Hayoti va faoliyati==
Said Akramxon Toʻra [[1854|1854-yili]] Qoʻqon shahrida tugʻilgan. Onasi Qoʻqon xoni Xudoyorxonning singlisi Oftob oyim, otasi oʻz davrining ulamolaridan biri boʻlgan Sobirxon toʻra edi. Akramxon toʻra 70 yillik hayotining dastabki 26 yilini ([[1854]]—[[1880]]) [[Toshkent]]<ref>{{Veb manbasi|url=https://kutubxona.samduuf.uz/download/2397|sarlavha=ИСҲОҚХОН ТЎРА ИБРАТ. ТАНЛАНГАН АСАРЛАР|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230526025632/https://kutubxona.samduuf.uz/download/2397|arxivsana=2023-05-26|qaralgan sana=26.05.2023}}</ref>, [[Qoʻqon|Qo’qon]] va [[Turkiston|Turkistonning]] boshqa shaharlarida, qolgan 44 yilini ([[1880]]—[[1924]]) Afg’oniston paytaxti [[Kobul|Kobulda]] oʻtkazgan. Xudoyorxon hukmronligi davrida Said Akramxon to‘ra [[1875|1875-yildan]] boshlab [[Koson]] hokimi sifatida xizmat qilgan<ref>Niyoz Muhammad, ''Ibratul xavoqin'', T.: „Turon zamin ziyo“, 2014-B 334</ref>. Xudoyorxon Orenburgda surgunda boʻlgan vaqtida xotini va bolalarini Akromxon toʻra oʻz himoyasi ostiga olgan<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cajssh.centralasianstudies.org/index.php/CAJSSH/article/download/654/673|sarlavha=The Visit of Koqan Khan Khudyarkhan|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230526021937/https://www.cajssh.centralasianstudies.org/index.php/CAJSSH/article/download/654/673|arxivsana=2023-05-26|qaralgan sana=26.05.2023}}</ref>. Baʼzi manbalarda Xudoyorxon Said Akromxonni [[Turkiston (shahar)|Turkiston]] shahrida yashab turgan oʻgʻli Oʻrmonbekka qarab turishi uchun yuborgani aytiladi<ref>{{Veb manbasi|url=https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/sharif-yusupov-xonning-songgi-ilinji.html|sarlavha=Sharif Yusupov. Xonning so’nggi ilinji & Xudoyorxon va Furqat|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230526054802/https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/sharif-yusupov-xonning-songgi-ilinji.html|arxivsana=2023-05-26|qaralgan sana=26.05.2023}}</ref>.

Said Akramxon [[1879|1879-yili]] oʻsha vaqtda Toshkentda boʻlib turgan Afgʻonistonning boʻlajak amiri Abdurahmon bilan tanishgan. [[Abdurahmon]] Said Akramxonning oʻlkadagi mavqeyidan foydalanib, [[Turkiston|Turkistonning]] janubida yashovchi [[Oʻzbeklar|oʻzbek]], [[Tojiklar|tojik]] hamda [[Turkman|turkmanlardan]] iborat qoʻshin yigʻish ishlarini tashkillashtirgan. Afgʻoniston hududlarini toʻliq qoʻlga kiritgan Abdurahmon [[1880-yil]] [[31-iyul|31-iyulida]] Zammada [[Afgʻoniston amirligi|Afgʻoniston]] [[Amir|amiri]] deb tan olingan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>. Afgʻoniston hukmronligini qoʻlga kiritgan amir Abdurahmon Said Akramxonga yuqori lavozim hamda tuhfalar tortiq etgan. Xususan, Boburdan qolgan Kobul shahridagi bogʻ amir farmoni bilan Said Akromxonga topshiriladi<ref name=":0" />. Qoʻqon xonligining hukmron doirasi orasida mashhur boʻlgan [[Oltin beshik]] rivoyati sababli Bobur bogʻining Said Akramxon uchun ahamiyat ancha katta boʻlgan. Xudoyorxon Orenburgdan Makkada haj amallarini bajarib Kobulga, jiyani Said Akramxon yoniga kelish vaqtida Hirot yaqinidagi [[Karukh tumani|Karukhda]] vafot etadi. Xonni dafn qilish ishlarini Said Akramxon tashkillashtirgan. Abdurahmon vafot etgandan soʻng uning oʻrniga hokimiyatga kelgan [[Habibullo|Habibulloxon]], Said Akramxonni vaziri aʼzam lavozimidan ozod etmagan. [[Habibullo|Habibulloxon]] davrida Said Akramxon yana 17 yil davomida bosh vazir lavozimida faoliyat olib borgan<ref name=":0" />.

[[1921|1921-yil]] dekabr oylarida [[Dushanbe]] atrofida roʻy bergan toʻqnashuvlarda [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovetlardan]] magʻlubiyatga uchrab [[Kobul|Kobulga]] kelgan Usmonxoʻjani Said Akromxon oʻz saroyida kutib olgan. [[Pravda vostoka|Pravda]] gazetasi bu boradagi xabarlarni doimiy eʼlon qilib borgan. Bu xabarlarda Usmonxoʻja va Said Akromxonning inglizlar yordamida Sovetlarga qarshi harbiy harakat rejalashtirayotgani aytilgan<ref name=":1">Timur Kocaoğlu, Saidbek Boltabayev, Dr. Zebiniso Kamalova, Dr. Aiitmamat Kariev, ''Türk Halklarının Devletçiliği ve Kültür Mirasının Gelişiminde Hokand Hanlığı’nın Yeri,'' Türk Devletleri Teşkilatı; 2022-B 219</ref>. Sovet davlatining bosimlari ostida Usmonxoʻja [[1923|1923-yilda]] [[Eron]] orqali [[Turkiya|Turkiyaga]] ketgan. Akramxon toʻra [[1924|1924-yilda]] vafot etgan. Said Akramxonning qizi Hakima va uning ukasi Anvar [[1931|1931-yilda]] [[Istanbul|Istanbulga]] koʻchib oʻtgan. Hakima avvaldan qilingan kelishuvga koʻra [[Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev|Usmonxoʻjaga]] turmushga chiqqan<ref>Timur Kocaoğlu, Saidbek Boltabayev, Dr. Zebiniso Kamalova, Dr. Aiitmamat Kariev, ''Türk Halklarının Devletçiliği ve Kültür Mirasının Gelişiminde Hokand Hanlığı’nın Yeri,'' Türk Devletleri Teşkilatı; 2022-B 220</ref>.

==Manbalar==
{{Manbalar}}
[[Turkum:Tarixiy shaxslar]]
[[Turkum:Qoʻqonda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Afgʻonistonlik siyosatchilar]]
[[Turkum:1854-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1924-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar]]