{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi | honorific_suffix = Ustod{{•}} Badiuzzamon | image = Said Nursi passport photo 1918.jpg | caption = Pasport surati, 1918-yil | religion = [[Islom]] | denomination = [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|Sunniy]] | jurisprudence = [[Shofiʼiylik]]{{cite book|author=Şükran Vahide|url=https://books.google.com/books?id=2iaPMRxvyt0C|title=Bediuzzaman Said Nursi: Author of the Risale-i Nur|date=27 May 2019|publisher=Islamic Book Trust|isbn=9789675062865|page=174|quote=My name is Sa'id, I am known as Bediuzzaman, my father's name was Mirza. I am not connected to any well-known family. I belong to the Shafi'i school of law. I am a subject of the Ottoman State.}}. | creed = [[Ashʼariylar|Ashʼariy]]{{cite book|last=Ozgur|first=Koca|title=Said Nursi's Synthesis of Ash'arite Occasionalism and Ibn 'Arabi's Metaphysical Cosmology: "Diagonal Occasionalism," Modern Science", and "Free Will"|isbn=9781303619793|page=217|publisher=UMI Dissertations Publishing}}. | name = Said Nursiy | region = [[Turkiya]] | father = Soʻfi Mirzo | mother = Nuriye Xonim | successor = Ahmad Husrev Altinbashak (Nashriyotchilar guruhi){{cite web | url=https://oku.risale.online/sualar/ondorduncu-sua#533 | title=Risale Online }}, [[Gyulen harakati]], [[Yangi Asiya]] guruhi{{cite journal | last1=Yavuz | first1=M. Hakan | url=https://www.jstor.org/stable/4329392 | title=Towards an Islamic Liberalism?: The Nurcu Movement and Fethullah Gülen | journal=Middle East Journal | date=1999 | volume=53 | issue=4 | pages=584–605 | jstor=4329392 }}, Oʻquvchilar guruhi{{cite web | url=https://open.metu.edu.tr/bitstream/handle/11511/16717/index.pdf?sequence=1 | title=IDENTITY AND THE NUR MOVEMENT IN TURKEY }}. | birth_place = [[Nurs]]{{Cite web|url=https://vimeo.com/14360943|title=Bediüzzaman Said Nursi'nin köyü Nurs, TRT'de|via=vimeo.com}}Ian Markham, ''Globalization, Ethics and Islam: The Case of Bediuzzaman Said Nursi'', Introduction, xvii [[Bitlis viloyati (Usmoniylar imperiyasi)|Bitlis viloyati]], [[Usmoniylar davlati|Usmonli imperiyasi]] | death_date = 23 mart {{Death year and age|1960|1877}}Ian Markham, Engaging with Bediuzzaman Said Nursi: A Model of Interfaith Dialogue, p 4. {{ISBN|0754669319}}. | death_place = [[Shanliurfa|Urfa]], [[Turkiya]] | main_interests = [[Teologiya|Ilohiyot]][[Gerhard Böwering]], [[Patricia Crone]], Mahan Mirza, The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, p482, [[tafsir]], Iymonni yangilashRobert W. Hefner, Shari?a Politics: Islamic Law and Society in the Modern World, p 170. {{ISBN|0253223105}} [[Kalom]], [[Balog‘at]], Ilm‑fan va dinning mosligi, [[Antikommunizm]]{{cite web | url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/said-nursi/ | title=Said Nursi }}. | influences = [[Ali|Ali ibn Abu Tolib]], [[Husayn ibn Ali]], [[Gelonii|Abdulqodir Giloniy]]David Livingstone, Black Terror White Soldiers: Islam, Fascism and the New Age, p. 568. {{ISBN|1481226509}}, [[Gʻazzoliy|Gʻazzoliy]], [[Jaloliddin Rumiy|Rumi]] [[Ahmad Sirhindi|Ahmad Sirhindiy]]M. Hakan Yavuz, John L. Esposito, Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement, p. 6, [[Bahouddin Naqshband]], [[Ashʼariylar|Ashʼariy]], [[Taftazoniy|Taftazoni]], [[Ahmad Xoni]] }} '''Said Nursiy'''{{Efn|{{Lang-tr|Said Nursî}}; {{Lang-ota|سعيد نورسی}}; {{Lang-ku|سەعید نوورسی|translit=Seîdê Nursî}}; shuningdek '''Said‑i Nursî''' yoki '''Said‑i Kurdî''' shakllarida yoziladi{{cite book |author1=Janet Klein |title=The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone |date=2011 |pages=106 & 116}}{{cite book |author1=Şükran Vahide |title=Bediuzzaman Said Nursi: Author of the Risale-i Nur |date=2019 |publisher=The Other Press |page=195}}}} (1877Şükran Vahide, Islam in Modern Turkey: An Intellectual Biography of Bediuzzaman Said Nursi, p 3. {{ISBN|0791482979}} – 1960-yil 23-mart) [[Turkiya]]lik [[Kurdlar|kurd]] [[Islom|islom]] olimi boʻlib, olti ming sahifadan oshadigan [[Qurʼon|Qur’on]] tafsiridan iborat „Risola‑i Nur“ majmuasi muallifidirGerhard Böwering, Patricia Crone, Mahan Mirza, The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, p. 482. {{ISBN|0691134847}}Ian S. Markham; Suendam Birinci; Suendam Birinci Pirim (2011). An Introduction to Said Nursi: Life, Thought and Writings. Ashgate Publishing, Ltd, p 194. {{ISBN|978-1-4094-0770-6}}.. U oʻz eʼtiborini shaxsiy islomiy iymonni „taʼlim, oʻzini isloh qilish va boshqalarga xizmat qilish“ orqali yangilashga qaratgan{{cite book |title=Said Nursi | last1= Turner |first1=Colin |last2=Horkuc |first2= Hasan |url=https://www.oxcis.ac.uk/publication/said-nursi |date=2009 |access-date=24 December 2025}}. Zamonaviy fan va mantiq kelajakning yoʻli deb ishongan holda, u dunyoviy maktablarda diniy fanlarni, diniy maktablarda esa zamonaviy fanlarni oʻqitishni targʻib qilganSaid Nursi, ''Munazarat'', p. 86 „The religious sciences are the light of the conscience; the modern sciences are the light of the mind; only on the combining of the two does the truth emerge. The students’ aspiration will take flight with those two wings. When they are parted, it gives rise to bigotry in the one, and skepticism and trickery in the other.“. U odatda izdoshlari orasida '''''Badiuzzamon''''' (بدیع‌الزمان; {{Soʻzma-soʻz tarjima|zamonda tengsiz mo‘jiza}}) va '''''Ustod''''' (استاد; {{Soʻzma-soʻz tarjima|ustoz}}){{Cite web |title=nur.org |url=http://www.nur.org/treatise/biography/from_Bediuzzamans_life09.htm |website=www.nur.org |qaralgan sana=2026-02-06 |arxivsana=2017-02-01 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170201083110/http://www.nur.org/treatise/biography/from_Bediuzzamans_life09.htm }} faxriy unvonlari bilan tanilgan. Nursi Turkiyada islomning qayta tiklanishida muhim rol oʻynaganOmer Taspinar, Kurdish Nationalism and Political Islam in Turkey: Kemalist Identity in Transition (Middle East Studies: History, Politics & Law), p. 228. {{ISBN|041594998X}}Serif Mardin, Religion and Social Change in Modern Turkey: The Case of Bediuzzaman Said Nursi, p. 23. {{ISBN|0887069967}} va hozir butun dunyoda bir necha million izdoshlarga ega boʻlgan diniy harakatga ilhom berganŞükran Vahide, Islam in Modern Turkey: An Intellectual Biography of Bediuzzaman Said Nursi, p. 425. {{ISBN|0791482979}}{{Cite web|url=https://www.firstthings.com/article/2007/03/render-unto-atatuumlrk |first=Mustafa |last=Akyol |title=Render Unto Atatürk |date=March 2007 |website=[[First Things]] |access-date=20 May 2021}}. Uning izdoshlari ''Nurcu harakati'' yoki ''Nurcu jamoati'' nomi bilan tanilgan{{cite journal |last1=Balci |first1=Bayram |title=Fethullah Gu¨len's Missionary Schools in Central Asia and their Role in the Spreading of Turkism and Islam |url=https://archive.org/details/sim_religion-state-society_2003-06_31_2/page/152 |journal=Religion, State and Society |date=June 2003 |volume=31 |issue=2 |page=153 |doi=10.1080/09637490308283|s2cid=145455130 }}. 2008-yildagi bir nashrga koʻra, ''Nurcu'' izdoshlari soni dunyo boʻyicha 5–6 million kishi deb baholanadi, shuningdek, taxminan 5500 ta ''dersxona'' (Nursiy asarlari oʻrganiladigan zallar) mavjud{{Cite book|last=Banchoff|first=Thomas|title=Religious Pluralism, Globalization, and World Politics|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2008|pages=237}}{{Cite journal |last=Turner |first=Colin |date=21 September 2010 |title=The Six-Sided Vision of Said Nursi: Towards a Spiritual Architecture of the Risale-i Nur |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13510340701770295?needAccess=true |journal= Islam and Christian–Muslim Relations|volume=19 |issue=1 |pages=53–71 |doi=10.1080/13510340701770295 |url-access=subscription }}. Dastlab islom nomidan siyosiy faol boʻlgan Nursiy, [[Usmoniylar davlati|Usmonli imperiyasi]] qulashi ortidan siyosatdan voz kechib, oʻzini islom haqida kitoblar yozishga bagʻishladi. == Hayoti == Nursi hayotini uch davrga boʻldi: # „Eski Said“ davri – unda u islomga eng yaxshi xizmatni siyosiy faoliyat orqali koʻrsatish mumkin, deb ishonib, siyosatda faol boʻlgan. Bu davr tugʻilishidan Birinchi jahon urushi tugagach 1920‑yillarning boshlarigacha davom etgan. # „Yangi Said“ davri – Usmonli imperiyasi qulashi bilan yuzaga kelgan larzalar ortidan boshlangan boʻlib, Nursiyni chuqur shaxsiy oʻzgarishga olib keldi. U siyosatdan butunlay voz kechib, „Risola‑i Nur“ majmuasini yozishga eʼtibor qaratdi. Unda u islom haqiqatini aql bilan isbotlashga harakat qilganini daʼvo qiladi. Bu davrning katta qismi zindon va surgunda oʻtgan. Bu davr 1949-yilda Afyon qamoqxonasidan ozod qilingach tugagan. # „Uchinchi Said“ davri 1949-yildan 1960-yildagi vafotigacha davom etdi. Bu davrda Turkiyada birinchi demokratik saylovlar oʻtkazildi va Nursiy nisbatan erkinlikka erishdi{{Cite book |last=Balcı |first=Ramazan |title=Bediuzzaman Said Nursi: "wonder of the age" |date=2011 |publisher=Tughra Books |isbn=978-1-59784-260-0 |location=Clifton, NJ |pages=177}}. === „Eski Said“ davri === Said Nursiy Said Okur nomi bilan [[Usmoniylar davlati|Usmonli imperiyasi]]ning [[Bitlis viloyati (Usmoniylar imperiyasi)|Bitlis viloyati]]dagi [[Hizan]] yaqinidagi kurd qishlogʻi Nursda tugʻilgan{{cite book|title=Islam in modern Turkey: an intellectual biography of Bediuzzaman Said Nursi|url=https://archive.org/details/islaminmoderntur0000sukr|first=Şükran|last=Vahide|publisher=SUNY Press|year=2005 |isbn= 978-0-7914-6515-8|page=[https://archive.org/details/islaminmoderntur0000sukr/page/2 3]|quote=They [Said Nursî's parents] were among the settled Kurdish population of the geographical region the Ottomans called Kurdistan.}}. Uning otasi Mirzo va onasi Nuriye ikkovi ham [[Ahl ul-Bayt|Ahl al-Bayt]]ga (islom paygʻambari [[Muhammad]] avlodiga) mansub ekani aytiladi{{Cite web |title=The Great Islamic Scholar |date=17 September 2010 |url=http://www.thepenmagazine.net/the-great-islamic-scholar}}. Ular yetti farzandli boʻlib, kamtarona turmush kechirgan{{cite web |last1=Özer |first1=Abdürrahim |title=Said Nursi |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/said-nursi/ |website=International Encyclopedia of the First World War |access-date=25 December 2025 |date=27 August 2018}}. Yoshligida u [[Qodiriylar|Qodiriya]] tasavvuf tariqatiga mansub boʻlgan. Nursiy anʼanaviy icâzetnoma (diplom) ola olmagan, biroq qisqa muddatli [[Madrasa|madrasalar]]ga tashriflar va mahalliy mashhur shayxlar orqali norasmiy tarzda taʼlimini davom ettirgan. U Siirtdan akasinikiga borish uchun ketadi, biroq bir muddatdan keyin qaytib kelib, Mulla Fathulloh madrasasiga borgan. U tez orada oʻqigan barcha diniy kitoblari („Suyutiy“, „Mulla Jomiy“ va boshqalar) va ularni tushunishi bilan Fathullohni hayratda qoldirgan. Aytilishicha, Said koʻplab kitoblarni yoddan oʻqiy olgan. {{Blockquote|Shunda u [Mulla Fathulloh] uning xotirasini sinab ko‘rishga qaror qildi va unga basralik [[Al-Haririy|al‑Haririy]]ning (1054–1122) (aql-u zakovati va xotira qudrati bilan ham mashhur) ''Maqomat al‑Haririy'' asarini berdi. Said bir sahifani bir marta o‘qib, uni yod oldi va keyin yoddan takrorlab berdi. Mulla Fathulloh hayratini izhor qildiŞükran Vahide. (2005). ''Islam in Modern Turkey''. State University of New York Press, {{ISBN|0-7914-6515-2}} va uning isteʼdodi haqida Siirt boʻylab boshqa olimlarga xabar tarqatdi.}} Shundan soʻng Siirt ulamolari unga „zamonda tengsiz moʻjiza“ maʼnosidagi „Badiuzzamon“ taxallusini berdilar{{cite book |title=Bediüzzaman Said Nursi "Wonder of the Age" |isbn=978-1-59784-260-0 |pages=28–30 |last1=Balcı |first1=Ramazan |year=2011 |publisher=Tughra Books }}. U 13–14 yoshlarida boʻlganida, madrasa dasturidagi yuzdan ortiq kitobni atigi uch oyda tamomlagani aytiladi, holbuki odatda bu 10–15 yilni olardi. Saidning yondashuvi har bir kitobning asosiy gʻoyalarini tushuntirib berish uchun faqat oʻqituvchiga tayanish, qolganini esa mustaqil oʻqib oʻzlashtirishdan iborat edi. [[File:سەعید نوورسی 1.jpg|thumb|Said Nursiy jiyani va shogirdi Abdurrahmon bilan]] Nursiy Van valisi, 1847–1913-yillarda yashagan Tohir posho himoyasi va homiyligini qoʻlga kiritdi va 1897–1907-yillarda Vanda yashadi. U [[Van viloyati]] valisi tomonidan uning qarorgohida istiqomat qilishga taklif qilinganligi aytiladi{{cite book|last=Vahide|first=Şükran|page=28|title = Bediuzzaman Said Nursi|publisher=Islamic Book Trust|year=2011|isbn=978-967-5062-86-5}}. Vali kutubxonasida Nursiy ilgari kira olmagan ilmiy bilimlar xazinasiga ega boʻldi. U bu davrda islomiy fanlardan tashqari tarix, geografiya, matematika, geologiya, fizika, kimyo, astronomiya va falsafa asoslarini oʻrgangan va oʻqigan 90 kitobni yod olgan, deyilgan{{cite web |title=Books Bediuzzaman memorized |date=27 August 2010 |url=https://sorularlarisale.com/ustad-bediuzzaman-said-nursi-hazretlerinin-uc-ayda-ezberledigi-doksan-kitap-hangileridir}}. Said Nursiy shu yerda [[Usmonli turk tili|usmonli turk tili]]ni ham oʻrganganligi aytiladi{{Manba kerak|date=June 2023}}. Shu davrda u Usmonli imperiyasining [[Sharqiy viloyatlari]]da{{cite book|editor=İbrahim M. Abu-Rabi|year=2003|title=Islam at the crossroads: On the life and thought of Bediuzzaman Said Nursi|url=https://archive.org/details/islamatcrossroad0000unse|publisher=SUNY Press|pages= xvii, 6|isbn=978-0-7914-5700-9}} ilmiy va diniy (islomiy) taʼlimni uygʻunlashtiradigan „Madrasat uz‑Zahro“ nomli universitet barpo etish rejasini ishlab chiqqan va bu orqali mintaqa taʼlimini umumiy ravishda yuksaltirishni reja qilgan. U bu loyiha uchun Usmonli sultoni [[Mehmed V]]dan moliyaviy koʻmak ola oladi va qurilish 1913-yilda boshlandi, biroq Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan loyiha bekor qilingan{{Cite web |title=Medresetu'z Zehra |date=17 November 2006 |url=https://sorularlarisale.com/medresetuz-zehra}}. 1907-yil oxirida u Istanbulga keldi va bu yerda kurd hamjamiyati bilan yaqinlashdi, kurd ziyolilari bilan uchrashdi hamda ''Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti'' (Kurdlar oʻzaro yordam va taraqqiyot jamiyati)ga qoʻshildi. 1908-yildagi [[Yosh turklar inqilobi]]dan soʻng Nursiy konstitutsiyaviy tuzumning gʻayratli tarafdoriga aylandi va bir qator gazetalarda shariat va islom anʼanasidagi ''meşveret'' (mashvarat/''[[Shoʻro (islom)|shoʻro]]'')ning ahamiyati, taʼlim zarurati va kurdlarning ehtiyojlarini taʼkidlovchi maqolalar chop etdi. 1909-yildagi qarshi inqilob (31‑mart voqeasi)dan keyin Nursi hibsga olinib sud qilindi, biroq barcha ayblovlardan oqlanib chiqdi. Keyingi yili Nursiy konstitutsiyachilikni targʻib qilish va yangi tuzumning armanlar bilan ittifoqini kurd aholisi orasida oqlash umidida Vanga qaytdi. 1911-yilda undan [[Armanlar|armanlar]]ni (nasroniy boʻlgan) Usmonli viloyatlariga hokim qilib tayinlash gʻoyasi haqida fikri soʻralganda, u bunday tayinlovda armanlarning muhandis, soatsoz va hokazo boʻlishida zarar yoʻqligidek, bundan hech qanday zarar koʻrmayotganini aytgani rivoyat qilinadi{{Cite book |last=Nursi |first=Said |title=Munazarat}}. Bu davrda u [[William Ewart Gladstone]] – Britaniya mustamlakalar vaziri – Britaniya parlamentida: „Musulmonlar qoʻlida Qur’on bor ekan, biz ularni boʻysundira olmaymiz. Biz yo uni ularning qoʻlidan olishimiz, yoki uni sevmay qoʻyishlariga erishishimiz kerak“, deganini oʻqib, taqvodorligidan junbushga kelgan. Nursiy goʻyoki: „Men butun dunyoga [[Qurʼon|Qur’on]] oʻlmas, tugamaydigan Quyosh ekanini isbotlab koʻrsataman!“{{cite book|title=Islam in modern Turkey: an intellectual biography of Bediuzzaman Said Nursi|url=https://archive.org/details/islaminmoderntur0000sukr|first=Şükran|last=Vahide|publisher=SUNY Press|year=2005}}, deya eʼlon qilib, keng qamrovli „Risola‑i Nur“ asarini – Qur’on va islomga doir oʻz tafsir va talqinlaridan, hamda oʻz hayoti haqidagi yozuvlardan iborat toʻplamni{{Cite web|url=http://www.bediuzzamansaidnursi.org/merakedilenler/said-nursinin-yesilayin-kurucusu-oldugu-dogru-mudur-bu-teskilatin-kurtulus-savasi-ile|title=Said Nursi'nin Yeşilay'ın kurucusu olduğu doğru mudur? Bu teşkilatın Kurtuluş Savaşı ile hiçbir ilgisinin olmadığı söylenmektedir. Buna ne dersiniz?|language=tr|trans-title=Is it true that Said Nursi was the founder of the Green Crescent? It is said that this organization has nothing to do with the War of Independence. How about that?|date=25 February 2012|website=Sorularla Risale|access-date=16 January 2016|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616063857/http://www.bediuzzamansaidnursi.org/merakedilenler/said-nursinin-yesilayin-kurucusu-oldugu-dogru-mudur-bu-teskilatin-kurtulus-savasi-ile|url-status=dead}} yozishga kirishgan. ==== Birinchi jahon urushi ==== Usmonli imperiyasi urushga kirgach, Rossiya Turkiyaning sharqiy qismini bosib oladi. Nursiy shogirdlari bilan birga bosqinga qarshi kurashish uchun koʻngillilar brigadasini tuzdi{{cite book |title=Bediüzzaman Said Nursi "Wonder of the Age" |isbn=978-1-59784-260-0 |pages=59 |last1=Balcı |first1=Ramazan |year=2011 |publisher=Tughra Books }} va 3‑armiyada brigada qoʻmondoni sifatida xizmat qildi{{Cite thesis |last=Mermer |first=Alison Clare |title=Aspects of religious identity : The Nurcu movement in Turkey today. |date=1985 |degree=Doctoral |publisher=Durham University |url=https://etheses.dur.ac.uk/1614/}}{{Cite journal |last=Şahin |first=Mustafa Gökhan |date=2011 |title=Said Nursi and the Nur Movement in Turkey: An Atomistic Approach |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1949-3606.2011.00097.x |journal=Digest of Middle East Studies |language=en |volume=20 |issue=2 |pages=226–241 |doi=10.1111/j.1949-3606.2011.00097.x |issn=1949-3606|url-access=subscription }}. Urush chogʻida Nursiy ogʻir oʻqqa tutilishiga qaramay, oʻzi ham xandaqlarga tushgani, shu bois qoʻmondonligi ostidagi askarlar uning jasoratiga qoyil qolganlari aytiladi{{Manba kerak|date=January 2026}}. Aynan shu tajribalar chogʻida u goʻyoki ot ustida yoki xandaqlarga qaytgan paytlarida kotibiga ogʻzaki aytib turib, Qur’on tafsiri – {{Tillararo havola|Ishorot ul‑Ijoz|tr|İşârâtü'l-İ'câz}}ni yozdirgan{{cite book |last1=Balcı |first1=Ramazan |title=Bediüzzaman Said Nursi "Wonder of the Age" |publisher=Tughra Books |year=2011 |isbn=978-1-59784-260-0 |pages=60–62}}. Jang vaqtida oyogʻi singan va rus qoʻshinlariga taslim boʻlishga majbur boʻlgan. U ruslar tomonidan asirga olinib, Moskvaning shimoli‑sharqidagi Kostroma harbiy asirlar lagerida ikki yarim yil saqlangan. Rivoyatlarga koʻra, bir kuni asirlik davrida rus qoʻshinlari bosh qoʻmondoni buyuk knyaz Nikolay Nikolayevich lager tekshiruvi uchun kelgan. U uning oldidan oʻtganida, boshqa asirlardan farqli oʻlaroq, Nursiy oʻrnidan turmagan. U yana yonidan oʻtganda ham Nursiy Nikolayevichga eʼtibor bermagan. Nikolayevich undan kim ekanini biladimi, deb soʻragan. Nursiy uni bilishini, lekin oʻzi ulamo boʻlgani va iymonli kishi iymonsiz kishidan ustun ekanini, shu bois oʻrnidan turishi oʻz iymoniga hurmatsizlik boʻlishini aytgan. Rossiya harbiy sudi uning oʻlim jazosini buyurgan. U jazodan oldin oxirgi namozini oʻqishga ruxsat soʻragan. Bir necha daqiqadan soʻng uni olib kelib, koʻzini bogʻlashmoqchi boʻlishgan, biroq u buni rad etib, jannatga boqishni istayotganini aytgan. Nikolayevich uning jasoratidan qoyil qolib, bu xatti‑harakati haqorat emas, balki oʻziga boʻlgan hurmati ekanini tushungan. U darhol qatlni toʻxtatishni buyurib, undan kechirim soʻragan. Keyinroq Nursiyga yaqin atrofdagi tatar masjidida qolishga ruxsat berilgan{{cite book |title=Bediüzzaman Said Nursi "Wonder of the Age" |isbn=978-1-59784-260-0 |pages=60–62 |last1=Balcı |first1=Ramazan |year=2011 |publisher=Tughra Books }}. Rossiyadagi [[Fevral inqilobi]] Rossiya urush harakatlarini izdan chiqardi va boshqa koʻplab usmonli harbiy asirlari kabi Nursiy ham qochib qutuldi. U 1918-yil iyun oyida Istanbulga qaytib keldi va qahramon sifatida kutib olindi{{Cite book |last=Balci |first=Ramazan |title=Bediuzzaman Said Nursi "Wonder of the Age" |date=2011 |isbn=978-1-59784-260-0 |pages=67–68|publisher=Tughra Books }}. ==== Armanlar qurbonlari ==== 1915–1917-yillarda [[Arman genotsidi|taxminan bir million arman]] Suriya sahrosidagi majburiy yurishlar chogʻida halok boʻlgan. Boshqa koʻplar, asosan ayollar va bolalar, majburan islomga oʻtkazilgan. Nursiy 1915-yil bahori va yozida armanlar qirgʻin qilinayotgan vaqtda toʻrtta muhim shahar – Erzurum, Van, Mush va Bitlisda boʻlgan. Nursiy Bitlisda arman ayollari va bolalarini qirgʻindan qutqarishga harakat qilganini guvohlik bilan bayon qilgan. U bunga qanchalik muvaffaq boʻlgani, shuningdek boshqa arman fuqarolariga munosabati qanday boʻlgani hamon noaniq boʻlib qolmoqda. Abdürrahim Oʻzer soʻzlariga koʻra, Nursiyning Birinchi jahon urushi davrida arman fuqarolariga boʻlgan munosabati hanuz „bahsli mavzu“dir. ==== Istanbulning inglizlar tomonidan bosib olinishi va unga qarshilik ==== Birinchi jahon urushidan keyin Istanbul chet el qoʻshinlari tomonidan ishgʻol qilingach, Nursiy ochiq tanqidchi sifatida maydonga chiqdi. U chet el kuchlari diniy yetakchilarni Anadoludagi yangi milliy ozodlik harakatini zaiflashtirish uchun qanday qilib boshqarayotganini fosh etdi. Britaniyaliklar bosimi ostidagi Usmonli hukumati hatto harakatga qarshi fatvo ham chiqardi. Nursiy bu fatvoga boʻysunmay, uni omma oldida haqiqiy emas deb eʼlon qildi{{Cite book |last=Balcı |first=Ramazan |title=Bediuzzaman Said Nursi: "wonder of the age" |date=2011 |publisher=Tughra Books |isbn=978-1-59784-260-0 |location=Clifton, NJ |pages=67–68}}. === „Risola‑i Nur“ va „Nurcu harakati“ („Yangi Said“ davri) === 1922-yilda Usmonli sultonligi tugatilgach, Nursiy Anqaraga bordi va u yerda parlament tomonidan kutib olindi. Uning islomiy respublika haqidagi qarashlari [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kamol Otaturk]]ning dunyoviy respublika haqidagi rejalariga zid edi va u bu yerda qolmadi. 1924-yilda Istanbulga qisqa tashrifdan soʻng Nursiy Vanga qaytdi va jamoat hamda siyosiy hayotdan chetga chiqdi. U familiyasini tugʻilgan qishlogʻi nomidan kelib chiqib, Nursiyga oʻzgartirdi va asta‑sekin oʻzini kurd islom ziyolisidan Atatürkning yangi dunyoviy dunyosidan ''[[Hijrat|hijrat]]'' qilayotgan, iymonni yangilovchi yuz yillik ''[[Mujaddid|mujaddid]]'' sifatida koʻra boshladi. ==== Taʼlimoti va harakati ==== Said bu davrda Turkiya dunyoviylashuv koʻrinishida namoyon boʻlayotgan kufr va buzuqlikdan katta xavf ostida turibdi, deb hisoblagan{{Manba kerak|date=June 2023}}. (Masalan, [[Usmoniylar xalifaligi|xalifalik]] bekor qilindi, haftalik dam olish kuni anʼanaviy islomiy ibodat kuni boʻlgan [[Juma|juma]]dan [[Yakshanba|yakshanba]]ga oʻzgartirildi, taqvim [[Islomiy taqvim|hijriy]]dan [[Grigoriy taqvimi|gregorian]]ga oʻtkazildi va yozuv alifbosi almashtirilib, [[Arab yozuvi|arab]] yozuvidan [[lotin]] yozuviga oʻtildi.)Toprak, B. (2005). ''Secularism and Islam: the building of modern Turkey''. Macalester International: Vol. 15, Article 9, 27-43.Burak, Begüm. (2012). ''Can secularism hinder democracy? The Turkish experiment'', İnsan & Toplum, 2(4), 65-82.{{cite journal |last1=Al Faruki |first1=Jakir |last2= Siddiky|first2=Md. Roknuzzaman |title=Secularism and the Muslim World: An Overview July 2017 Authors |journal=Journal of Social Science, Rajshahi College |date=July 2017 |volume=1 |issue=1 |page=22 |url=https://www.researchgate.net/publication/330320431 |access-date=23 November 2021}}. Shu bois Nursiyning fikricha, bu davrda insoniyat uchun qilinishi mumkin boʻlgan eng buyuk xizmat islom iymonini asrash edi va u buni oʻzining „Risola‑i Nur“ asari orqali amalga oshirishni maqsad qilgan{{Cite web|url=https://sorularlarisale.com/makale/soru-ve-cevaplarla-risale-i-nurda-mehdiyet|title=SORU VE CEVAPLARLA RİSALE-İ NUR'DA MEHDİYET » Sorularla Risale|date=13 October 2010|website=Sorularla Risale}}. „Risola‑i Nur“ inson mavjudligining asosiy savollariga – Xudoning borligi, ruhning tabiati va hayot maqsadi kabi masalalarga javob izlaydi. „Risola‑i Nur“ koʻr‑koʻrona eʼtiqod yoki mistikaga tayanmaydi. Aksincha, u eʼtiqod haqiqatlarini isbotlash uchun aql va mantiqdan foydalanadi, hamda Qur’onda zamonaviy fan uchun zarur boʻlgan bilim mujassam ekanini taʼkidlaydi{{cite news |title=Slife |newspaper=The Spiritual Life |date=5 August 2012 |url=https://slife.org/bediuzzaman-said-nursis-short-biography/ |author1=Slife |access-date=2026-02-06 |archive-date=2025-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251108072958/https://slife.org/bediuzzaman-said-nursis-short-biography/ |url-status=dead }}. Shu bois u har xil kelib chiqish va eʼtiqodga mansub odamlarga ham tushunarli boʻlishi mumkin. „Risola‑i Nur“da Nursiy agar bir rasmni koʻrsangiz, rassom bor, deb xulosa qilish kerakligini aytadi. Rasm rassomsiz boʻla olmaydi. Tabiat – sanʼat, lekin Sanʼatkor emas. Har bir mavjudotda yashirin qoʻl bor. Hayvonlarning gʻayrioddiy qobiliyatlari (masalan, sigirlarning dagʻal oʻtdan inson uchun zarur oziq moddalar ishlab chiqarishi, daraxtlarning fotosintez orqali shakar hosil qilib, 200 fut balandlikdagi barglarga suv yetkazishi, oʻsimliklarning kichik urugʻdan oʻsishi) ularning oʻzlariga emas, Yaratganga nisbat berilishi kerak. U Xudoning borligini isbotlash uchun oʻxshatishlar, aql va mantiqdan foydalanadi{{Cite book |last=Nursi |first=Said |title=Flashes}}. Nursiy soʻzlariga koʻra, koinotdagi barcha tizimlar oʻzaro bogʻlangan. Galaktikalarni yaratgan Zot Yer, inson va boshqa barcha mavjudotlarni ham Yaratgan boʻlishi kerak. Uning soʻzlari bilan aytganda, „chivin koʻzini yaratgan Zot Quyoshni ham yaratgan boʻlishi kerak“{{Cite book |last=Nursi |first=Said |title=Masnawi-i Nuriye}}. Uning fikricha, musulmon olamining uch dushmani bor: johillik, qashshoqlik va tafriqa. Bu uch dushmanni yengish uchun musulmonlar uch qurolni qoʻllashlari lozim: taʼlim, sanoat/hunarmandchilik va birlik{{Cite book |title=Tarihce-i Hayat |publisher=Sahdamar Yayinlari |isbn=978-605-4038-70-1 |pages=64}}. Nursiy materializm va ateizmni, ularning manbai boʻlgan materialistik falsafani bu ilm, aql va sivilizatsiya asrining haqiqiy dushmani deb hisoblaganIan S. Markham, Suendam Birinci, Suendam Birinci Pirim, An Introduction to Said Nursi: Life, Thought and Writings. p 46. {{ISBN|1409407713}}{{Cite journal |last1=Ziaulhaq |first1=Mochamad |last2=Sen |first2=Hasbi |date=2021-07-31 |title=Transforming Hate into Compassion as an Islamic Nonviolent Thought of Bediüzzaman Said Nursi |url=https://journal.uinsgd.ac.id/index.php/jw/article/view/13159 |journal=Wawasan: Jurnal Ilmiah Agama Dan Sosial Budaya |volume=6 |issue=1 |pages=13–30 |doi=10.15575/jw.v6i1.13159 |issn=2502-3489 |s2cid=237460737 |doi-access=free}}. Ular bilan u „Risola‑i Nur“dagi (oʻzi haqiqat, deb bilgan) aqliy dalillar orqali kurashdi va „Risola‑i Nur“ni bu dushmanlar keltirgan jamiyat buzuqligiga qarshi eng samarali toʻsiq deb bildi. „Risola‑i Nur“dan tashqari, Nursiy harakatining muvaffaqiyatida uning tanlagan usuli ham katta rol oʻynagan boʻlib, uni ikki ibora bilan jamlash mumkin: ''mânevî jihod'', yaʼni „maʼnaviy jihod“ yoki „jismoniy boʻlmagan jihod“ va „ijobiy harakat“Ian S. Markham, Engaging with Bediuzzaman Said Nursi: A Model of Interfaith Dialogue, p 15 [Quoting Şükran Vahide, The Biography of Bediuzzaman Said Nursi: the author of the Risale-i Nur (Istanbul, Sozler Publications 1992), p. 352]. {{ISBN|0754669319}}Arvind Sharma, ''The World’s Religions After September 11''. p 92. {{ISBN|0275996212}}. Shu maʼnaviy jihodni davom ettirish uchun Nursiy shogirdlaridan kuch ishlatish va tartibsizlik keltiruvchi xatti‑harakatlardan butunlay tiyilishni qatʼiy talab qilgan. „Ijobiy harakat“ va jamoat tartibi hamda xavfsizligini saqlash orqali kufr kuchlari keltirgan deb hisoblangan „zarar“ Qur’onning „shifo“ beruvchi haqiqatlari bilan „tuzatilishi“ mumkin, deb hisoblagan. Nursiyning taʼsiri [[Davlatga asos solgan tarixiy shaxslarning roʻyxati|asoschi otasi]] va [[Turkiya Respublikasi]]ning birinchi [[Turkiya prezidenti|prezidenti]] [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kamol Otaturk]]ni ham tashvishga solganDavid Tittensor, The House of Service: The Gulen Movement and Islam’s Third Way, p 37. {{ISBN|0199336415}}, shuning uchun Otaturk Nursiyga Turkiyaning sharqiy viloyatlari uchun „Diniy ishlar vaziri“ lavozimini taklif etib, u orqali Nursiy rejimga qarshi chiqmasligiga erishmoqchi boʻlgan, biroq Nursiy bu lavozimdan voz kechganDavid Livingstone, Black Terror White Soldiers: Islam, Fascism and the New Age, p. 569. {{ISBN|1481226509}}{{cite book |last=Vahide |first=Şükran |title=Islam in modern Turkey: an intellectual biography of Bediuzzaman Said Nursi |url=https://archive.org/details/islaminmoderntur0000sukr |publisher=SUNY Press |year=2005 |quote=He offered Nursi Shaikh Sanusi’s post as ‘general preacher’ in the Eastern Provinces with a salary of 300 liras, a deputyship in the Assembly, and a post equivalent to that he had held in the Darü’l-Hikmeti’l-Islamiye, together with various perks such as a residence. Part 1; Childhood and Early Life, chapter 8}}. Shundan soʻng Nursiy [[Isparta (viloyat)|Isparta viloyati]]ga surgun qilindi, bunga, boshqa narsalar qatori, azonning arabcha aytilishi ham sabab qilib koʻrsatildi{{cite book |author=David McDowall |url=https://books.google.com/books?id=dgDi9qFT41oC&pg=PA210 |title=A Modern History of the Kurds: Third Edition |date=14 May 2004 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-85043-416-0 |pages=210–211}}. Uning taʼlimoti bu yerda odamlarni oʻziga tortgach, Isparta gubernatori uni Barla nomli qishloqqa joʻnatdi va u yerda u „Risola‑i Nur“ning uchdan ikki qismini yozdiŞükran Vahide, Bediuzzaman Said Nursi, p. 230. {{ISBN|967506286X}}{{cite book |last1=Bosworth |first1=C.E. |title=Encyclopaedia of Islam |last2=van Donzel |first2=E. |last3=Heinrichs |first3=W.P. |last4=Lecomte |first4=G. |date=1995 |publisher=Brill |isbn=978-9004098343 |edition=New |volume=VIII (Ned-Sam) |location=Leiden, Netherlands |page=144}}. Bu qoʻlyozmalar mintaqaning boshqa bir qishlogʻi Savga yuborilib, u yerda odamlar ularni 1928-yilda rasmiy ravishda almashtirilganiga qaramay, [[Arab yozuvi|arab yozuvi]]da koʻpaytirdilar. Tayyor boʻlgach, bu kitoblar „Nurcu pochta tizimi“ orqali butun Turkiyadagi Nursiy shogirdlariga yuborilgan{{cite journal |last1=Awang |first1=Ramli |last2=Yusoff |first2=Kamaruzaman |last3=Ebrahimi |first3=Mansoureh |last4=Yilmaz |first4=Omer |year=2015 |title=A Challenge from Teaching to Social Movement: Bediüzzaman Said Nursi's Struggles for Modification in Turkey |journal=Mediterranean Journal of Social Sciences |volume=6 |issue=6 |page=446 |doi=10.5901/mjss.2015.v6n6s1p444 |doi-access=free}}. Nursiy takror va takror dunyoviy rejim tomonidan unga qilinayotgan barcha taʼqib va mashaqqatlarni Xudoning neʼmati deb aytgan va ular rasmiy diniy tuzumni yoʻq qilib, bilmagan holda turklarning yagona haqiqiy dini sifatida ommaviy islomni qoldirganini taʼkidlagan. Shayx Said 1926-yildagi [[Shayx Said qo‘zg‘oloni]]ga Said Nursiyni ham taklif qilgan, biroq Said Nursiy buni rad etib, tanqid qilgan''Turkey, Islamists and Democracy: Transition and Globalization in a Muslim State'', Yildiz Atasoy, 2005, pp. 45Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement, 2003, pp. 152. Shayx Said bilan kelishmovchiliklariga qaramay, uni koʻp marotaba Shayx Said bilan adashtirib, nishonga olishganBediuzzaman Said Nursi and Risale-i Nur, Extended Special Text Version, Ediz SÖZÜER, pp. 42. Shayx Said qoʻzgʻolonidan keyin u Burdurga surgun qilingan. Said Nursiy kurd mustaqilligiga qarshi boʻlgan va Usmonli imperiyasining qayta tiklanishini yoqlaganBediuzzaman Said Nursi: Author of the Risale-i Nur, Şükran Vahide, 2019, pp. 197-198. Said Nursiy hayotining katta qismini (20-yildan ortiq) qamoq va surgunda oʻtkazdi, diniy uygʻonishga sarmoya kiritgani uchun dunyoviy davlat tomonidan taʼqib qilinganGerhard Böwering, Patricia Crone, Mahan Mirza, ''The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought'', p. 482.. U shogirdlariga qamoqda boʻlgan paytlarida ham „Risola‑i Nur“ kitoblarini tarqatish va odamlarni ularni oʻrganishga undashga eʼtibor qaratishni maslahat bergan. „Risola‑i Nur“ majmuasining katta qismi surgun yoki qamoq davrida yozilganEmirdag Lahikası, s.241. Kelajakda „Mahdiyning oltin davri“ deb hisoblanadigan davr keladi va 30–40 yil davom etadigan bu davrdan soʻng yana dinsizlik ustunlik qiladi, deb ishonilgan. Uning fikricha, Qiyomat kufr ahli boshiga hijriy 1530–1540-yillar oraligʻida tushishi mumkinKastamonu Lahikası, s.26. === Keyingi hayoti („Uchinchi Said“ davri) === Nursiy taʼlimotining mashhurligi ortib, hatto ziyolilar va harbiylar orasiga ham tarqalishi hukumatni xavotirga soldi va u dunyoviylikni talab qiluvchi qonunlarni buzganlikda ayblanib, surgunga yuborildi{{Manba kerak|date=June 2023}}. U 1956-yilda bu ayblovlarning barchasidan oqlangan. Hayotining soʻnggi oʻn yilligida Said Nursiy [[Isparta]] shahriga joylashdi{{Manba kerak|date=June 2023}}. Koʻp partiyaviy tizim joriy etilgach, u izdoshlariga ayrim diniy erkinliklarni tiklagan [[Demokratik partiya]] (yetakchisi [[Adnan Menderes]])ga ovoz berishni maslahat bergan. Said Nursiy qatʼiy [[antikommunist]] boʻlgan va [[Kommunizm|kommunizm]]ni davrning eng katta xatari sifatida qoralagan. 1956-yilda unga asarlarini bosma shaklda nashr etishga ruxsat berildi. Uning kitoblari „Risola‑i Nur“ („Ilohiy nurning maktublari“) nomi ostida jamlangan. U [[Shanliurfa|Urfa]]ga safar chogʻida holdan toyib vafot etganIbrahim M. Abu-Rabi, ''Islam at the Crossroads: On the Life and Thought of Bediuzzaman Said Nursi'', p. xxiv. {{ISBN|0791457001}}. U paygʻambar [[Ibrohim]] ([[Avraam (paygʻambar)|Abraham]]) tugʻilgan, deb eʼtiqod qilinadigan gʻorninng roʻparasidagi maqbaraga dafn qilinganREF_f1b0bb7fIan S. Markham; Suendam Birinci; Suendam Birinci Pirim (2011). ''An Introduction to Said Nursi: Life, Thought and Writings''. Ashgate Publishing, Ltd, p 17. {{ISBN|978-1-4094-0770-6}}.. 1960-yildagi Turkiyadagi harbiy [[davlat to‘ntarishi]]dan soʻng, keyinchalik oʻng qanot siyosatchi boʻlgan [[Alparslan Türkeş]] boshchiligidagi askarlar guruhi uning qabrini ochib, xalq orasidagi ziyoratlarni oldini olish maqsadida jasadini 1960-yil iyul oyida Isparta yaqinidagi nomaʼlum joyga koʻchirib koʻmdilar[http://www.zaman.com/?bl=1960militarycoup&alt=&hn=36483 Nursi’s Letters Found in Yassiada Archives] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605040258/http://www.zaman.com/?bl=1960militarycoup&alt=&hn=36483 |date=5 June 2011 }}, [[Zaman (newspaper)|Zaman]][http://yenisafak.com.tr/arsiv/2003/agustos/16/turkes03.html Yes to 27 May No to 28th] (in Turkish), ''[[Yeni Şafak]]'', 16 August 2003, Retrieved 17 June 2014. == Nursiy vafotidan keyingi Nur harakati == [[File:Risale-dersleri.jpg|thumb|"Risola‑i Nur" kitoblari boʻyicha dars]] Nursiy vafotidan ikki oy oʻtgach, 1960-yil 27-mayda [[davlat to‘ntarishi]] sodir boʻlib, demokratik yoʻl bilan saylangan Demokratik partiya hukumatini agʻdarib tashladi va Turkiyada nisbatan siyosiy erkinlik davri tugadi. Bosh vazir qatl etildi va Nur harakati aʼzolari ham taʼqib qilindi{{Cite thesis |last=SACMALI |first=AHMET |title=RECONCILING RELIGION AND NATIONALISM: The Nur Movement in Modern Turkey (2002-2018) |date=2019 |degree=Doctoral |publisher=Durham University |url=https://etheses.dur.ac.uk/13624/}}. Keyingi yillarda Nur harakatidan bir nechta oqimlar ajralib chiqdi, jumladan [[Gyulen harakati]], „Okuyujular“ (Oʻquvchilar) harakati, [[Yangi Asiya]] harakati, „Yazijilar“ (Nashriyotchilar) harakati shular jumlasidandir{{cite web | url=https://open.metu.edu.tr/bitstream/handle/11511/16717/index.pdf?sequence=1 | title=IDENTITY AND THE NUR MOVEMENT IN TURKEY }}. == Ommaviy madaniyatda == 1999-yilda nashr etilgan Fred Reedning sayohat kitobi Turkiya boʻylab Said Nursiy izidan qilgan sayohatini tasvirlaydi{{Cite book |last=Reed |first=Fred |title=Anatolia Junction: A Journey into Hidden Turkey |url=https://archive.org/details/anatoliajunction0000reed |publisher=Talon Books |year=1999 |isbn=978-0-88922-426-1|edition=1st |language=English}}. 2011-yilda Nursiy biografiyasiga asoslangan ''Ozod inson'' nomli turk filmi suratga olindi{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1783298/|title=Free Man (2011) |website=[[IMDb]]}}. 2011-yilda uning hayoti haqida „Xudoning sodiq quli: Barla“ nomli animatsion film suratga olindi{{Citation |last=Esin |first=Orhan Öztürk |title=Allah'in Sadik Kulu: Barla |date=2011-11-04 |type=Animation, Biography, Drama |url=https://www.imdb.com/title/tt2109131/ |access-date=2024-12-08 |others=Faruk Akgören, Ugur Aslanoglu, Murat Aydin |publisher=Ser Film}}. == Yana qarang == * [[Muhammad Amin Er]] (1914–2013), Said Nursining shogirdlaridan biri * [[Habiburrahmon Shokir]] (1903–1975), Said Nursining Yevropadagi dastlabki shogirdlaridan biri * [[Rustam posho madrasasi|Badiuzzamon muzeyi]], [[Istanbul]]ning [[Fotih]] tumanidagi [[Rustam posho madrasasi|Rustam Posho madrasasi]] ichida joylashgan muzey * [https://risaleinur.com/bediuzzaman-said-nursi/24-his-students/2549-zubeyir-gunduzalp-by-akyuz.html Zubayir Gunduzalp (1920–1971) – Said Nursining eng yaqin shogirdlaridan biri] * [http://erisale.com/index.jsp?locale=en Erisale – „Risola‑i Nur“ni onlayn oʻqish] * [https://www.barnesandnoble.com/w/the-quran-revealed-colin-turner/1115535378 The Qur’an Revealed: A Critical Analysis of Said Nursi’s Epistles of Light] , Durham universiteti (Buyuk Britaniya) olimi doktor Kolin Tyurner tomonidan „Risola‑i Nur“ tahlili * [https://www.jcu.edu/nursi-chair Bediuzzamon Said Nursi kafedrasi (Jon Kerrol universiteti)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20250717211209/https://www.jcu.edu/nursi-chair |date=2025-07-17 }} * [[Kurd faylasuflari ro‘yxati]] == Izohlar == {{Notelist}} == Manbalar == {{Manbalar}} == Adabiyotlar == * {{Kitob manbasi|author=Camilla T. Nereid|title=In the Light of Said Nursi: Turkish Nationalism and the Religious Alternative|url=https://books.google.com/books?id=sFfYAAAAMAAJ|year=1997|publisher=Centre for Middle Eastern and Islamic Studies, University of Bergen|isbn=978-1-85065-309-7}} * Sahiner, Necmettin, ''Son Sahitler 3'', Nesil Yayinlari, 2004. * {{Kitob manbasi|author=Şükran Vahide|title=Islam in Modern Turkey: An Intellectual Biography of Bediuzzaman Said Nursi|url=https://books.google.com/books?id=fdX-iggjrxwC|date=16 February 2012|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-8297-1}} * {{Kitob manbasi|author1=Ian S. Markham|author2=Suendam Birinci|author3=Suendam Birinci Pirim|title=An Introduction to Said Nursi: Life, Thought and Writings|url=https://books.google.com/books?id=xtpM-ae-P6QC|year=2011|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-1-4094-0770-6}} * {{Kitob manbasi|author1=Angel Rabasa|author2=F. Stephen Larrabee|title=The Rise of Political Islam in Turkey|url=https://books.google.com/books?id=dbP6ATQYHWQC|date=17 June 2008|publisher=Rand Corporation|isbn=978-0-8330-4531-7}} * {{Kitob manbasi|author=Ibrahim M. Abu-Rabi‘|author-link=Ibrahim M. Abu-Rabi‘|title=Islam at the Crossroads: On the Life and Thought of Bediuzzaman Said Nursi|url=https://books.google.com/books?id=r5bPyy9SWs4C|date=9 April 2003|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-5700-9}} * {{Kitob manbasi|author=Ibrahim M. Abu-Rabi‘|author-link=Ibrahim M. Abu-Rabi‘|title=Spiritual Dimensions of Bediuzzaman Said Nursi's Risale-I Nur: The Supreme Court of Israel and the Occupied Territories|url=https://books.google.com/books?id=-yIcHAd7vawC|date=24 July 2008|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-7815-8}} * {{Kitob manbasi|author=Fred A. Reed|title=Anatolia Junction: A Journey Into Hidden Turkey|url=https://archive.org/details/anatoliajunction0000reed|url-access=registration|date=1 January 1999|publisher=Talonbooks, Limited|isbn=978-0-88922-426-1}} * {{Kitob manbasi|author=Thomas F. Michel|title=Reflections on Said Nursî's Views on Muslim-Christian Understanding|url=https://books.google.com/books?id=vLmIAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Söz Basim Yayin|isbn=978-975-6438-02-2}} * Thomas F. Michel (2013). ''Insights from the Risale-i Nur: Said Nursi’s Advice for Modern Believers'' Clifton, NJ: Tughra Books {{ISBN|978-1597846783}} * {{Kitob manbasi|author=Serif Mardin|author-link=Serif Mardin|title=Religion and Social Change in Modern Turkey: The Case of Bediuzzaman Said Nursi|url=https://books.google.com/books?id=og-Q_JA28NwC|year=1989|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-88706-996-3}} * {{Kitob manbasi|author1=Ibrahim Kalin|author2=Oxford University Press|author-link2=Oxford University Press|title=Islam in Turkey: Oxford Bibliographies Online Research Guide|url=https://books.google.com/books?id=gxomwT0_zZMC|date=1 May 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-980651-5}} * Mustafa Gökhan Sahin, [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1949-3606.2011.00097.x/abstract ''Said Nursi and the Nur Movement in Turkey: An Atomistic Approach''] * {{Kitob manbasi|author1=Colin Turner|author2=Hasan Horkuc|title=Said Nursi: Makers of Islamic Civilization|url=https://books.google.com/books?id=VxM4LgAACAAJ|date=15 June 2009|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1-84511-774-0}} == Havolalar == * {{Commons category-inline|Said Nursi}} * [https://www.yeniasya.com.tr/Sites/YeniAsya/Upload/files/Docs/Bediuzzaman-Said-Nursi.pdf Said Nursining qisqa biografiyasi] * [http://www.muslimscholars.info/manage.php?submit=scholar&ID=140038 MuslimScholars.info saytida tarjimai hol] * [http://www.bediuzzamansaidnursi.org/en Bediuzzaman Said Nursi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191231144308/http://www.bediuzzamansaidnursi.org/en |date=31 December 2019 }} * [http://saidnur.com/ SaidNur.com] – Said Nursi va „Risola‑i Nur“ majmuasi haqida koʻplab tillarda maʼlumot * [http://www.suffavakfi.org Suffa vafqi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210308094832/https://www.suffavakfi.org/ |date=8 March 2021 }} – Said Nursiga asoslangan tashkilot. * [https://web.archive.org/web/20170424002724/http://www.risaleinur.us/reflist „Risola‑i Nur“] * [http://www.nur.gen.tr/en.html „Risola‑i Nur“ majmuasi, Bediuzzamon, Bediuzzamon Said Nursi] – „Risola‑i Nur“ majmuasining turli tillardagi matnlarini oʻz ichiga olgan veb-sahifa * [http://www.erisale.com/index.jsp?locale=en Risale-i – „Risola‑i Nur“ majmuasining inglizcha matnini oʻz ichiga olgan veb-sahifa] * [http://www.nursistudies.com/ Said Nursi boʻyicha ilmiy tadqiqotlar] * [https://risaleinur.com/studies/144-academia/durham-university-risale-i-nur-studies/3794-02-dr-colin-turner.html Doktor Kolin Tyurnerning „Risola‑i Nur“ haqidagi ishlari] * [https://www.risaleinur-int.org/ Risale-i Nur International] {{Portal bar|Biografiya|Islom|Turkiya}} {{Ijtimoiy falsafa}} {{Tashqi havolalar}} {{DEFAULTSORT:Nursi, Said}} [[Turkum:Ashʼariylar]] [[Turkum:Shofiʼiylar]] [[Turkum:Sunniy soʻfiylar]] [[Turkum:Mujaddidlar]] [[Turkum:Turkiyalik kurdlar]] [[Turkum:Usmonli harbiy asirlari]] [[Turkum:Rossiya qo‘lidan qochgan asirlar]] [[Turkum:So‘fit olimlar]] [[Turkum:Turkiyalik qochqinlar]] [[Turkum:Ateizm tanqidchisi bo‘lgan musulmonlar]] [[Turkum:Qurʼon tafsirchilari]] [[Turkum:XX asr islom olimlari]] [[Turkum:Sunniy musulmon ulamolar]] [[Turkum:Kurd olimlari]] [[Turkum:Kurd ilohiyotshunoslari]] [[Turkum:Sunniy kurd musulmonlar]] [[Turkum:1878-yilda tugʻilganlar]] [[Turkum:1960-yilda vafot etganlar]] [[Turkum:Turkiyalik antikommunistlar]] [[Turkum:Musulmon ulamolari]] [[Turkum:Tafsir]]