Ziyosfera

Said Nursiy

Саид Нурсий[а] (1877[16] – 1960-йил 23-март) Туркиялик курд ислом олими бўлиб, олти минг саҳифадан ошадиган Қур’он тафсиридан иборат „Рисола‑и Нур“ мажмуаси муаллифидир[17][18]. У ўз эътиборини шахсий исломий иймонни „таълим, ўзини ислоҳ қилиш ва бошқаларга хизмат қилиш“ орқали янгилашга қаратган[19].

Саид Нурсий

Устод • Бадиуззамон
Файл:Саид Нурси пасспорт пҳото 1918.жпг
Паспорт сурати, 1918-йил
Шахсий маълумотлар
Вафоти 23 март 1960 (ёши 82–83)[8].
Урфа, Туркия
Дини Ислом
Ота-онаси
  • Сўфи Мирзо (отаси)
  • Нурие Хоним (онаси)
Ҳудуд Туркия
Мазҳаб Сунний
Юриспруденсия Шофиъийлик[1].
Имом Ашъарий[2].
Асосий қизиқиш(лар)и Илоҳиёт[9], тафсир[9], Иймонни янгилаш[10] Калом, Балоғат, Илм‑фан ва диннинг мослиги[5], Антикоммунизм[11].

Замонавий фан ва мантиқ келажакнинг йўли деб ишонган ҳолда, у дунёвий мактабларда диний фанларни, диний мактабларда эса замонавий фанларни ўқитишни тарғиб қилган[17][18][20]. У одатда издошлари орасида Бадиуззамон (بدیع‌الزمان; сўзма-сўз таржимаси — „замонда тенгсиз мўжиза“) ва Устод (استاد; сўзма-сўз таржимаси — „устоз“)[21] фахрий унвонлари билан танилган.

Нурси Туркияда исломнинг қайта тикланишида муҳим рол ўйнаган[22][23] ва ҳозир бутун дунёда бир неча миллион издошларга эга бўлган диний ҳаракатга илҳом берган[24][25]. Унинг издошлари Нурcу ҳаракати ёки Нурcу жамоати номи билан танилган[26]. 2008-йилдаги бир нашрга кўра, Нурcу издошлари сони дунё бўйича 5–6 миллион киши деб баҳоланади, шунингдек, тахминан 5500 та дерсхона (Нурсий асарлари ўрганиладиган заллар) мавжуд[27][28].

Дастлаб ислом номидан сиёсий фаол бўлган Нурсий, Усмонли империяси қулаши ортидан сиёсатдан воз кечиб, ўзини ислом ҳақида китоблар ёзишга бағишлади.

Ҳаёти

Нурси ҳаётини уч даврга бўлди:

  1. „Эски Саид“ даври – унда у исломга энг яхши хизматни сиёсий фаолият орқали кўрсатиш мумкин, деб ишониб, сиёсатда фаол бўлган. Бу давр туғилишидан Биринчи жаҳон уруши тугагач 1920‑йилларнинг бошларигача давом этган.
  2. „Янги Саид“ даври – Усмонли империяси қулаши билан юзага келган ларзалар ортидан бошланган бўлиб, Нурсийни чуқур шахсий ўзгаришга олиб келди. У сиёсатдан бутунлай воз кечиб, „Рисола‑и Нур“ мажмуасини ёзишга эътибор қаратди. Унда у ислом ҳақиқатини ақл билан исботлашга ҳаракат қилганини даъво қилади. Бу даврнинг катта қисми зиндон ва сургунда ўтган. Бу давр 1949-йилда Афён қамоқхонасидан озод қилингач тугаган.
  3. „Учинчи Саид“ даври 1949-йилдан 1960-йилдаги вафотигача давом этди. Бу даврда Туркияда биринчи демократик сайловлар ўтказилди ва Нурсий нисбатан эркинликка эришди[29].

„Эски Саид“ даври

Саид Нурсий Саид Окур номи билан Усмонли империясининг Битлис вилоятидаги Ҳизан яқинидаги курд қишлоғи Нурсда туғилган[30]. Унинг отаси Мирзо ва онаси Нурие иккови ҳам Аҳл ал-Байтга (ислом пайғамбари Муҳаммад авлодига) мансуб экани айтилади[31]. Улар етти фарзандли бўлиб, камтарона турмуш кечирган[32]. Ёшлигида у Қодирия тасаввуф тариқатига мансуб бўлган[32].

Нурсий анъанавий иcâзетнома (диплом) ола олмаган, бироқ қисқа муддатли мадрасаларга ташрифлар ва маҳаллий машҳур шайхлар орқали норасмий тарзда таълимини давом эттирган[32].

У Сииртдан акасиникига бориш учун кетади, бироқ бир муддатдан кейин қайтиб келиб, Мулла Фатҳуллоҳ мадрасасига борган. У тез орада ўқиган барча диний китоблари („Суютий“, „Мулла Жомий“ ва бошқалар) ва уларни тушуниши билан Фатҳуллоҳни ҳайратда қолдирган.

Айтилишича, Саид кўплаб китобларни ёддан ўқий олган.

Шунда у [Мулла Фатҳуллоҳ] унинг хотирасини синаб кўришга қарор қилди ва унга басралик ал‑Ҳаририйнинг (1054–1122) (ақл-у заковати ва хотира қудрати билан ҳам машҳур) Мақомат ал‑Ҳаририй асарини берди. Саид бир саҳифани бир марта ўқиб, уни ёд олди ва кейин ёддан такрорлаб берди. Мулла Фатҳуллоҳ ҳайратини изҳор қилди[33] ва унинг истеъдоди ҳақида Сиирт бўйлаб бошқа олимларга хабар тарқатди.

Шундан сўнг Сиирт уламолари унга „замонда тенгсиз мўжиза“ маъносидаги „Бадиуззамон“ тахаллусини бердилар[34].

У 13–14 ёшларида бўлганида, мадраса дастуридаги юздан ортиқ китобни атиги уч ойда тамомлагани айтилади, ҳолбуки одатда бу 10–15 йилни оларди. Саиднинг ёндашуви ҳар бир китобнинг асосий ғояларини тушунтириб бериш учун фақат ўқитувчига таяниш, қолганини эса мустақил ўқиб ўзлаштиришдан иборат эди[34].

Файл:سەعید نوورسی 1.жпг
Саид Нурсий жияни ва шогирди Абдурраҳмон билан

Нурсий Ван валиси, 1847–1913-йилларда яшаган Тоҳир пошо ҳимояси ва ҳомийлигини қўлга киритди ва 1897–1907-йилларда Ванда яшади. У Ван вилояти валиси томонидан унинг қароргоҳида истиқомат қилишга таклиф қилинганлиги айтилади[35]. Вали кутубхонасида Нурсий илгари кира олмаган илмий билимлар хазинасига эга бўлди. У бу даврда исломий фанлардан ташқари тарих, география, математика, геология, физика, кимё, астрономия ва фалсафа асосларини ўрганган ва ўқиган 90 китобни ёд олган, дейилган[36].

Саид Нурсий шу ерда усмонли турк тилини ҳам ўрганганлиги айтилади[манба керак]. Шу даврда у Усмонли империясининг Шарқий вилоятларида[37] илмий ва диний (исломий) таълимни уйғунлаштирадиган „Мадрасат уз‑Заҳро“ номли университет барпо этиш режасини ишлаб чиққан ва бу орқали минтақа таълимини умумий равишда юксалтиришни режа қилган. У бу лойиҳа учун Усмонли султони Меҳмед Вдан молиявий кўмак ола олади ва қурилиш 1913-йилда бошланди, бироқ Биринчи жаҳон уруши бошланиши билан лойиҳа бекор қилинган[38].

1907-йил охирида у Истанбулга келди ва бу ерда курд ҳамжамияти билан яқинлашди, курд зиёлилари билан учрашди ҳамда Кüрд Теавüн ве Теракки Cемиети (Курдлар ўзаро ёрдам ва тараққиёт жамияти)га қўшилди[32]. 1908-йилдаги Ёш турклар инқилобидан сўнг Нурсий конституциявий тузумнинг ғайратли тарафдорига айланди ва бир қатор газеталарда шариат ва ислом анъанасидаги меşверет (машварат/шўро)нинг аҳамияти, таълим зарурати ва курдларнинг эҳтиёжларини таъкидловчи мақолалар чоп этди. 1909-йилдаги қарши инқилоб (31‑март воқеаси)дан кейин Нурси ҳибсга олиниб суд қилинди, бироқ барча айбловлардан оқланиб чиқди[32].

Кейинги йили Нурсий конституциячиликни тарғиб қилиш ва янги тузумнинг арманлар билан иттифоқини курд аҳолиси орасида оқлаш умидида Ванга қайтди[32]. 1911-йилда ундан арманларни (насроний бўлган) Усмонли вилоятларига ҳоким қилиб тайинлаш ғояси ҳақида фикри сўралганда, у бундай тайинловда арманларнинг муҳандис, соацоз ва ҳоказо бўлишида зарар йўқлигидек, бундан ҳеч қандай зарар кўрмаётганини айтгани ривоят қилинади[39].

Бу даврда у Wиллиам Эwарт Гладстоне – Британия мустамлакалар вазири – Британия парламентида: „Мусулмонлар қўлида Қур’он бор экан, биз уларни бўйсундира олмаймиз. Биз ё уни уларнинг қўлидан олишимиз, ёки уни севмай қўйишларига эришишимиз керак“, деганини ўқиб, тақводорлигидан жунбушга келган. Нурсий гўёки: „Мен бутун дунёга Қур’он ўлмас, тугамайдиган Қуёш эканини исботлаб кўрсатаман!“[40], дея эълон қилиб, кенг қамровли „Рисола‑и Нур“ асарини – Қур’он ва исломга доир ўз тафсир ва талқинларидан, ҳамда ўз ҳаёти ҳақидаги ёзувлардан иборат тўпламни[41] ёзишга киришган.

Биринчи жаҳон уруши

Усмонли империяси урушга киргач, Россия Туркиянинг шарқий қисмини босиб олади. Нурсий шогирдлари билан бирга босқинга қарши курашиш учун кўнгиллилар бригадасини тузди[42] ва 3‑армияда бригада қўмондони сифатида хизмат қилди[43][44][32]. Уруш чоғида Нурсий оғир ўққа тутилишига қарамай, ўзи ҳам хандақларга тушгани, шу боис қўмондонлиги остидаги аскарлар унинг жасоратига қойил қолганлари айтилади[манба керак]. Айнан шу тажрибалар чоғида у гўёки от устида ёки хандақларга қайтган пайтларида котибига оғзаки айтиб туриб, Қур’он тафсири – Ишорот ул‑Ижоз [тр]ни ёздирган[45]. Жанг вақтида оёғи синган ва рус қўшинларига таслим бўлишга мажбур бўлган. У руслар томонидан асирга олиниб, Москванинг шимоли‑шарқидаги Кострома ҳарбий асирлар лагерида икки ярим йил сақланган.

Ривоятларга кўра, бир куни асирлик даврида рус қўшинлари бош қўмондони буюк княз Николай Николаевич лагер текшируви учун келган. У унинг олдидан ўтганида, бошқа асирлардан фарқли ўлароқ, Нурсий ўрнидан турмаган. У яна ёнидан ўтганда ҳам Нурсий Николаевичга эътибор бермаган. Николаевич ундан ким эканини биладими, деб сўраган. Нурсий уни билишини, лекин ўзи уламо бўлгани ва иймонли киши иймонсиз кишидан устун эканини, шу боис ўрнидан туриши ўз иймонига ҳурмацизлик бўлишини айтган. Россия ҳарбий суди унинг ўлим жазосини буюрган. У жазодан олдин охирги намозини ўқишга рухсат сўраган. Бир неча дақиқадан сўнг уни олиб келиб, кўзини боғлашмоқчи бўлишган, бироқ у буни рад этиб, жаннатга боқишни истаётганини айтган. Николаевич унинг жасоратидан қойил қолиб, бу хатти‑ҳаракати ҳақорат эмас, балки ўзига бўлган ҳурмати эканини тушунган. У дарҳол қатлни тўхтатишни буюриб, ундан кечирим сўраган. Кейинроқ Нурсийга яқин атрофдаги татар масжидида қолишга рухсат берилган[46].

Россиядаги Феврал инқилоби Россия уруш ҳаракатларини издан чиқарди ва бошқа кўплаб усмонли ҳарбий асирлари каби Нурсий ҳам қочиб қутулди[32]. У 1918-йил июн ойида Истанбулга қайтиб келди ва қаҳрамон сифатида кутиб олинди[47].

Арманлар қурбонлари

1915–1917-йилларда тахминан бир миллион арман Сурия саҳросидаги мажбурий юришлар чоғида ҳалок бўлган. Бошқа кўплар, асосан аёллар ва болалар, мажбуран исломга ўтказилган. Нурсий 1915-йил баҳори ва ёзида арманлар қирғин қилинаётган вақтда тўртта муҳим шаҳар – Эрзурум, Ван, Муш ва Битлисда бўлган. Нурсий Битлисда арман аёллари ва болаларини қирғиндан қутқаришга ҳаракат қилганини гувоҳлик билан баён қилган. У бунга қанчалик муваффақ бўлгани, шунингдек бошқа арман фуқароларига муносабати қандай бўлгани ҳамон ноаниқ бўлиб қолмоқда[32]. Абдüрраҳим Ўзер сўзларига кўра, Нурсийнинг Биринчи жаҳон уруши даврида арман фуқароларига бўлган муносабати ҳануз „баҳсли мавзу“дир[32].

Истанбулнинг инглизлар томонидан босиб олиниши ва унга қаршилик

Биринчи жаҳон урушидан кейин Истанбул чет эл қўшинлари томонидан ишғол қилингач, Нурсий очиқ танқидчи сифатида майдонга чиқди. У чет эл кучлари диний етакчиларни Анадолудаги янги миллий озодлик ҳаракатини заифлаштириш учун қандай қилиб бошқараётганини фош этди. Британияликлар босими остидаги Усмонли ҳукумати ҳатто ҳаракатга қарши фатво ҳам чиқарди. Нурсий бу фатвога бўйсунмай, уни омма олдида ҳақиқий эмас деб эълон қилди[48].

„Рисола‑и Нур“ ва „Нурcу ҳаракати“ („Янги Саид“ даври)

1922-йилда Усмонли султонлиги тугатилгач, Нурсий Анқарага борди ва у ерда парламент томонидан кутиб олинди. Унинг исломий республика ҳақидаги қарашлари Мустафа Камол Отатуркнинг дунёвий республика ҳақидаги режаларига зид эди ва у бу ерда қолмади[32]. 1924-йилда Истанбулга қисқа ташрифдан сўнг Нурсий Ванга қайтди ва жамоат ҳамда сиёсий ҳаётдан четга чиқди. У фамилиясини туғилган қишлоғи номидан келиб чиқиб, Нурсийга ўзгартирди ва аста‑секин ўзини курд ислом зиёлисидан Ататüркнинг янги дунёвий дунёсидан ҳижрат қилаётган, иймонни янгиловчи юз йиллик мужаддид сифатида кўра бошлади[32].

Таълимоти ва ҳаракати

Саид бу даврда Туркия дунёвийлашув кўринишида намоён бўлаётган куфр ва бузуқликдан катта хавф остида турибди, деб ҳисоблаган[манба керак]. (Масалан, халифалик бекор қилинди, ҳафталик дам олиш куни анъанавий исломий ибодат куни бўлган жумадан якшанбага ўзгартирилди, тақвим ҳижрийдан грегорианга ўтказилди ва ёзув алифбоси алмаштирилиб, араб ёзувидан лотин ёзувига ўтилди.)[49][50][51]. Шу боис Нурсийнинг фикрича, бу даврда инсоният учун қилиниши мумкин бўлган энг буюк хизмат ислом иймонини асраш эди ва у буни ўзининг „Рисола‑и Нур“ асари орқали амалга оширишни мақсад қилган[52].

„Рисола‑и Нур“ инсон мавжудлигининг асосий саволларига – Худонинг борлиги, руҳнинг табиати ва ҳаёт мақсади каби масалаларга жавоб излайди. „Рисола‑и Нур“ кўр‑кўрона эътиқод ёки мистикага таянмайди. Аксинча, у эътиқод ҳақиқатларини исботлаш учун ақл ва мантиқдан фойдаланади[53], ҳамда Қур’онда замонавий фан учун зарур бўлган билим мужассам эканини таъкидлайди[53]. Шу боис у ҳар хил келиб чиқиш ва эътиқодга мансуб одамларга ҳам тушунарли бўлиши мумкин[53].

„Рисола‑и Нур“да Нурсий агар бир расмни кўрсангиз, рассом бор, деб хулоса қилиш кераклигини айтади. Расм рассомсиз бўла олмайди. Табиат – санъат, лекин Санъаткор эмас. Ҳар бир мавжудотда яширин қўл бор. Ҳайвонларнинг ғайриоддий қобилиятлари (масалан, сигирларнинг дағал ўтдан инсон учун зарур озиқ моддалар ишлаб чиқариши, дарахтларнинг фотосинтез орқали шакар ҳосил қилиб, 200 фут баландликдаги баргларга сув етказиши, ўсимликларнинг кичик уруғдан ўсиши) уларнинг ўзларига эмас, Яратганга нисбат берилиши керак. У Худонинг борлигини исботлаш учун ўхшатишлар, ақл ва мантиқдан фойдаланади[54]. Нурсий сўзларига кўра, коинотдаги барча тизимлар ўзаро боғланган. Галактикаларни яратган Зот Ер, инсон ва бошқа барча мавжудотларни ҳам Яратган бўлиши керак. Унинг сўзлари билан айтганда, „чивин кўзини яратган Зот Қуёшни ҳам яратган бўлиши керак“[55].

Унинг фикрича, мусулмон оламининг уч душмани бор: жоҳиллик, қашшоқлик ва тафриқа. Бу уч душманни енгиш учун мусулмонлар уч қуролни қўллашлари лозим: таълим, саноат/ҳунармандчилик ва бирлик[56].

Нурсий материализм ва атеизмни, уларнинг манбаи бўлган материалистик фалсафани бу илм, ақл ва сивилизация асрининг ҳақиқий душмани деб ҳисоблаган[57][58]. Улар билан у „Рисола‑и Нур“даги (ўзи ҳақиқат, деб билган) ақлий далиллар орқали курашди ва „Рисола‑и Нур“ни бу душманлар келтирган жамият бузуқлигига қарши энг самарали тўсиқ деб билди.

„Рисола‑и Нур“дан ташқари, Нурсий ҳаракатининг муваффақиятида унинг танлаган усули ҳам катта рол ўйнаган бўлиб, уни икки ибора билан жамлаш мумкин: мâневî жиҳод, яъни „маънавий жиҳод“ ёки „жисмоний бўлмаган жиҳод“ ва „ижобий ҳаракат“[59][60]. Шу маънавий жиҳодни давом эттириш учун Нурсий шогирдларидан куч ишлатиш ва тартибсизлик келтирувчи хатти‑ҳаракатлардан бутунлай тийилишни қатъий талаб қилган. „Ижобий ҳаракат“ ва жамоат тартиби ҳамда хавфсизлигини сақлаш орқали куфр кучлари келтирган деб ҳисобланган „зарар“ Қур’оннинг „шифо“ берувчи ҳақиқатлари билан „тузатилиши“ мумкин, деб ҳисоблаган.

Нурсийнинг таъсири асосчи отаси ва Туркия Республикасининг биринчи президенти Мустафа Камол Отатуркни ҳам ташвишга солган[61], шунинг учун Отатурк Нурсийга Туркиянинг шарқий вилоятлари учун „Диний ишлар вазири“ лавозимини таклиф этиб, у орқали Нурсий режимга қарши чиқмаслигига эришмоқчи бўлган, бироқ Нурсий бу лавозимдан воз кечган[62][63]. Шундан сўнг Нурсий Испарта вилоятига сургун қилинди, бунга, бошқа нарсалар қатори, азоннинг арабча айтилиши ҳам сабаб қилиб кўрсатилди[64]. Унинг таълимоти бу ерда одамларни ўзига тортгач, Испарта губернатори уни Барла номли қишлоққа жўнатди ва у ерда у „Рисола‑и Нур“нинг учдан икки қисмини ёзди[65][66]. Бу қўлёзмалар минтақанинг бошқа бир қишлоғи Савга юборилиб, у ерда одамлар уларни 1928-йилда расмий равишда алмаштирилганига қарамай, араб ёзувида кўпайтирдилар[64][66]. Тайёр бўлгач, бу китоблар „Нурcу почта тизими“ орқали бутун Туркиядаги Нурсий шогирдларига юборилган[67]. Нурсий такрор ва такрор дунёвий режим томонидан унга қилинаётган барча таъқиб ва машаққатларни Худонинг неъмати деб айтган ва улар расмий диний тузумни йўқ қилиб, билмаган ҳолда туркларнинг ягона ҳақиқий дини сифатида оммавий исломни қолдирганини таъкидлаган[66].

Шайх Саид 1926-йилдаги Шайх Саид қўзғолонига Саид Нурсийни ҳам таклиф қилган, бироқ Саид Нурсий буни рад этиб, танқид қилган[68][69]. Шайх Саид билан келишмовчиликларига қарамай, уни кўп маротаба Шайх Саид билан адаштириб, нишонга олишган[70]. Шайх Саид қўзғолонидан кейин у Бурдурга сургун қилинган[32]. Саид Нурсий курд мустақиллигига қарши бўлган ва Усмонли империясининг қайта тикланишини ёқлаган[71].

Саид Нурсий ҳаётининг катта қисмини (20-йилдан ортиқ) қамоқ ва сургунда ўтказди, диний уйғонишга сармоя киритгани учун дунёвий давлат томонидан таъқиб қилинган[72]. У шогирдларига қамоқда бўлган пайтларида ҳам „Рисола‑и Нур“ китобларини тарқатиш ва одамларни уларни ўрганишга ундашга эътибор қаратишни маслаҳат берган. „Рисола‑и Нур“ мажмуасининг катта қисми сургун ёки қамоқ даврида ёзилган[73].

Келажакда „Маҳдийнинг олтин даври“ деб ҳисобланадиган давр келади ва 30–40 йил давом этадиган бу даврдан сўнг яна динсизлик устунлик қилади, деб ишонилган. Унинг фикрича, Қиёмат куфр аҳли бошига ҳижрий 1530–1540-йиллар оралиғида тушиши мумкин[74].

Кейинги ҳаёти („Учинчи Саид“ даври)

Нурсий таълимотининг машҳурлиги ортиб, ҳатто зиёлилар ва ҳарбийлар орасига ҳам тарқалиши ҳукуматни хавотирга солди ва у дунёвийликни талаб қилувчи қонунларни бузганликда айбланиб, сургунга юборилди[манба керак]. У 1956-йилда бу айбловларнинг барчасидан оқланган[66].

Ҳаётининг сўнгги ўн йиллигида Саид Нурсий Испарта шаҳрига жойлашди[манба керак]. Кўп партиявий тизим жорий этилгач, у издошларига айрим диний эркинликларни тиклаган Демократик партия (етакчиси Аднан Мендерес)га овоз беришни маслаҳат берган[66]. Саид Нурсий қатъий антикоммунист бўлган ва коммунизмни даврнинг энг катта хатари сифатида қоралаган. 1956-йилда унга асарларини босма шаклда нашр этишга рухсат берилди. Унинг китоблари „Рисола‑и Нур“ („Илоҳий нурнинг мактублари“) номи остида жамланган.

У Урфага сафар чоғида ҳолдан тойиб вафот этган[75]. У пайғамбар Иброҳим (Абраҳам) туғилган, деб эътиқод қилинадиган ғорниннг рўпарасидаги мақбарага дафн қилинган[76][77]. 1960-йилдаги Туркиядаги ҳарбий давлат тўнтаришидан сўнг, кейинчалик ўнг қанот сиёсатчи бўлган Алпарслан Тüркеş бошчилигидаги аскарлар гуруҳи унинг қабрини очиб, халқ орасидаги зиёратларни олдини олиш мақсадида жасадини 1960-йил июл ойида Испарта яқинидаги номаълум жойга кўчириб кўмдилар[78][79].

Нурсий вафотидан кейинги Нур ҳаракати

Файл:Рисале-дерслери.жпг
"Рисола‑и Нур" китоблари бўйича дарс

Нурсий вафотидан икки ой ўтгач, 1960-йил 27-майда давлат тўнтариши содир бўлиб, демократик йўл билан сайланган Демократик партия ҳукуматини ағдариб ташлади ва Туркияда нисбатан сиёсий эркинлик даври тугади. Бош вазир қатл этилди ва Нур ҳаракати аъзолари ҳам таъқиб қилинди[80].

Кейинги йилларда Нур ҳаракатидан бир нечта оқимлар ажралиб чиқди, жумладан Гюлен ҳаракати, „Окуюжулар“ (Ўқувчилар) ҳаракати, Янги Асия ҳаракати, „Язижилар“ (Нашриётчилар) ҳаракати шулар жумласидандир[5][80].

Оммавий маданиятда

1999-йилда нашр этилган Фред Реэднинг саёҳат китоби Туркия бўйлаб Саид Нурсий изидан қилган саёҳатини тасвирлайди[81].

2011-йилда Нурсий биографиясига асосланган Озод инсон номли турк филми суратга олинди[82].

2011-йилда унинг ҳаёти ҳақида „Худонинг содиқ қули: Барла“ номли анимацион филм суратга олинди[83].

Яна қаранг

Изоҳлар

  1. ↑ туркча: Саид Нурсî; усмонли туркча: سعيد نورسی‎‎; курдча: سەعید نوورسی; шунингдек Саид‑и Нурсî ёки Саид‑и Курдî шаклларида ёзилади[14][15]

Манбалар

  1. ↑ Şüкран Ваҳиде. Бедиуззаман Саид Нурси: Аутҳор оф тҳе Рисале-и Нур. Исламиc Боок Труст, 27 Май 2019 — 174-бет. ИСБН 9789675062865. „Мй наме ис Са'ид, И ам кноwн ас Бедиуззаман, мй фатҳер'с наме wас Мирза. И ам нот cоннеcтед то анй wелл-кноwн фамилй. И белонг то тҳе Шафи'и счоол оф лаw. И ам а субжеcт оф тҳе Оттоман Стате.“ 
  2. ↑ Озгур, Коcа. Саид Нурси'с Сйнтҳесис оф Аш'арите Оccасионалисм анд Ибн 'Араби'с Метапҳйсиcал Cосмологй: "Диагонал Оccасионалисм," Модерн Сcиэнcе", анд "Фреэ Wилл". УМИ Диссертатионс Публишинг — 217-бет. ИСБН 9781303619793. 
  3. ↑ „Рисале Онлине“.
  4. ↑ Явуз, М. Ҳакан (1999). "Тоwардс ан Исламиc Либералисм?: Тҳе Нурcу Мовемент анд Фетҳуллаҳ Гüлен". Миддле Эаст Жоурнал 53 (4): 584–605. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/4329392. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 „ИДЕНТИТЙ АНД ТҲЕ НУР МОВЕМЕНТ ИН ТУРКЕЙ“.
  6. ↑ „Бедиüззаман Саид Нурси'нин кöйü Нурс, ТРТ'де“.
  7. ↑ Иан Маркҳам, Глобализатион, Этҳиcс анд Ислам: Тҳе Cасе оф Бедиуззаман Саид Нурси, Интродуcтион, хвии
  8. ↑ Иан Маркҳам, Энгагинг wитҳ Бедиуззаман Саид Нурси: А Модел оф Интерфаитҳ Диалогуэ, п 4. ИСБН 0754669319
  9. ↑ 9,0 9,1 Герҳард Бöwеринг, Патриcиа Cроне, Маҳан Мирза, Тҳе Принcетон Энcйcлопедиа оф Исламиc Политиcал Тҳоугҳт, п482
  10. ↑ Роберт W. Ҳефнер, Шари?а Политиcс: Исламиc Лаw анд Соcиэтй ин тҳе Модерн Wорлд, п 170. ИСБН 0253223105
  11. ↑ „Саид Нурси“.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Давид Ливингстоне, Блаcк Террор Wҳите Солдиэрс: Ислам, Фасcисм анд тҳе Неw Аге, п. 568. ИСБН 1481226509
  13. ↑ М. Ҳакан Явуз, Жоҳн Л. Эспосито, Туркиш Ислам анд тҳе Сеcулар Стате: Тҳе Гüлен Мовемент, п. 6
  14. ↑ Тҳе Маргинс оф Эмпире: Курдиш Милитиас ин тҳе Оттоман Трибал Зоне, 2011 — 106 & 116-бет. 
  15. ↑ Бедиуззаман Саид Нурси: Аутҳор оф тҳе Рисале-и Нур. Тҳе Отҳер Пресс, 2019 — 195-бет. 
  16. ↑ Şüкран Ваҳиде, Ислам ин Модерн Туркей: Ан Интеллеcтуал Биограпҳй оф Бедиуззаман Саид Нурси, п 3. ИСБН 0791482979
  17. ↑ 17,0 17,1 Герҳард Бöwеринг, Патриcиа Cроне, Маҳан Мирза, Тҳе Принcетон Энcйcлопедиа оф Исламиc Политиcал Тҳоугҳт, п. 482. ИСБН 0691134847
  18. ↑ 18,0 18,1 Иан С. Маркҳам; Суэндам Биринcи; Суэндам Биринcи Пирим (2011). Ан Интродуcтион то Саид Нурси: Лифе, Тҳоугҳт анд Wритингс. Ашгате Публишинг, Лтд, п 194. ИСБН 978-1-4094-0770-6.
  19. ↑ Турнер, Cолин; Ҳоркуc, Ҳасан. Саид Нурси, 2009. Қаралди: 2025-йил 24-декабр. 
  20. ↑ Саид Нурси, Муназарат, п. 86 „Тҳе религиоус сcиэнcес аре тҳе лигҳт оф тҳе cонсcиэнcе; тҳе модерн сcиэнcес аре тҳе лигҳт оф тҳе минд; онлй он тҳе cомбининг оф тҳе тwо доэс тҳе трутҳ эмерге. Тҳе студенц’ аспиратион wилл таке флигҳт wитҳ тҳосе тwо wингс. Wҳен тҳей аре партед, ит гивес рисе то биготрй ин тҳе оне, анд скептиcисм анд триcкерй ин тҳе отҳер.“
  21. ↑ „нур.орг“. www.нур.орг. 2017-йил 1-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 6-феврал.
  22. ↑ Омер Таспинар, Курдиш Натионалисм анд Политиcал Ислам ин Туркей: Кемалист Идентитй ин Транситион (Миддле Эаст Студиэс: Ҳисторй, Политиcс & Лаw), п. 228. ИСБН 041594998Х
  23. ↑ Сериф Мардин, Религион анд Соcиал Чанге ин Модерн Туркей: Тҳе Cасе оф Бедиуззаман Саид Нурси, п. 23. ИСБН 0887069967
  24. ↑ Şüкран Ваҳиде, Ислам ин Модерн Туркей: Ан Интеллеcтуал Биограпҳй оф Бедиуззаман Саид Нурси, п. 425. ИСБН 0791482979
  25. ↑ Акёл, Мустафа „Рендер Унто Ататüрк“. Фирст Тҳингс (2007-йил 1-март). Қаралди: 2021-йил 20-май.
  26. ↑ Балcи, Байрам (Жуне 2003). "Фетҳуллаҳ Гу¨лен'с Миссионарй Счоолс ин Cентрал Асиа анд тҳеир Роле ин тҳе Спреадинг оф Туркисм анд Ислам". Религион, Стате анд Соcиэтй 31 (2): 153. дои:10.1080/09637490308283. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_религион-стате-соcиэтй_2003-06_31_2/паге/152. 
  27. ↑ Банчофф, Тҳомас. Религиоус Плуралисм, Глобализатион, анд Wорлд Политиcс. Охфорд Университй Пресс, 2008 — 237-бет. 
  28. ↑ Турнер, Cолин (21 Септембер 2010). "Тҳе Сих-Сидед Висион оф Саид Нурси: Тоwардс а Спиритуал Арчитеcтуре оф тҳе Рисале-и Нур". Ислам анд Чристиан–Муслим Релатионс 19 (1): 53–71. дои:10.1080/13510340701770295. ҳттпс://www.тандфонлине.cом/дои/фулл/10.1080/13510340701770295?неэдАccесс=труэ. 
  29. ↑ Балcı, Рамазан. Бедиуззаман Саид Нурси: "wондер оф тҳе аге". Cлифтон, НЖ: Тугҳра Боокс, 2011 — 177-бет. ИСБН 978-1-59784-260-0. 
  30. ↑ Ваҳиде, Şüкран. Ислам ин модерн Туркей: ан интеллеcтуал биограпҳй оф Бедиуззаман Саид Нурси. СУНЙ Пресс, 2005 — 3-бет. ИСБН 978-0-7914-6515-8. „Тҳей [Саид Нурсî'с паренц] wере амонг тҳе сеттлед Курдиш популатион оф тҳе геограпҳиcал регион тҳе Оттоманс cаллед Курдистан.“ 
  31. ↑ „Тҳе Греат Исламиc Счолар“ (2010-йил 17-сентябр).
  32. ↑ 32,00 32,01 32,02 32,03 32,04 32,05 32,06 32,07 32,08 32,09 32,10 32,11 32,12 Öзер, Абдüрраҳим „Саид Нурси“. Интернатионал Энcйcлопедиа оф тҳе Фирст Wорлд Wар (2018-йил 27-август). Қаралди: 2025-йил 25-декабр.
  33. ↑ Şüкран Ваҳиде. (2005). Ислам ин Модерн Туркей. Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, ИСБН 0-7914-6515-2
  34. ↑ 34,0 34,1 Балcı, Рамазан. Бедиüззаман Саид Нурси "Wондер оф тҳе Аге". Тугҳра Боокс, 2011 — 28–30-бет. ИСБН 978-1-59784-260-0. 
  35. ↑ Ваҳиде, Şüкран. Бедиуззаман Саид Нурси. Исламиc Боок Труст, 2011 — 28-бет. ИСБН 978-967-5062-86-5. 
  36. ↑ „Боокс Бедиуззаман меморизед“ (2010-йил 27-август).
  37. ↑ Ислам ат тҳе cроссроадс: Он тҳе лифе анд тҳоугҳт оф Бедиуззаман Саид Нурси İбраҳим М. Абу-Раби: . СУНЙ Пресс, 2003 — хвии, 6-бет. ИСБН 978-0-7914-5700-9. 
  38. ↑ „Медресету'з Зеҳра“ (2006-йил 17-ноябр).
  39. ↑ Нурси, Саид. Муназарат. 
  40. ↑ Ваҳиде, Şüкран. Ислам ин модерн Туркей: ан интеллеcтуал биограпҳй оф Бедиуззаман Саид Нурси. СУНЙ Пресс, 2005. 
  41. ↑ „Саид Нурси'нин Еşилай'ıн куруcусу олдуğу доğру мудур? Бу теşкилатıн Куртулуş Саваşı иле ҳиçбир илгисинин олмадığı сöйленмектедир. Буна не дерсиниз?“ [Ис ит труэ тҳат Саид Нурси wас тҳе фоундер оф тҳе Греэн Cресcент? Ит ис саид тҳат тҳис организатион ҳас нотҳинг то до wитҳ тҳе Wар оф Индепенденcе. Ҳоw абоут тҳат?] (тр). Соруларла Рисале (2012-йил 25-феврал). 2019-йил 16-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 16-январ.
  42. ↑ Балcı, Рамазан. Бедиüззаман Саид Нурси "Wондер оф тҳе Аге". Тугҳра Боокс, 2011 — 59-бет. ИСБН 978-1-59784-260-0. 
  43. ↑ Мермер, Алисон Cларе (1985). Аспеcц оф религиоус идентитй : Тҳе Нурcу мовемент ин Туркей тодай (Доcторал тҳесис). Дурҳам Университй.
  44. ↑ Şаҳин, Мустафа Гöкҳан (2011). "Саид Нурси анд тҳе Нур Мовемент ин Туркей: Ан Атомистиc Аппроач" (эн). Дигест оф Миддле Эаст Студиэс 20 (2): 226–241. дои:10.1111/ж.1949-3606.2011.00097.х. ИССН 1949-3606. ҳттпс://онлинелибрарй.wилей.cом/дои/абс/10.1111/ж.1949-3606.2011.00097.х. 
  45. ↑ Балcı, Рамазан. Бедиüззаман Саид Нурси "Wондер оф тҳе Аге". Тугҳра Боокс, 2011 — 60–62-бет. ИСБН 978-1-59784-260-0. 
  46. ↑ Балcı, Рамазан. Бедиüззаман Саид Нурси "Wондер оф тҳе Аге". Тугҳра Боокс, 2011 — 60–62-бет. ИСБН 978-1-59784-260-0. 
  47. ↑ Балcи, Рамазан. Бедиуззаман Саид Нурси "Wондер оф тҳе Аге". Тугҳра Боокс, 2011 — 67–68-бет. ИСБН 978-1-59784-260-0. 
  48. ↑ Балcı, Рамазан. Бедиуззаман Саид Нурси: "wондер оф тҳе аге". Cлифтон, НЖ: Тугҳра Боокс, 2011 — 67–68-бет. ИСБН 978-1-59784-260-0. 
  49. ↑ Топрак, Б. (2005). Сеcуларисм анд Ислам: тҳе буилдинг оф модерн Туркей. Маcалестер Интернатионал: Вол. 15, Артиcле 9, 27-43.
  50. ↑ Бурак, Бегüм. (2012). Cан сеcуларисм ҳиндер демоcраcй? Тҳе Туркиш эхперимент, İнсан & Топлум, 2(4), 65-82.
  51. ↑ Ал Фаруки, Жакир; Сиддикй, Мд. Рокнуззаман (Жулй 2017). "Сеcуларисм анд тҳе Муслим Wорлд: Ан Овервиэw Жулй 2017 Аутҳорс". Жоурнал оф Соcиал Сcиэнcе, Ражшаҳи Cоллеге 1 (1): 22. ҳттпс://www.ресеарчгате.нет/публиcатион/330320431. Қаралди: 23 Новембер 2021. Саид Нурсий]]
  52. ↑ „СОРУ ВЕ CЕВАПЛАРЛА РİСАЛЕ-İ НУР'ДА МЕҲДİЕТ » Соруларла Рисале“. Соруларла Рисале (2010-йил 13-октябр).
  53. ↑ 53,0 53,1 53,2 Слифе.. „Слифе“ (2012-йил 5-август). 2025-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 6-феврал.
  54. ↑ Нурси, Саид. Флашес. 
  55. ↑ Нурси, Саид. Маснаwи-и Нурие. 
  56. ↑ Тариҳcе-и Ҳаят. Саҳдамар Яйинлари — 64-бет. ИСБН 978-605-4038-70-1. 
  57. ↑ Иан С. Маркҳам, Суэндам Биринcи, Суэндам Биринcи Пирим, Ан Интродуcтион то Саид Нурси: Лифе, Тҳоугҳт анд Wритингс. п 46. ИСБН 1409407713
  58. ↑ Зиаулҳақ, Мочамад; Сен, Ҳасби (2021-07-31). "Трансформинг Ҳате инто Cомпассион ас ан Исламиc Нонвиолент Тҳоугҳт оф Бедиüззаман Саид Нурси". Wаwасан: Журнал Илмиаҳ Агама Дан Сосиал Будая 6 (1): 13–30. дои:10.15575/жw.в6и1.13159. ИССН 2502-3489. ҳттпс://жоурнал.уинсгд.аc.ид/индех.пҳп/жw/артиcле/виэw/13159. 
  59. ↑ Иан С. Маркҳам, Энгагинг wитҳ Бедиуззаман Саид Нурси: А Модел оф Интерфаитҳ Диалогуэ, п 15 [Қуотинг Şüкран Ваҳиде, Тҳе Биограпҳй оф Бедиуззаман Саид Нурси: тҳе аутҳор оф тҳе Рисале-и Нур (Истанбул, Созлер Публиcатионс 1992), п. 352]. ИСБН 0754669319
  60. ↑ Арвинд Шарма, Тҳе Wорлд’с Религионс Афтер Септембер 11. п 92. ИСБН 0275996212
  61. ↑ Давид Титтенсор, Тҳе Ҳоусе оф Сервиcе: Тҳе Гулен Мовемент анд Ислам’с Тҳирд Wай, п 37. ИСБН 0199336415
  62. ↑ Давид Ливингстоне, Блаcк Террор Wҳите Солдиэрс: Ислам, Фасcисм анд тҳе Неw Аге, п. 569. ИСБН 1481226509
  63. ↑ Ваҳиде, Şüкран. Ислам ин модерн Туркей: ан интеллеcтуал биограпҳй оф Бедиуззаман Саид Нурси. СУНЙ Пресс, 2005. „Ҳе офферед Нурси Шаикҳ Сануси’с пост ас ‘генерал преачер’ ин тҳе Эастерн Провинcес wитҳ а саларй оф 300 лирас, а депутйшип ин тҳе Ассемблй, анд а пост эқуивалент то тҳат ҳе ҳад ҳелд ин тҳе Дарü’л-Ҳикмети’л-Исламие, тогетҳер wитҳ вариоус перкс суч ас а ресиденcе. Парт 1; Чилдҳоод анд Эарлй Лифе, чаптер 8“ 
  64. ↑ 64,0 64,1 Давид МcДоwалл. А Модерн Ҳисторй оф тҳе Курдс: Тҳирд Эдитион. И.Б.Таурис, 14 Май 2004 — 210–211-бет. ИСБН 978-1-85043-416-0. 
  65. ↑ Şüкран Ваҳиде, Бедиуззаман Саид Нурси, п. 230. ИСБН 967506286Х
  66. ↑ 66,0 66,1 66,2 66,3 66,4 Босwортҳ, C.Э.; ван Донзел, Э.; Ҳеинричс, W.П.; Леcомте, Г.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Неw, Леиден, Нетҳерландс: Брилл, 1995 — 144-бет. ИСБН 978-9004098343. 
  67. ↑ Аwанг, Рамли; Юсофф, Камарузаман; Эбраҳими, Мансоуреҳ; Йилмаз, Омер (2015). "А Чалленге фром Теачинг то Соcиал Мовемент: Бедиüззаман Саид Нурси'с Стругглес фор Модифиcатион ин Туркей". Медитерранеан Жоурнал оф Соcиал Сcиэнcес 6 (6): 446. дои:10.5901/мжсс.2015.в6н6с1п444. 
  68. ↑ Туркей, Исламисц анд Демоcраcй: Транситион анд Глобализатион ин а Муслим Стате, Йилдиз Атасой, 2005, пп. 45
  69. ↑ Туркиш Ислам анд тҳе Сеcулар Стате: Тҳе Гüлен Мовемент, 2003, пп. 152
  70. ↑ Бедиуззаман Саид Нурси анд Рисале-и Нур, Эхтендед Спеcиал Техт Версион, Эдиз СÖЗÜЭР, пп. 42
  71. ↑ Бедиуззаман Саид Нурси: Аутҳор оф тҳе Рисале-и Нур, Şüкран Ваҳиде, 2019, пп. 197-198
  72. ↑ Герҳард Бöwеринг, Патриcиа Cроне, Маҳан Мирза, Тҳе Принcетон Энcйcлопедиа оф Исламиc Политиcал Тҳоугҳт, п. 482.
  73. ↑ Эмирдаг Лаҳикасı, с.241
  74. ↑ Кастамону Лаҳикасı, с.26
  75. ↑ Ибраҳим М. Абу-Раби, Ислам ат тҳе Cроссроадс: Он тҳе Лифе анд Тҳоугҳт оф Бедиуззаман Саид Нурси, п. ххив. ИСБН 0791457001
  76. ↑ РЕФ_ф1б0бб7ф
  77. ↑ Иан С. Маркҳам; Суэндам Биринcи; Суэндам Биринcи Пирим (2011). Ан Интродуcтион то Саид Нурси: Лифе, Тҳоугҳт анд Wритингс. Ашгате Публишинг, Лтд, п 17. ИСБН 978-1-4094-0770-6.
  78. ↑ Нурси’с Леттерс Фоунд ин Яссиада Арчивес (Wайбаcк Мачине сайтида 5 Жуне 2011 санасида архивланган), Заман
  79. ↑ Ес то 27 Май Но то 28тҳ (ин Туркиш), Ени Şафак, 16 Аугуст 2003, Ретриэвед 17 Жуне 2014
  80. ↑ 80,0 80,1 САCМАЛИ, АҲМЕТ (2019). РЕCОНCИЛИНГ РЕЛИГИОН АНД НАТИОНАЛИСМ: Тҳе Нур Мовемент ин Модерн Туркей (2002-2018) (Доcторал тҳесис). Дурҳам Университй.
  81. ↑ Реэд, Фред. Анатолиа Жунcтион: А Жоурней инто Ҳидден Туркей, 1ст (Энглиш), Талон Боокс, 1999. ИСБН 978-0-88922-426-1. 
  82. ↑ „Фреэ Ман (2011)“. ИМДб.
  83. ↑ Эсин, Орҳан Öзтüрк (2011-11-04), Аллаҳ'ин Садик Кулу: Барла (Аниматион, Биограпҳй, Драма), Фарук Акгöрен, Угур Асланоглу, Мурат Айдин, Сер Филм, қаралди: 2024-12-08

Адабиётлар

Ҳаволалар



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Said_Nursiy" dan olindi